جاڭعىرعان جٸبەك جولى

«بار دٷنيە جوعالمايدى, جوقتان بار پايدا بولمايدى» دەگەن اتام قازاقتىڭ دانا سٶزٸ بار. ەلٸمٸزدەگٸ «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» اۆتوكٶلٸك دەلٸزٸنٸڭ قۇرىلىسى بيىلعى جىلى اياقتالادى دەپ رەسمي ورگاننان سٷيٸنشٸلەپ جەتكەن حاباردى وقىعاندا حالقىمىزدىڭ سول دانالىق سٶزٸ تاعى بٸر ەسكە تٷستٸ. يە, بۇل جوعالعانىنا عاسىرلار ٶتسە دە بار دٷنيەنٸڭ قايتا تابىلاتىندىعىنا مىقتى بٸر مىسال بولارلىق وقيعا ەمەس پە, قۇرمەتتٸ وقىرمان.

ۇلى جٸبەك جولىنىڭ ناقتى قاي ۋاقىتتا پايدا بولعانى تۋرالى ناقتى مەلٸمەت جوق. جالپى, ونىڭ حالىقارالىق كەرۋەن جولى رەتٸندە قالىپتاسىپ, دامۋى عاسىرلارعا سوزىلسا كەرەك. كەيبٸر دەرەكتەرگە قاراعاندا, بۇل جول وسىدان 3-4 مىڭ جىل بۇرىن پايدا بولىپ, قىتايدىڭ حان پاتشالىعىنىڭ تۇسىندا جاقسى ٶركەندەگەن. ال ەندٸ بٸر دەرەكتەر بويىنشا بۇل جولدىڭ پايدا بولىپ, قالىپتاسۋى بٸزدٸڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ەكٸنشٸ عاسىردا (ياعني, 2 مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن) باستاۋ الادى دا, بٸزدٸڭ زامانىمىزدىڭ التىنشى عاسىرىندا (ياعني, 1400-1500 جىلداي ۋاقىت بۇرىن) قازٸرگٸ قازاقستان جەرٸن باسىپ ٶتەتٸن ەكٸ سٸلەمٸ (سىردارييا مەن تيان-شان سٸلەمدەرٸ) قالىپتاسىپ, جەتٸلەدٸ.

سول سەكٸلدٸ بۇل كەرۋەن جولىنىڭ ٶز قىزمەتٸن قاشان توقتاتقاندىعىن دا ناقتى كەسٸپ ايتۋ قيىن. بٸزدٸڭ بٸلۋٸمٸزشە, جولدىڭ جويىلىپ كەتۋٸنە ەكٸ ٷلكەن فاكتور ەسەر ەتكەن. ونىڭ بٸرٸنشٸسٸ – ٷلكەن ٶڭٸردٸ ۋىسىندا ۇستاپ, حالىقتار تىنىشتىعى مەن تەرتٸبٸن قامتاماسىز ەتكەن التىن وردا مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ ىدىراپ, ۇساق حاندىقتارعا بٶلٸنٸپ كەتۋٸ. بۇل فاكتور جول بويىنداعى كيكٸل­جٸڭ جاعدايلاردىڭ كٶبەيۋٸنە, كەرۋەن جولى تىنىش­تىعىنىڭ بۇزىلۋىنا ەكەلسە كەرەك. ەكٸن­شٸسٸ – قىتاي مەن ەۋروپانى جالعاعان تەڭٸز جولى­نىڭ اشىلۋى. وسىدان كەيٸن كٸرە تارتۋشىلار ٷشٸن جٸبەك جولىنىڭ قاجەتتٸلٸگٸ دە ازايا بەرگەن.

دەمەك, كٶنە جٸبەك جولى تٷركٸ قاعاناتى دەۋٸرٸنەن باستاپ, وسىدان بەس عاسىر بۇرىنعى قازاق حاندىعى قۇرىلعانعا دەيٸنگٸ ارالىقتا ٶڭٸر حالقىن سىرتقى ەلەممەن ساۋدا-ەكونوميكالىق, ٶركەنيەتتٸك بايلانىستىرۋشى قۇرال رەتٸندە ٶمٸر سٷرٸپ كەلگەن. ونىڭ بويىنداعى ساۋدا-ساتتىقتىڭ ەلسٸرەۋٸ جەنە كٶرشٸ ەلدەردٸڭ ەمٸرشٸلەرٸمەن اراداعى تارتىستاردىڭ كٷشەيۋٸ جاس قازاق حاندىعىنىڭ دەربەس ساياسي-ەكونوميكالىق سۋبەكت رەتٸندە جان-جاقتى دامۋىنا قانشالىقتى كەرٸ ەسەر ەتكەنٸ دە تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىندالا تٷسەدٸ.

مٸنە, وسى ۇلى جٸبەك جولى ەندٸ جاڭا زامان تالابىنا ساي قايتا قالپىنا كەلتٸرٸلٸپ, ٶڭٸر حالىقتارىنا باياعىسىنشا قىزمەت ەتەتٸن بولسا, «ٶلگەنٸڭ تٸرٸلٸپ, ٶشكەنٸڭ جاندى» دەگەن وسى ەمەس پە?! سٶيتٸپ, بۇل جاڭالىق, بٸزدٸڭ ويىمىزشا, بٷكٸل الاش جۇرتىنا ات شاپتىرىپ, شٷيٸنشٸ سۇراتاتىنداي حابار بولعالى تۇر.

ەندٸ ەلٸمٸزدٸڭ ينۆەستيتسييالار جەنە دامۋ مينيسترلٸگٸ قولعا العان وسى عاسىر جوباسى  تۋرالى قىسقاشا اقپاراتتارعا نازار اۋدارايىق: جولدىڭ جالپى ۇزىندىعى 8445 شاقىرىم بولسا, ونىڭ 2233 شاقىرىمى رەسەي, 3425 شاقىرىمى قىتاي, 2452 شاقىرىمى قازاقستان اۋماعىنا تيەسٸلٸ. قازاقستانداعى بٶلٸگٸنٸڭ ٶزٸ اقتٶبە, قىزىلوردا, وڭتٷستٸك قازاقستان, جامبىل جەنە الماتى سەكٸلدٸ 5 وبلىستى, قانشاما قالالار مەن ەلدٸ مەكەندەردٸ باسىپ ٶتەدٸ.

ەزٸرگە ەڭگٸمە وسى قازاقستان بٶلٸگٸ تۋرالى بولماق. ياعني, حالىقارالىق دەلٸز تولىق پايدالانۋعا بەرٸلگەن كەزدەن كٶلٸك نٶپٸرٸ كٶبەيٸپ, تٸرشٸلٸك قايناي باستايتىن بولادى. ٶيتكەنٸ, مەگاجوبا قۇرىلىسى اياقتالعاننان كەيٸن ونىڭ بويىنداعى ينفراقۇرىلىم جۇمىستارى باستالادى. ياعني, ٷلكەن جولدىڭ بويىنان حالىقارالىق تالاپتارعا ساي كەلەتٸن قوناق ٷيلەر مەن اۆتوكٶلٸكتەرگە تەحنيكالىق قىزمەت كٶرسەتۋ ورتالىقتارى, تاماقتاناتىن ورىندار جەنە تاعى باسقا دا كٶپتەگەن نىساندار سالىنادى. سونداي-اق, قازاقستان اۋماعىندا تۋريزمدٸ دامىتۋعا جول اشىلادى.

حالىقارالىق جولدىڭ ەلٸمٸزدەگٸ بٶلٸگٸن سالۋ باستالعالى بەرٸ شىمكەنت ۋچاسكەسٸنەن رەسەي شەكاراسىنا (ورىنبورعا) دەيٸن جەنە تاراز – الماتى ۋچاسكەلەرٸن قوسقاندا 2 028 شاقىرىم بولاتىن جول پايدالانۋعا بەرٸلدٸ. بۇل جولدىڭ يگٸلٸگٸن كٶرٸپ جاتقان جۇرتتىڭ ريزالىعىندا شەك جوق. ەندٸ بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن ۇزاقتىعى 304 شاقىرىم بولاتىن الماتى – قورعاس, 100 شاقىرىمدىق شىمكەنت – تاشكەنت, 81 شاقىرىمدى قۇرايتىن شىمكەنت شەكاراسى مەن جامبىل وبلىسى ۋچاسكەلەرٸندەگٸ جول قۇرىلىسى اياقتالۋعا تيٸس. سٶيتٸپ, حالىقارالىق دەلٸز تولىق اشىلاتىن بولادى.

ەندٸ اتالعان جوبانىڭ قازاق ەلٸ ٷشٸن تيگٸزەر پايداسى تۋراسىندا سٶز قوزعاساق, بٸزگە اقپارات بەرگەن مامانداردىڭ ايتۋىنشا, الداعى 7-8 جىلدىڭ ٸشٸندە جولدىڭ جٷك كٶلٸكتەرٸن ٶتكٸزۋ كٶلەمٸ 2,5 ەسە ۇلعاياتىن بولادى. جوبانى ٸسكە اسىرۋ قازاقستانعا جىلما-جىل كەم دەگەندە 33-34 ميلليارد تەڭگەنٸڭ پايداسىن بەرٸپ وتىرادى دەپ كٷتٸلۋدە. مۋلتيپليكاتيۆتٸك تيٸمدٸلٸگٸ دە زور بولماق. مەسەلەن, مامانداردىڭ ەسەپتەۋٸنشە, جولدىڭ سالىنۋى ٸشكٸ جالپى ٶنٸمنٸڭ كٶلەمٸن 82,9 ميلليارد تەڭگەگە دەيٸن ٶسٸرە تٷسەتٸن بولادى. باسقا جاناما تيگٸزەتٸن جاعىمدى ەسەرلەرٸ دە از ەمەس. ەڭ باستىسى, بۇل جول قازاقستاننىڭ باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى ٶزٸنٸڭ گەوگرافييالىق ورنىن تيٸمدٸ پايدالانىپ, التىن كٶپٸر ەلگە اينالۋىنا ٶلشەۋسٸز قىزمەت ەتەتٸن بولادى. ال مۇنىڭ تيگٸزەر پايداسىن اقشامەن ەسەپتەۋدٸڭ ٶزٸ مٷلدەم قيسىنسىز.

سۇڭعات ەلٸپباي,

«ەگەمەن قازاقستان»