Jańaotarshyldyqqa qarsylyq manifesi

Ótken kún ertegimen talasqandai,

Ýa, dúnie, ol kúnderde alash qandai?!

Maǵjan

«Tabaldyryq» - qazaq ult-azattyq qozǵalysy (1916-1919 jj.) kezekti jeńiliske ushyraǵannan keiin qalyptasqan tarihi jaǵdaida ulttyq kórkem oiǵa teoriialyq negiz berip, ony jańa sapa jəne satyǵa kótergen uly týyndy. Qazaq ədebietinde budan buryn da, sondai-aq odan keiin de ulttyq kórkem oiǵa ortaq ustanym retinde usynylǵan mundai baǵdarlamalyq-məlimdeme bolǵan emes. «Tabaldyryqtyń» jańashyldyǵy da, qaitalanbas ereksheligi de, ədebi mura retinde qundylyǵy da onyń osy qyrynan týyndaidy. «Tabaldyryq» - uly shyǵarmashylyq iesiniń kredosy, senimi. Ol kúrdeli ózgerister kezeńinde ómirge kelgen ótkinshi mazmundaǵy qujat emes, ol búgin de ózekti, ult ómiriniń jan dúniesine jańa serpin bere alatyn qýat kózi. Maǵjan aqyn ony ózi qurmaq bolǵan « Alqa» uiymynyń baǵdarlamasy, ideialyq ustanymy retinde 1924 jyly jazǵanyn aitady.

1924-1925 jyldar Maǵjan Bekenulynyń Məskeýde kórkem-ədebiet institýtynyń sońǵy kýrsynda oqýda júrgen kezi. Bul aqynnyń keńestik imperiia astanasynda az ýaqyt bolsa da shyǵarmashylyqtaǵy ortada bilim alyp, oi qorytyp, kemeline kelgen shaǵy-tyn. Ol bul ýaqytqa deiin birneshe jinaqtardyń avtory. Eń bastysy, aqyn əlginde ǵana ult ziialylarymen birge azattyq úshin qozǵalysqa belsendi túrde atsalysyp, biraq onyń degenine jete almai, jeńilis tapqanyn kózimen kórip, taýy shaǵylyp, tereń rýhani kúizelisti basynan keshirip, endi ǵana sol tuiyqtan shyǵa bastaǵan kezi-tin.

Osy arada kezinde ǵalymdar arasynda diskýssiia týdyrǵan «Tabaldyryqtyń» avtorlyǵy məselesine toqtalyp ótken jón. «Tabaldyryq» ujymdyq týyndy degen pikir bar [1].

Ǵylymda belgili bir məselege bailanysty túrli pikirlerdiń bolýy əbden múmkin ekendigin moiyndai otyryp, degenmen «Tabaldyryqtyń» avtorlyǵyna qatysty ondai tujyrymǵa negizdiń joq ekendigin birden aitqan jón. Məsele mynada. Birinshiden, «Tabaldyryq» - bul shyǵarmashylyqtaǵy kózqarastyq ustanym. Al, ustanymdy mundai deńgei- dərejede bildirý, ərine, úlken teoriialyq daiarlyqty, zor qabilet-qarymdy talap etedi. Sol tustaǵy qazaq kórkem oiynda mundai ortaq ustanymdy tiesili dərejede qorytyp bere alatyn shyǵarmashylyq ieleri kóp emes-tin. Ahmet Baitursynuly, Júsipbek Aimaýytuly, Muhtar Əýezov, Iliias Jansúgirov, Beiimbet Mailin... Bulardyń bireýi de «Tabaldyryqty» jazýǵa qatysy bolǵandyǵyn bildirgen emes. Iia, ras, J.Aimaýytuly men M.Əýezov onyń mətinin poshta arqyly alyp, avtoryna hat túrinde jaýap bergendikterin aitqan. Sondai-aq azattyq qozǵalystyń jetekshileri tarapynan ortaq ustanymdy bildirýge bailanysty jeke shyǵarmashylyq iesine tapsyrys bolǵandyǵyn aiǵaqtaityn faktiler de kezdespeidi.

Sondyqtan da, «Tabaldyryq» Məskeýdiń kórkem-ədebiet institýtynda teoriialyq daiarlyqtan ótken, imperiia astanasyndaǵy túrli ədebi aǵymdardan [2] jaqsy habardar, buǵan qosymsha arysy eýropa, berisi orys ədebieti men qazaq kórkem oiy arasyndaǵy aiyrmashylyqty tereń meńgergen Maǵjan aqynnyń qalamynan týǵan shyǵarma dep aitýǵa negiz jetkilikti.

Endi tómende osy tujyrymǵa aiǵaq bola alatyn faktilerge toqtalaiyq. Professor Dihan Qamzabekulynyń pikirinshe, qujattyń aty «Tabaldyryq» emes «Alqa», al «Tabaldyryq» dep avtorlar baǵdarlamaǵa kirispe bólimdi ǵana ataǵan. Ǵalymnyń mundai pikirge kelýin belgili də rejede túsinýge bolady, óitkeni oǵan taqyrypqa qatysty basqa qujattyq faktiler tanys emes-tin.

Maǵjan aqyn sońǵy ret 1937 jyly 30 jetoqsanda tutqynǵa alynyp, kelesi 1938 jyly 6 qańtarda tergeýshige bergen jaýabynda biz qarastyryp otyrǵan taqyrypqa bailanysty mynadai jaǵdaidy baiandaidy: «Alqa» atalatyn ədebi úiirmeni uiymdastyrýdy 1925 jyly ǵoi deimin, Məskeýde júrgenimde oilastyrǵan men edim. «Alqanyń» baǵdarlamasyn da GIJ* -diń stýdentteri Jəken Cərsembin men Amanǵali Segizbaevtyń jaqyn aralasýymen jazǵan da men

* GIJ – Gosýdarstvennyi institýt jýrnalistiki.

edim. Kelesi jyly GIJ- ge oqýǵa kelgen Iliias Jansúgirov oǵan keibir túzetýler engizdi» [3]. Bul kórsetýden «Alqa» uiymyn qurý ideiasynyń da, sondai-aq ol uiymnyń baǵdarlamasyn daiarlaýshynyń da Maǵjan aqyn ekendigin ańǵarý, ərine, qiynǵa túspeidi. Derektik materialdardyń kórsetýine qaraǵanda joǵaryda aty atalǵan Jəken Sərsembinniń «Tabaldyryqty» daiarlaý isinde óz úlesin asyra baǵalaýǵa urynǵandyǵy baiqalady. Onyń osy mazmundaǵy kórsetýleri «Tabaldyryq» avtorlyq toptyń ortaq týyndysy degen pikirge, belgili dərejede, negiz bolǵan da siiaqty. Professor Sh. Eleýkenovtyń məskeýlik stýdentterdiń «Tabaldyryq» siiaqty shyǵarma jazý deńgeiine kóterile qoimaǵandyǵy jóninde jasaǵan tujyrymy oryndy. Buǵan qosymsha aitarymyz, J. Sərsembin tergeý aldynda toltyrylǵan anketada biliminiń «bastaýysh» synyp (nizshee) deńgeiinde ekenin kórsetken. Osy rette Júsipbek Aimaýytovtyń 1929 jyly 24 maýsymda tergeýshige bergen kórsetýlerinen mynadai joldardy oqimyz: «Alqanyń» platformasymen men alǵash ret 1925 jyldyń bas kezinde Orynbor qalasynda mynadai jaǵdaida tanystym: «Men «Aq jol» redaktsiiasynda Tashkentte qyzmette edim, kanikýlǵa shyǵyp, Orynbor qalasyna bardym. Mine, osy saparda men redaktsiiada Sərsembinge keziktim, al ol mende sharýasy baryn aitty... Kelesi kúni, əlde múmkin sol kúni me, əiteýir túski as kezinde Aldonǵarovtyń úiinde kezdestik, onda Sərsembin, Aldonǵarov, umytpasam Segizbaev jəne basqa maǵan aty-jóni məlim emes kisiler boldy. Esimde qalǵany olar qostanailyq stýdentter edi.

Sərsembin «Alqa» platformasyn oqi bastady, ony məskeýlik stýdentterdiń Jumabaevtyń qatynasýymen daiarlaǵanyn aitty. Keiinirek, Jumabaevpen ózara alysqan hat arqyly platformanyń avtory Jumabaevtyń ózi ekenin anyqtadym. Qujat Jumabaevtyń pocherkimen jazylǵan edi. Ony jazý isine Bókeihanov Əlihan men Baitursynov Ahmettiń qatysy boldy ma, ol jaǵyn bilmeimin, Sərsembin de ol týraly eshteme aitqan joq. Ol platformany Baitursynovqa oqyp bergenin aitty, al Baitursynovtyń qandai pikir bildirgenin men bilmeimin» [4].

Sondai-aq, baǵdarlamanyń aty «Tabaldyryq», al onyń avtory Maǵjan aqyn ekendigin J. Sərsembinniń ózi de joqqa shyǵarmaidy. 1929 jyly 5 mamyrda tergeýshige bergen kórsetýinde ol 1924 jyly jeltoqsanda Məskeýdegi Qazaq ókildiginde (Kazpredstavitelstvo) stýdent jastardyń Maǵjan Jumabaevtyń «Óleńder» jinaǵyn talqylaýǵa jinalyp, jinalystan soń Maǵjannyń pəterinde aqynnyń ózimen bolǵan kezdesýi jóninde mynadai kórsetý beredi: «Meniń Jumabaevpen kezdesýim jinalys bolǵan kúni keshinde ótti. Ol Túrkrespýblikasy ókildiginiń burynǵy úiinde turady eken. Óziniń shyǵarmalaryn talqylaýǵa arnalǵan jinalysqa bailanysty Maǵjan menen egjei-tegjeili surap, sonan soń jazýly shyǵarmasy bar ekendigin, sony taratý qajettigin aitty. Ol shyǵarma «Tabaldyryq» atalatyn ədebi platforma bolyp shyqty» [5].

«Tabaldyryqtyń» Maǵjan aqynnyń qalamynan týǵandyǵyna dəlel bola alatyn faktilerdi keltire berýge bolady. Degenmen aqynnyń bergen mynadai mazmundaǵy kórsetýi məselege birjola anyqtyq engizedi dep bilemiz. Ol 1929 jylǵy 14 shildede bergen jaýabynda: «Məskeýde júrgende men Plehanovtyń, Lýnacharskiidiń jəne basqa avtorlardyń eńbekterimen tanysyp, biraz pəndermen tereńirek ainalystym, sonan soń «Alqa» atalǵan ədebiettiń baǵyty jóninde syni baǵdarlamalyq maqala jazyp, onymen Sərsembin Jəken men Amanǵali Segizbaevty tanystyrdym.

.... «Alqa» baǵdarlamasyn men Jumabaev jeke ózim jazdym. 1924 jyly qysta Sərsembin jəne Segizbaevtarmen birneshe mərte talqylap, ózgerister men túzetýler engizdim» [6].

Mine, bul keltirilgen qujattyq faktilerden baǵdarlamanyń aty «Tabaldyryq», al onyń avtory Maǵjan Bekenuly ekendigine jetkilikti dərejede kóz jetkizýge bolady.

J. Sərsembin joǵaryda atalǵan kórsetýinde «Tabaldyryq» baǵdarlamanyń aty, al «Alqa» sol baǵdarlamany negizge alyp qurylýǵa tiis bolǵan jazýshylar uiymy ekendigin anyq jetkizgen. Məselen, ol J. Aimaýytovpen birge ótkizgen jiynda aldymen, «Tabaldyryq» platformasyn jariialap, sonan soń baryp «Alqa» uiymyn qurýǵa kóshý jóninde sóz bolǵanyn aitady [7].

J. Sərsembinniń kórsetýine bailanysty mynadai bir jaǵdaidyń eskerilgeni jón. Aldymen, Almatyda, sonan soń Məskeýdegi Býtyrka abaqtysynda alashtyq toptyń ústinen júrgizilgen (1928-1930 jj.) alǵashqy tolqyn sot protsesinde basty tergeýshi mindetin atqarǵana ataqty Saenko. Iia, buǵan deiin Ýkrainadaǵy «halyq jaýlary» ústinen júrgizilgen sot protsesterinde mol təjiribe jinap, endi osy «qurmetti» mindetin «qazaq ultshyldarymen» kúreste jalǵastyrýǵa arnaiy jiberilgen OGPÝ-dyń Shyǵys bólimi bastyǵynyń kómekshisi Saenko osy [8]. Saenko Alshanskii (Respýblikadaǵy OGPÝ bastyǵynyń orynbasary) jəne Petrovpen (OGPÝ-diń Shyǵys bóliminiń bastyǵy) birge 1928-1932 jj. alash qairatkerleri ústinen júrgizilgen eki dúrkin sot protsesinde D. Ədilov, H. Ǵabbasov, A. Baitursynov, J. Aimaýytov, M. Dýlatov, Ə. Baidildin jəne basqalardy tergeý jumysynda belsendi ról atqardy. Arnaiy tapsyrma alǵan kənigi Saenkonyń M.Jumabaevtyń «Tabaldyryǵyna» sonshalyqty shuqshiia tónip, baǵdarlamaǵa qatysy boldy-aý degen kisilerden túsinik alyp, bul faktini keńirek aýqymda jəne astarda qaraýǵa tyrysýy, ərine, jaidan-jai emes-tin.

Saenkoǵa keregi «qazaq ultshyldary keńestik bilikke qarsy kontrrevoliýtsiialyq jasyryn uiym qurdy jəne ol uiymnyń «Tabaldyryq» siiaqty ustanymy boldy » degen tujyrym edi. Al, passionarlyq ustanymda jəne joǵarǵy teoriialyq deńgeide jazylǵan «Tabaldyryq» jəne ony negizge alyp qurylýǵa tiis bolǵan «Alqa» uiymy Saenko siiaqtylar úshin taptyrmaityn «olja» bolatyn. Sondyqtan da ol «Alqaǵa» bailanysty A. Baitursynovtan, J. Aimaýytovtan (eki mərte), M.Əýezovten, A.Baitasovtan, Ə.Baidildinnen, J.Tileýlinnen jəne basqa alashtyq tutqyndardan arnaiy túsinik aldy. «Tabaldyryqqa» bailanysty egjei-tegjeili kórsetýdi J.Sərsembin de berdi. Tergeý isine kýəger retinde tartylǵan J.Sərsembinniń kórsetýinen oǵan tergeýshi Saenko tarapynan jasalǵan qysymnyń taby baiqalady. Tutqynnyń «bəle» izdegen tergeýshiniń yńǵaiyna kónýge məjbúr bolyp, shatysýlarǵa jol bergendigi de sodan bolsa kerek. Məselen, Aldońǵarovtyń pəterinde ótken shaǵyn jiylysta bas qosqan kisilerdiń quramyna bailanysty J.Aimaýytov ekeýiniń kórsetýlerinde alshaqtyq bar. J. Sərsembin ataǵan quram tym aýqymdy. Jinalǵan kisilerdiń arasynda A. Baitursynovtyń da bolǵandyǵy aitylady. Al Aqań Aldońǵarovtyń úiinde eshýaqytta bolmaǵandyǵyn kórsetedi. Bizge bul rette J.Aimaýytov ataǵan quram tarihi shyndyqqa jaqyn kórindi.

Sonymen, «Tabaldyryq» 1924 jyldyń sońy 1925 jyldyń bas kezinde jazyldy. Bul baǵdarlamalyq qujattyń jazylýyna sol tustaǵy Məskeýdegi jazýshylar qaýymy arasynda qalyptasqan túrli aǵymdar men teoriialyq ustanymdardyń ózara qaqtyǵysynyń əseri bolǵandyǵy anyq. Aldońǵarovtyń úiinde ótken basqosýda otyrǵandar Sərsembinnen «Alqa» siiaqty uiymnyń bar-joǵyn suraǵanda, ol «oǵan ideialyq turǵydan jaqyn uiymnyń məskeýlik jazýshylar arasynda bar ekendigin», iaǵni ony qazaq jazýshylary arasynda qurýǵa bolatyndyǵyn aitady [9]. M. Jumabaev óz tarapynan Məskeýde júrgende Vs. Ivanov, Pervýhin jəne L. Seifýllina siiaqty orys jazýshylarymen bailanys ornatyp, «biraq ol bailanystyń iskerlik qatynastan aspaǵandyǵyn» bildirgen [10].

Osy arada toqtalýǵa týra keletin taǵy bir məsele bar. Ədebiet tarihyn zertteýshiler M.Jumabaevtyń «Alqa» uiymyn qurýǵa bailanysty ideiasyn QazAPP-pen ( Qazaq proletariat jazýshylarynyń uiymy) bailanystyrady, iaǵni ony M.Jumabaev bastaǵan alashtyq ustanymdaǵy jazýshylar QazAPP-qa balama uiym retinde qurmaq boldy degen tujyrymǵa beiim ekendikterin baiqatady. Bizge məlim tarihi qujattarda mundai pikirge negiz bolarlyq faktiler kezdespeidi. Tipten, kerisinshe, bilik tarapynan QazAPP-ty qurý jónindegi sheshimniń qabyldanýyn tezdetken «Tabaldyryqtyń» qoljazba túrinde taralýy siiaqty.

Joǵaryda aitylǵandai, M. Jumabaev « Tabaldyryqty» 1925 jyldyń basynda, iaǵni qańtar aiynda daiarlaǵan. Ol jóninde óz kórsetýlerinde J. Sərsembin men J. Aimaýytov aitady [11]. S. Muqanov «Eseiý jyldary» atty ómirbaiandyq hikaiasynda QazAPP-ty qurý týraly biliktiń sheshimi 1925 jyldyń shildesinde baspasózde jaryq kórgenin, al biraq bul jazýshylar uiymyn qurý tek kelesi 1926 jyly qazanda iske asqany jóninde mynadai faktiler keltiredi: «QazAPP-tyń maǵan tapsyrylǵan platformasy jazyldy da, 1926 jyldyń 4 oktiabrinde eńbekshi qalamgerlerdiń jalpy jinalysynda talqylanyp bekitildi. Sol kúnnen bastap QazAPP osy platformanyń baǵytynda qyzmet atqardy». Jazýshy «qazaq sovet ədebietiniń belgili bir dəýirinde týǵan», iaǵni partiialyq tapsyrma boiynsha ózi daiarlaǵan platformanyń mətinin «dəýirdiń tarihi shyndyǵyn túsinýde» paidaly bolar degen nietpen tolyq kúiinde beredi [12].

Mine, bul QazAPP-ty qurý isiniń bastaý kózinde turǵan, sondai-aq onyń platformasyn jazǵan jazýshynyń kórsetýinen uiymnyń 1926 jyldyń kúzinde qurylǵanyn ańǵarý, ərine, qiyn emes. Platformamen tanysqan kisige jańadan qurylǵan jazýshylar uiymynyń óz qyzmetinde qandai maqsattardy kózdegendigi de anyq baiqalady. Iaǵni, «qazaq bailary orys bailaryndai Oktiabrdiń taiaǵyn ońdap jegen joq. Aýylda əli de bolsa bailardyń ókili – Alashordanyń yqpaly bar». Mine, osyndai jaǵdaida «qazaqtyń proletariat, qarasharýa jazýshylary jalpy qazaq eńbekshileriniń salt-sanasyn tərbielep, eńbekshi buqarany sotsialdyq dəýirge jetekteýge, eńbekshi taptyń maqsatyna teris pikirlermen kúresýge partiiaǵa kómektes bolýlary kerek» [13].

Bul jańa qurylǵan Jazýshylar Odaǵynyń F.Goloshekin usynǵan «Kishi Oktiabr» kýrsyn qabyl alýy edi. F.Goloshekin 1925 jyly jeltoqsanda Qyzylordada ótken 5-shi Ólkelik partiia konferentsiiasynda jasaǵan esep baiandamasynda «Aýylda naǵyz sovet biligi joq, baidyń biligi bar, rýdyń biligi bar...» [14], – dep kórsetken edi. Keiin ol bul tujyrymyn I.Stalinge joldaǵan hatynda: «...revoliýtsiia aýyldaǵy burynǵy revoliýtsiiaǵa deiingi qatynastarǵa timei, kúshti rýlar men bailardyń ekonomikalyq jəne saiasi biligin sol kúiinde qaldyryp otyr» [15], – dep qaitalady.

Iaǵni, jańa qurylǵan Qazaq proletariat jəne qara sharýa jazýshylar odaǵynyń óz moinyna alǵan negizgi mindeti D. Qamzabekuly dəl atap kórsetkendei «totalitarizmniń rýhani saladaǵy kúshteý» quralyna ainalý edi [16].

Sonymen, «Tabaldyryq» avtory neni kózdedi, aldyna qandai maqsattar qoidy? Bul arada, ərine, baǵdarlamanyń kózdegen maqsaty dep kóp nərseni tizbelei berýge bolar edi, biraq onyń qajeti joq. Bizdiń pikirimizshe, ol – ədebiettanýdyń mindeti. Sondyqtan da, «Tabaldyryqqa » biz tek tarihi qujat retinde, belgili bir tarihi kezeńniń kýəligi retinde ǵana toqtalmaqpyz. Mine, osy turǵydan alǵanda «Tabaldyryq» avtorynyń aldyna qoiǵan maqsaty, odaq kóleminde ornyǵýǵa bet alǵan totalitarlyq ideologiia jaǵdaiynda qazaq qalamgerleri úshin teoriialyq mańyzy bar məsele, bul birinshiden, kúrdeli əleýmettik jəne mədeni reformalar aldynda turǵan qazaq qoǵamynyń salystyrmaly turǵydan orys qoǵamynan erekshelikterin anyqtaý, soǵan səikes, ekinshiden, ult jazýshylarynyń shyǵarmashylyqtaǵy ustanymyn belgileý edi. Mundai mindetti belgili bir deńgeide sheshý jalpy ulttyq mədenietke, onyń ziialylar qaýymyna úlken synmen teń sharýa bolatyn. Al osy mezgilde shyǵarmashylyqtaǵy jetekshi tulǵa (lider) retinde moiyndalǵan Maǵjan aqynnyń óz ustanymyn ortaǵa salyp, «Tabaldyryq» siiaqty baǵdarlamany usynýy órkeniet jolynda turǵan qoǵam úshin tolyq tabiǵi qubylys-tyn.

1916 jylǵy kóterilis, qazaq jastarynyń maidandaǵy qara jumysqa alynýy, onyń artyn ala kelgen 1917 jylǵy revoliýtsiialyq alasapyran, qazaq ult – azattyq qozǵalysynyń zamanǵa laiyq jańa qarqyn, maqsatty sipat alýy – ult ómirindegi osyndai kúrdeli ózgerister mezgilinde zaman qoiǵan túrli saýaldarǵa alasuryp jaýap izdegen halyqtyń sherli kóńil–kúiin baǵyp, onyń nəzik qyldaryn basa bilý, tipten halyqpen birge qýanyp, birge egilý Maǵjan poeziiasyna tən qasiet. Al Maǵjan shyǵarmashylyǵynyń negizgi ózegi, onyń bolmys – bitimin anyqtap turǵan tylsym da tuńǵiyq syry – ol azattyq ideiasy. Maǵjan azattyq jyrshysy. Jeke tulǵanyń, bútin qoǵamnyń azattyǵy – Maǵjan poeziiasynyń irgeli taqyryby. Maǵjan óz ýaqyty men zamanynyń aqyny. Sondyqtan da ol úshin qoǵam jai abstraktsiia emes, ol onyń erkindikke, teńdikke umtylǵan qazaq eli. Iaǵni, ol ult – azattyq qozǵalys dəýiriniń aqyny, ult – azattyq kúres jyrshysy. Maǵjan aqyn shyǵarmashylyǵynyń ereksheligi de osynda.

Sondyqtan da 1917 jylǵy revoliýtsiialyq ózgeristerden soń Alash qozǵalysynyń jeńilis tabýyn, qazaq ultynyń sharasyz jaǵdaiyn óz shyǵarmashylyǵy arqyly tereń qorytyp, osy tarihi mezgildiń ult ómirindegi ereksheligin poeziia tilinde dəl bederlegen Maǵjan aqyn edi. Sezimtal aqyn úshin bul tarihi kezeńdegi (shamamen 1919-1924 jj.) ómir «abaqtyǵa » teń, óitkeni aqyn kóńili aiǵa (iaǵni azattyqqa – avt.) umtylyp, biraq ony ala almaǵan balaǵa uqsaidy, júregi jaraly.

T. Jurtbai qurastyryp, alǵy sózin jazǵan «Alash aqiyqtary» atalatyn kitapta J. Aimaýytov pen M. Joldybaevtyń 1924 jyly mamyrda Məskeýdegi Maǵjan aqynǵa jazǵan haty berildi. Hat ieleri qazaq ədebietinde «ózindik də ýir jasaý» Maǵjan aqynnyń ǵana qolynan keletindigin, «sur aidyń artynan kúnshýaq bolmai» turmaityndyǵyn, «kúnniń kózin məńgilik bult basyp turý múmkin» emestigin eskertip, endigi ýaqytta ony «toryǵýdy, zoryǵýdy, zorlanýdy» qoiyp, jańa tilek, jańa arman, iaǵni jańa jasampaz ómirge umtylǵan aqynnyń kúiine ótýge shaqyrady [17].

Osy mazmundaǵy hattardy Maǵjan aqynnyń basqa da ult ziialylarynan alyp, al qaisybirinen osy pikirdi aýyzeki estigeni baiqalady. Al «Tabaldyryq» bolsa sol aitylǵan tilekterge bailanysty aqynnyń bergen jaýaby edi. Qujattyń baǵdarlamalyq, kontseptýaldyq mazmun jəne sipatta jazylýy da aqyn kózqarasyndaǵy kezeńdik ózgeriske bailanysty bolatyn. Aqyn naǵyz talant iesi retinde onyń shyǵarmashylyq erkindigine qol salǵan zorlyqshyl bilik pen onyń ideologiiasyna ashyq túrde qarsylyq tanytty, olardy óziniń kózqaras, ustanymymen eseptesýge shaqyrdy.

Bul rette sotsrealizm shyǵarmashylyqtaǵy ustanym retinde qazaq jazýshysyna syrttan qandai zorlyqpen telingen ədis bolsa, «Tabaldyryq» ta óz retinde qazaq qoǵamynyń ishki damý ereksheliginen bastaý alyp, onyń ishki tabiǵi tilek-suranystaryna jaýap beretin tanym quraly, zertteý ədisi bolatyn.

Maǵjan aqyn dialektik. Ol Eýropa, orys ómiriniń qazaq qoǵamyna yqpalyn joqqa shyǵarmaidy, asyra da baǵalamaidy. HH ǵasyrdyń basyndaǵy Resei – qazaq qoǵamy úshin otarlaýshy memleket. Bul rette ol basqa kontinentterdegi qazaq siiaqty ekonomikalyq damýda kenje qalǵan elderdi shikizat kózi jəne óz taýarlaryn ótkizetin rynok esebinde ózine baǵyndyrýdy kózdegen eýropalyq memleketterdiń isin jalǵastyrýshy ǵana. Sonymen birge, Maǵjan aqyn pikirinshe, «eýropa otarshyldyǵynyń bir qasieti « quldy kóp qýyp batyr qylýy» ólimge buiyrýy», sol arqyly ony ómirge ǵashyq etýi, iaǵni «ezilgen eldiń ulttyq sezimin oiatýy», «soqqy jep súlesi qatqan eldiń esin jiia bastaýy». Bul rette 1905 jylǵy oqiǵalar ult ədebieti úshin sapaly jańa kezeńniń bastalý səti boldy, «Oian, qazaq!», «Qyryq mysal» siiaqty elim, jurtym degen shyǵarmalar ómirge keldi.

Osy rette kez-kelgen qoǵamǵa tən mynadai bir zańdylyq bar. «Oiana bastaǵan el keshegi el bolǵan kúnin esine túsirmek». Al, mundai tarihi kezeńde ədebiettiń birden-bir mindeti «oiana bastaǵan elge» onyń «keshegi el bolǵan kúnin esine» salý bolmaq. Mundai əreket sol ótken ómirdegi, surqiia qoǵamdyq qatynastardy qaita ornatý úshin jasalmaidy. Ədebietke ótken ómirdiń nurly betteri men jarqyn tulǵalaryn jyrlaý ulttyń óz qundylyqtaryna degen qurmetin qalyptastyrý, el retinde óz múmkindikterine degen senimin týǵyzý úshin qajet. Qazaq ədebieti endi ǵana mine osy tabiǵi mindetin atqarýǵa kirisken edi, araǵa kelip « zor tóńkeris» aralasty. Al, bul tóńkeris (revoliýtsiia – avt.) qazaq úshin óz tarihy týdyrǵan, óz ómirinen qainap shyqqan tól qubylys emes, eýropa tarihynan týyndap, orys shyndyǵy arqyly syrttan telingen jat qubylys. Maǵjan aqyn jasaǵan batyl da negizdi tujyrymdardyń biri osy.

Sol siiaqty əlginde ǵana ornaǵan bilik qazaq ədebietine (ədebietine ǵana emes! – avt.) ulttyq qundylyqtardy túgendeýdi qoiyp, jańa ustanymǵa, iaǵni tek eńbekshi buqaranyń ǵana múddesin túgendeýge, qorǵaýǵa kósh deidi. Iaǵni otarlyq təýeldiliktegi qoǵamǵa tən tabiǵi ultshyldyq kózqarastan úzildi-kesildi bas tartyp, tutastyqqa jete almai kelgen ultty bólip-jarýǵa bastaityn bolsheviktik-internatsionaldyq, bibaýyrmal (A. Baitursynuly) kózqarasqa ót deidi. Maǵjan uǵymynda bul dombyranyń barlyq shegin emes, bir ǵana shegin basýdy talap etýmen teń. Al, bir ǵana shekti basýdan tereń maǵynaly kúi shyqpaidy. Bul endi ǵana ult ómiriniń tolyqqandy sýretin salýǵa umtylys jasap otyrǵan ónerdiń órisin shektep, taryltý degendi bildirmek. Ult ómiriniń belgili bir qyryn onyń basqa qyrlary men betterine qarsy qoiý, ónerdiń tynysyn taryltýmen teń. Eýropa ədebietiniń ómirdi barlyq qyrynan igerýde jiǵan mol təjiribesi bar, iaǵni bul onyń asqar taýdai bailyǵy. «Eýropa ómiriniń óri, qyry, kúngei de, teriskei de betteri ədebietine túsken. Eýropa adamynyń tereń sezimderi, asqarlaǵan qiialdary ədebiet alyptarynyń sulý sýretterine bólenip jalpy adamzattyń aldyna tastalǵan. Qara da, han da, bai da, kedei de, danyshpan da, nadan da, er de, əiel de, təńirge mahabbatshyly da, elge mahabbatshyly da, əielge mahabbatshyly da, ultshyly da, ortaqshyly da, búginshili de, erteńshili de, menshili de, senshili de, bəri de jaqsy da, jaman da jaǵynan sýrettelgen». Bul Eýropa halqynyń (arasynda buqarasy da bar) atadan qalǵan mol rýhani qory, bailyǵy. Adamzatqa, ərbir halyqqa óz ómirin túsiný, qorytý isinde kórsetken ǵajap úlgisi, ónegesi. Iaǵni kez-kelgen ultqa óziniń júrip ótken jolyn, ómirin qorytý, túsiný isinde bul ortaq jol, ortaq təjiribe, basqa jol joq.

Sol siiaqty qazaq eliniń de «kúndi həm kúńgirt dəýirleri bolǵan h əm bar. Qazaqtyń óziniń jaratylysqa, ómirge, turmysqa ózindik kózqarasy, ózinshe filosofiiasy, tereń sezimi bolǵan həm bar. Osylardyń bəri týraly əli aitarlyq qalam tartylǵan joq». Olai bolsa Maǵjan aqyn túsiniginde «ózinshe eldi qoǵamdaǵan han, qoǵamdy qorǵaǵan batyr, ózinshe qoǵamnyń qorǵany bolǵan bi, han zamanyndaǵy qul, tóre zamanyndaǵy tóleńgit, bai zamanyndaǵy kedei, jaýynger erge joldas bolǵan əiel, ótken ertegi kúnimiz, ertegidei kúnimiz» bə ri-bəri nege ədebiet taqyrybyna ainalmasqa? Iaǵni endi ǵana óz ómirińdi igerý jolyna túsken ədebietti belgili bir taqyryppen shekteý ədilettilik emes. Ómir daraǵy qandai bai, məýeli bolsa, ulttyq ónerdiń de salǵan sýreti, tartqan kúii sondai san qily, san qyrly bolǵany jón. Osy arnada órkendemei «qazaq adabiiaty tereń adabiiat bola almaq emes. Osylar túspei adabiiat óz adabiiatymyz bola almaq emes».

Bul «Tabaldyryqty» jazyp, ony shyǵarmashylyqtaǵy qazaq qalamgerleriniń aldyna tastaǵan Maǵjan aqynnyń ult ómirine, onyń ótken jolyna tereń boilap jasaǵan tujyrymy, sol arqyly qabyldaǵan ustanymy edi. Sonymen birge mundai shyǵarmanyń ómirge kelýi kezinde negizin Əbý Nəsir əl-Farabi men Júsip Has Qajyb Balasaǵun siiaqty uly shyǵarmashylyq ieleri qalaǵan ulttyq qoǵamdyq oi men ədebiettiń óz tabiǵi arnasynda turǵandyǵynyń, ómirdiń túrli aýmaly-tókpeli kezeńderinde onyń ózekti ideiasy men biik maqsat-murattaryn qorǵai alatyn Maǵjan siiaqty alyp tulǵalarynyń bar ekendiginiń de dəleldi kórinisi bolatyn.

Ótken jiyrmasynshy ǵasyrdyń alǵashqy shireginde osylaisha ulttyq azattyq úshin kúres jolyna túsken qazaq eli ult ziialylarynyń qyzmeti arqyly óziniń qoǵamdyq ómirin qaita baǵalaý arqyly bolashaqqa umtylýdyń ǵajap sətin basynan keshirdi. Ult ómiriniń bul ishki tereń suranysyn bildiretin renessanstyq tulǵalar da bútin bir býyn retinde umsynyp alǵa shyqty. Sol arqyly ult ómiri men onyń bolashaǵyn syrttan tóngen surapyl qaýipten saqtap qala alarlyqtai múmkindik týdy. Ókinishke orai, bul bastalǵan protsess taǵy da sol syrttan bolǵan qatygez aralasýdyń nətijesinde óz tabiǵi arnasynda tiesili damý jəne ózgerý satylarynan óte almastan, bastapqy qarqyndy qadamynda-aq ulyderjavalyq zorlyqshyl kúshtiń qaharyna ushyrady. Sóitip, Qudiretti Jaratýshy sirek jiberetin, janartaýdai ulttyq jańǵyrý səti besiginde tunshyqtyryldy. Maǵjan aqynnyń «Tabaldyryq» atalatyn baǵdarlamalyq manifesi osy səttegi ulttyq rýhtyń ideologiialyq otarlaýǵa qarsylyǵynyń naqty kórinisi, naizaǵaidai jarqyly bolatyn. Onyń uly talanty, shyǵarmashylyq shabyty baǵyndyrǵan shyrqaý shyńdarynyń biri-tin.

Sonymen, Maǵjan aqynǵa «Tabaldyryqty» jazýǵa túrtki bolǵan jaǵdaiǵa qaita oralaiyq. J. Sərsembin joǵaryda atalǵan kórsetýinde (1929j., 5 mamyr) 1924 jyly jeltoqsanda Məskeýdegi qazaq stýdentteriniń jerlestigi ótkizgen Maǵjan Jumabaevtyń «Óleńder» jinaǵyn talqylaýǵa arnalǵan keshten soń aqynnyń ózimen bolǵan kezdesýinde oǵan Maǵjannyń ultshyl ustanymdaǵy jazýshylardan alǵan birneshe hattardy kórsetip, olarda hat avtorlarynyń «Alqa» siiaqty uiym qurý úshin, onyń platformasyn daiarlaý qajettigi týraly usynystar jasalǵandyǵyn aitady. Hat arqyly usynys jasaǵandardyń qatarynda Leningradtan M. Əýezov, Orynbordan J.Aimaýytov, Tashkentten H. Dosmuhamedov, K. Kemengerov, A. Baitasov jəne M. Esbolov bar edi. Tashkenttik top osyndai usynyspen bir emes, eki hat jazǵan siiaqty. Sondai-aq, osy mazmundaǵy hattar Semeidegi S. Dónentaevtan, H. Ǵabbasovtan jəne M. Turǵanbaevtan, Orynbordaǵy Aldońǵarov pen E. Omarovtan, Petropavldaǵy J. Tileýlin men Ǵ. Kemelevten, Aqmoladaǵy Hairetdin Bolǵanbaevtan kelgen edi. Ókinishke orai, bul hattardy ǵylymi ainalymǵa tartý baqytyn taǵdyr bizge jazbaǵan siiaqty.

Eger bul faktini shyndyq retinde qabyldasaq, onda Maǵjannyń «Alqa» uiymyn qurýǵa bailanysty osy atalǵan kisilermen pikir alysyp, olardyń qoldaýyn alǵan soń «Tabaldyryqty» jazýǵa kiriskenin ańǵarýǵa bolady. Basqasha aitqanda, Maǵjan aqyn óziniń pikirlesterimen hat arqyly keńesip, olardyń qoldaýyn alǵan soń «Tabaldyryqty» daiarlaý isine 1924 jyly kirisip, kelesi 1925 jyly aiaqtaǵan edi.

Endigi ýaqytta daiar bolǵan platformanyń mətinin qolmen kóshirý arqyly kóbeitip, joǵaryda atalǵan adresterge taratý qalǵan-tyn. Jəken Sərsembinniń bul iske tartylýy osy mezgilde, iaǵni platformany kóshirý jəne tiesili adresterge taratý kezeńinde bolǵan. J. Sərsembin: «Jumabaev hatty oqyp bolǵan soń atalǵan kisilerge poshta arqyly taratý úshin platformany kóbeitý kerektigin aitty. Osy maqsatta ol maǵan platformany kóshirýdi usyndy. Men, Jumabaev jəne onyń inisi bolyp bir jetiniń ishinde mətinniń 17 danasyn daiarladyq, olardyń bir danasyn ózimde qaldyrdym» [18] – dep kórsetedi.

J. Sərsembin kórsetýinde berilgen bul faktilerge senýge bolady. Óitkeni Məskeýde qazaq alfavitindegi terý mashinkasyn tabý ońaiǵa túspeitin, sondai-aq bolǵan kúnniń ózinde ondai mashinkamen «Tabaldyryq» siiaqty qujat mətinin alýdyń ózi qaýipsiz emes-tin. Sondyqtan da platforma mətininiń qolmen kóshirilip kóbeitilgendigi, bul iske úsh adamnyń biri bolyp J.Sərsembinniń qatysqany aqiqat. Al Maǵjannyń inisi dep otyrǵan úshinshi kisiniń kim ekendigin bul kórsetýinde atamaǵan. Óz qolymen jazǵan kórsetýinde (1938 j., 6 qańtar) mətindi kóshirýge qatynasqan məskeýlik stýdent retinde Amanǵali Segizbaevty ataidy. Iaǵni, Maǵjan aqyn platformany daiarlaýǵa (oqyǵan, túzegen jəne kóshirgen) qatynasqan kisilerdi Məskeýdegi Memlekettik jýrnalistika institýtynyń stýdentteri Sərsembin jəne Segizbaevpen, sondai-aq osy institýtqa tyńdaýshy retinde kelgen Iliias Jansúgirovpen shekteidi. Al Sərsembinniń Maǵjannyń inisi dep otyrǵany A. Segizbaev bolsa kerek.

Sonymen birge «Úlken terror» kezeńindegi tergeý materialdaryna qatysty mynadai bir erekshelikti zertteýshi nazardan tys qaldyra almaidy. Tergeýshilerdiń basym bóligi (bul arada Dmitrienko jəne Saenko) júrgizgen isine qatysy bolýy múmkin degen adamdardyń sanyn neǵurlym keńeite túsýge qushtarlyq tanytty. Sol arqyly kez-kelgen isti keńestik bilikke qarsy uiymdasqan toptyń qastandyq əreketi retinde, al ózin sol uiymdasqan topty əshkereleýshi «tulǵa» retinde kórsetýge tyrysty. Keńestik repressiialyq mashinanyń ereksheligi sonda, oǵan tartylǵan, onyń toryna ilikken adam shybyndai panasyz kúige ushyrady da, al ol isti júrgizgen tergeýshi ərqashanda jeńiske jetetin aqyldy da tapqyr tulǵa rólinde boldy. «Tabaldyryqqa» bailanysty da týra osyndai jaǵdai baiqalady. Məselen, Maǵjan aqyn atynan baiandalǵan myna jaǵdai sonyń aiǵaǵy: «Sonymen, Sərsembinniń, Segizbaevtyń jəne Jansúgirovtyń qatysýymen men daiarlaǵan, sondai-aq Bókeihanov pen Baitursynov qoldaǵan «Alqa» baǵdarlamasy qoldan kóshirýmen kóbeitilip poshta arqyly mynadai adresterge jiberildi : Qyzylordadaǵy M. Dýlatov pen E. Omarovqa, Petropavldaǵy J. Tileýlin men Semeidegi M. Əýezovke. Bul kisilerdiń bərinen de qoldaý taptym, sondai-aq «Alqa» baǵdarlama-platformasy rýhynda ədebiet salasynda jumys júrgizýge ýəde aldym » [19]. Mine bul úzindiden tergeýshiniń kózdegen maqsaty anyq baiqalyp-aq tur. Birinshiden, baǵdarlamany jazýshy men oǵan kómek berýshiler anyqtalsa, ekinshiden baǵdarlama ideiasyn qoldaýshylar men oǵan dem berýshiler «belgili», úshinshiden, sondai-aq, baǵdarlamany suratyp alyp, endigi ýaqytta onyń ideiasyn «iske asyrýshy» sýbektiler de ashylyp otyr. Basqasha aitqanda, bul arada tergeýshiler josparlaǵandai «antisovettik» piǵyldaǵy qazaq ultshyldarynyń «Alqa» uiymynyń «sulbasy» shyǵyp tur. Tergeýshi úshin eń mańyzdy nərse bilikke qarsy «uiymdasqan» toptyń is-əreketiniń əshkerlenýi, topqa tartylǵan adamdardyń aty-jóniniń atalýy edi. Repressiia mashinasynyń jumys mehanizmi, ózindik logikasy mine osy.

Tergeýshi Saenkonyń Məskeýde jazylǵan «Tabaldyryqqa» qozǵalys basshylary Ə. Bókeihanov pen A. Baitursynovtyń qatynasyn anyqtaýǵa tyrysqandyǵy logikaǵa tolyq siymdy əreket. Óitkeni atalǵan tulǵalarsyz Saenkonyń qurǵan konstrýktsiiasy senimsiz bolyp shyǵar edi.

Sondyqtan da ol J. Sərsembinge bul məselege qatysty birneshe suraý qoiǵandyǵy haq, biraq tergeýshi men tergelýshiniń ekeýara sózi «suraq-jaýap» túrinde emes, jai baiandaý túrinde berilgen. Degenmen tergeý hattamasynda taqyrypqa qatysty berilgen faktiler kóńilge qonymdy ekendigin moiyndaǵan jón. Məselen, J. Sərsembin Məskeýge jalpyodaqtyq muǵalimder sezine kele jatqan A. Baitursynulynyń jedelhat arqyly Maǵjan aqynǵa habarlap, kútip alýyn ótingenin, al temir jol vokzalyna Ə. Bókeihanov jəne M. Jumabaevpen birge óziniń de barǵandyǵyn aityp, sol kúni keshinde delegattar ornalasqan jataqhanadaǵy A. Baitursynuly bólmesinde «Tabaldyryq» mətininiń oqylyp, onyń sońy ózara oi bólisýge ulasqandyǵyn baiandaidy. Mine sol otyrysta Əlekeń platformany qoldap, ony taratý jaǵyn uiymdastyrýdy qarastyrýdy usynady. Al Aqań qazaq ədebietindegi jaǵdaiǵa toqtalyp «eýropalyqtar qazaqqa eýropalyq kostiým kigizgisi keledi, al sharýashylyq ereksheligine bailanysty qazaqqa shapan kiiý qolaily. Qazaqtyń túiesin poezdyń artyna tirkep qoiǵysy bar. Mundai jaǵdai oǵan tiimsiz» ekendigin bildirip, « qazaq ədebieti ultshyldyq ustanymda bolýǵa tiis», biraq bul rette «ədebiet pen saiasatty aralastyrýdan aýlaq bolǵan durys» degen tujyrym jasaidy. Basqa derek kózderimen salystyra otyryp Aqańnyń bul aitqandarynyń onyń jalpy ustanymy arnasynda ekendigine kóz jetkizý qiynǵa túspeidi.

A. Baitursynuly 1929 jyly 18 maýsymda tergeýshi Saenkoǵa bergen jaýabynda «Men Qazaqstandaǵy ədebiettegi aǵymdarmen tanyspyn, biraq olardyń eshqaisysyna da qosylǵan emespin, óitkeni ədebietten qandai baǵyttyń, iaǵni proletarlyq baǵyttyń ba, joq əlde ultshyldyq baǵyttyń ba ústemdik alatyndyǵy men úshin sonshalyqty mańyzdy emes...

Qazaq ədebietiniń qandai baǵytta damý alatyndyǵyn men eshkimmen talqyǵa salǵan emespin. Məselen, Bókeihanovpen birge M. Jumabaev daiarlaǵan platformany oqyǵandyǵymyz esimde joq. 1924 jyly kúzde Məskeýde ólketanýshylar sezine baryp, RSFSR Narkomprosynyń jataqhanasyna toqtaǵanda Bókeihanov pen Jumabaev meniń bólmemde bolǵan da shyǵar. Sonda otyryp «Tabaldyryq» platformasyn oqydyq dep aita almaimyn. Ədebietke qatysty qoljazba túrinde me, joq əlde gazettik pe materialdardy oqyǵan da shyǵarmyz, esimde joq. Sərsembindi umytqan joqpyn. Məskeýde bolǵanda Jumabaevpen birge júrgeni esimde» [20] degen kórsetýlermen shekteledi. Ədette, tergeýshilerge bergen jaýabynda faktilerge óte sarań A. Baitursynulynyń bul joly da aqtaryla salmaǵandyǵy baiqalady.

«Tabaldyryqtyń» biraz adreske taratylǵany anyq. Ol jóninde poshta arqyly baǵdarlamanyń mətinin alǵandar óz kórsetýlerinde jasyrmai aitqan. Məselen, M. Əýezov 1931 jyly 20 qyrkúiekte tergeýshi Popovqa bergen kórsetýinde «Jumabaevtan bir konvertke salynǵan hat pen «Alqanyń» baǵdarlamasyn Semeide júrgende aldym, al aldyn ala eshqandai da hat arqyly pikir alysqan emespiz. Bul «Alqadan» qupiia əreket retinde baǵalanýǵa tiis eshteme kórgenim joq, platformany alǵan soń BK(b)P Semei Gýbkomynyń úgit-nasihat bóliminiń meńgerýshisi jəne «Qazaq tili» gazetiniń redaktory Toqjigitovke kórsettim, «Alqa» mətini mende qaldy, al ony qoldaityndyǵymdy jəne osy ustanymdaǵy qalamgerlerdiń uiymyn resmi túrde qurý úshin qazaq ədebietshileriniń jiylysyn shaqyrý qajet ekendigin aityp Jumabaevqa hat jazdym, is osymen aiaqtaldy» [21] – deidi.

«Tabaldyryqtyń» bir dana kóshirmesin Maǵjan aqyn buryn ózi jumys istegen (1921-1922j.j.) Petropavldaǵy «Bostandyq týy» gazetiniń redaktsiiasyna jiberedi [22]. Ol jóninde Jumaǵali Tileýlin: «Alqa úiirmesine bailanysty men burynǵy kórsetýimde aitqanymdy qaitalaimyn, iaǵni «Alqa» platformasynyń bir danasy «Bostandyq týyna» keldi. Ol jóninde redaktsiianyń qazaq qyzmetkerleriniń jinalysynda Aitqojin jəne onyń orynbasary Bekishev aitty. Ol jóninde basqa eshteme estigenim joq, sondai-aq M. Jumabaevtyń ózinen basqa eshkimge jazǵan da emespin. Al oǵan jaýap hatymda Petropavlda «Alqaǵa» qatysty redaktsiia tarapynan eshqandai əreket joqtyǵyn aittym...» [23], – deidi.

Maǵjan aqynnyń «Tabaldyryqty» jibergen adresteriniń biri Tashkent edi. Bul mezgilde alashtyq ziialylardyń birazy osy qalada qyzmette júrdi, sondyqtan da aqynnyń óz manifesin pikirles serikterine joldap, qoldaý kútýin tolyq tabiǵi nərse retinde qabyldaýǵa bolady. «Tabaldyryqtyń» Tashkentke poshta arqyly jiberilgenin aqynnyń jerlesi Baitasov Abdolla tergeýshige bergen kórsetýinde (1929 j., 14 shilde) aitady.

A. Baitasovtyń bul kórsetýine qysqasha bolsa da toqtalǵan jón. Óitkeni qujatta Maǵjan aqynnyń sol mezgildegi shyǵarmashylyqtaǵy ustanym ereksheligi baiqalady. «1925 jyly Jumabaev Maǵjan maǵan birneshe mərte hat joldap, olarda qazaq ədebietiniń aýyl turǵyndaryna jaqyn bolǵany durystyǵyn aitty. Jumabaevtyń ədebiettiń baǵyty jónindegi hattaryn Tashkentte redaktsiiada istep júrgen Əýezov Muqtardan da kórdim. 1925 jyly Jumabaev Maǵjan Məskeýden maǵan Aimaýytov, Kemeńgerov jəne Ysqaqovtan turǵan topqa arnap qazaq ədebietiniń baǵyt-baǵdary jónindegi «Alqa» baǵdarlamasyn jiberip, ony talqyǵa salyp, pikir bildirýdi ótindi. Hat poshta arqyly jiberildi, sondai-aq ol partiiada barlarǵa da jəne odan tys júrgenderge de arnalǵan edi», – dep kórsetedi A. Baitasov [24]. A. Baitasov osy kórsetýinde baǵdarlama nusqalarynyń A. Segizbaevta, J. Sərsembinde jəne M. Əýezovta bolǵandyǵyn, al «Alqa» baǵdarlamasy jóninde Ə. Bəidildinniń bilgendigin, sondai-aq Sədýaqasov, Muqanov jəne basqalardyń habardar bolýy múmkin ekendigin aitady.

Əbdirahman Baidildin óz retinde «Tabaldyryqpen» tanys ekendigin moiyndaidy. 1929 jyly 1 shildede tergeýshige bergen məlimetinde ol baǵdarlama jóninde 1925 jyly estigenin, tipten «ultshyl» M. Jumabaevtyń «Alqa » uiymyn «quryp» qoiǵandyǵyn kórsetken. Sondai-aq Məskeýde júrgen Jumabaevtyń Shyǵys eńbekshileriniń kommýnistik ýniversitetinde (KÝTV) sabaq júrgizip, «Tabaldyryqtaǵy» negizgi tujyrymdardy sonda baiandaǵanyn da bildirip ótedi [25].

Ə. Baidildin kórsetýlerinen, sondai-aq osy mezgilge tən basqa da faktilik materialdardan bir nə rse anyq baiqalady. Məskeýdegi Shyǵys baspasy, Tashkenttegi «Aqjol» gazeti jəne basqa baspa quraldary arqyly ult-azattyq ustanymyndaǵy shyǵarmashylyqtaǵy top Ortalyq biliktiń keńestik jańa otarlaý kýrsyna múmkin bolǵansha qarsylyq kórsetip baqty, intellektýaldyq kúrestiń jańa ədis-quraldaryn igerdi. Gazet-jýrnal betterinde ədebiettiń ósý jəne ózgerý baǵyttary jóninde disskýsiialar uiymdastyrdy («Aqjol», «Eńbekshi Qazaq», «Qyzyl Qazaqstan» j.b.). Óz ustanymdaryn tsenzýradan ótkizý úshin olar ezoptyq tilmen, iaǵni negizgi oidy jumbaqtap, jasyryp aitý, mysaly, ertegi, ańyz keiipkerleriniń əreketi arqyly bildirý siiaqty ədis-quraldaryn paidalandy. Alashtyq ziialylardyń 20-shy jyldary júrgizgen bul əreketi intellektýaldyq kúrestiń qaitalanbas ǵajap úlgisi retinde baǵalanýǵa laiyq.

Qazaq ultshyldarynyń jańa qalyptasqan saiasi jaǵdaida halyqqa óz oiy men ustanymyn bildirýde ezoptyq ədis-quraldarǵa kóshkendigin kezinde F. Goloshiokin de týra baiqaǵan edi. Ol Ólkelik partiia komitetiniń 5-nshi konferentsiiasynda (1925 j., jeltoqsan) qazaq basylymdaryndaǵy («Eńbekshi qazaq», « Aqjol» jəne j.b.) materialdardyń mazmunyna toqtalyp, bul aqparat quraldary «anyq ta túsinikti tilmen aitýǵa bolmaityn nərseler jóninde astarly ańyz, mysal tilimen jazyp úirengen, bul jalpyǵa birdei qubylysqa ainalǵan. Belgili bir mysaldyń astarynda bireýdiń is-əreketi turady. Mundai ədisti patshalyq baspasózde ezoptyq til dep ataityn» [26]– degen tujyrymǵa kelip, belgili dərejede, shyndyqqa jaqyndai túsken edi.

Tike, ashyq aitýǵa bolmaityn məselelerdi ymmen, astarmen aitý ədisin əsirese Məskeýdegi Shyǵys baspasy (qazaq redaktsiiasyn basqarýshy Nəzir Tórequlov) tamasha igergendigi baiqalady. Al bul kezde baspada Ə. Bókeihanov, M. Jumabaev siiaqty astarly oi aitý isinde əbden tóselgen sóz sheberleri jumys jasady. Qysqa merzim bolsa da bul kisilermen osy baspada qyzmet atqarǵan Ə. Baidildin baspa meńgerýshisi N.Tórequlovtyń bul atalǵan shtattaǵy qyzmetkerlerine «zor qurmetpen əri senimmen» qaraǵandyǵyn aitady. Baspa basshylyǵy men onyń qyzmetkerleri arasyndaǵy ózara túsinýshilik alashtyq ziialylarǵa bul mańyzdy oryndy qysqa mezgilge bolsa da halyq shyǵarmashylyǵynyń úzdik týyndylaryn (eski ańyz, ertegi, jyr t.b.s. s.), sondai-aq óz shyǵarmalaryn jaryqqa shyǵaryp otyrý arqyly, qazaq qoǵamymen bailanys úzbeý maqsatynda paidalanýǵa múmkindik týǵyzǵan edi. Məselen, A. Baitursynulynyń el arasynan jinap, túzetip, daiarlap, osy baspadan shyǵarǵan «Er Saiyn» (1923j.) jəne «23 joqtaý» (1926 j.) siiaqty kitaptary osy pikirge dəlel bola alady.

Halyq shyǵarmashylyǵynyń úlgilerinen qurastyrylǵan bul eki kitap ta, ərine, sol tarihi mezgildegi alashtyq ziialylardyń kóńil-kúiinen habar beretin edi. «23 joqtaýǵa» jazǵan kirispe sózinde Ahań bul týyndylardy qazaqtyń til mədenietiniń úlgileri retinde usynady. Tek osy oidy ǵana basshylyqqa alyp otyrǵandyǵyn bildiredi. Al shyn məninde astarly oi tereńde jatty. «23 joqtaý», belgili dərejede, əlginde ǵana jeńilis tapqan ult-azattyq qozǵalys basshylarynyń sherli kóńil-kúiin bildiretin shyǵarmalardan turatyn edi:

Quiryq atyp quliia,

Túlkidei qashqan jymiia,

Qarańdy úzip barasyń

Bizden de, qairan dúniia.

Kóp jyldar qýdym artyńnan,

Lashyndai syzyp jer qiia... [27].

Keńestik biliktiń sheshimimen Məskeýde jalǵyz bólmeli pəterde turýǵa məjbúr bolǵan Ə. Bókeihanov tergeýshiniń «qazirgi ýaqytta kimmen syr bólisesiz?». degen maǵynadaǵy saýalyna «Meniń eki-aq janmen syrlasýym múmkin, olar A. Baitursynuly jəne M. Dýlatuly, biraq olarmen ońasha syr alysa qalǵan kúnniń ózinde biz ókinish pen muńnan aryla almadyq », – dep kórsetedi. Shəńgerei aqyn aitqan joqtaýdan alynǵan joǵarydaǵy joldar qazaq azattyq qozǵalysy basshylarynyń sol mezgildegi kóńil-kúiin dəl beretin edi.

Səl keshirek biz bul taqyrypqa oralamyz, endi «Tabaldyryq» avtorynyń óz shyǵarmasyn keń aýqymǵa shyǵarý əreketine toqtalaiyq. Sonymen, 1925 jyly Maǵjan aqynnyń manifesimen Orynbor, Tashkent, Qyzylorda jəne Petropavl siiaqty ortalyqtardaǵy ziialylar tanysty. Olar derlik túgeldei Maǵjan aqyn usynǵan ustanymdy qoldaityndyqtaryn bildirgenimen, «Alqany» bilek túrinip qurýǵa kirisip ketýden irkilgendikteri baiqalady. Bul arada, ərine, túsiniksiz eshteme de joq. Odaqta kúsh alyp kele jatqan diktatýralyq tərtip qazaq ziialylaryna «Alqany» qurýǵa jol bermeitindigi anyq-tyn. Osy rette T. Jurtbaidyń «Alqa» uiymy jasyryn túrde qyzmetin júrgizdi degen pikirin qoldaý qiyn. Mundai tujyrymǵa negiz bolarlyq faktiler joqtyń qasynda. Al tergeý barysynda alynǵan kórsetýlerdi sol kúiinde qabyldaý qatelikke uryndyrar.

Degenmen, eldegi ultshyl ustanymdaǵy ziialylardyń «Tabaldyryqty» jariialaýǵa ynta tanytqandyqtary jóninde aitýǵa negiz bar. J. Sərsembin 1925 jyly qańtarda oqýyn aiaqtamastan keiin shaqyrylyp Orynborǵa oralyp, jýrnalistik qyzmetpen ainalysqandyǵyn, osy mezgilde Maǵjan manifesin basylym arqyly jaryqqa shyǵarý joldaryn qarastyrǵanyn moiyndaidy. Bul is boiynsha onyń aldymen sóilesken adamy sol tustaǵy «Eńbekshi qazaqtyń» bas redaktory Smaǵul Sadýaqasuly. S. Sadýaqasuly manifest ideiasyna qoldaý jasap, gazetke basýǵa kelisimin beredi, biraq ony əýelde E. Omarovqa, S. Qojanovqa jəne J. Aimaýytovqa oqytyp, olardyń pikirin bilip alýdy usynady. J. Sərsembin S. Sadýaqasulymen ekeýara bolǵan əńgimede, «Alqa» úiirmelerin qurý jóninde de sóz qozǵalǵandyǵyn, bul iske Smaǵuldyń ishtarta qaraǵandyǵyn bildiredi. J. Sərsembinniń bul kórsetýi negizsiz emes-tin. Basqa derek kózderi de S. Sadýaqasulynyń Maǵjan aqyn usynǵan «Alqa» uiymyn qurý ideiasymen tanys bolǵandyǵyn rastaidy.

Sheshimi 1925 jyly qabyldanyp, 1926 jyly kúzde uiymdastyrylǵan QazAPP (qazaq proletariat-qarasharýa jazýshylarynyń odaǵy) shyǵarmashylyqtaǵy ziialylar arasynda túrli qaishylyqty ustanymdar týǵyzdy. Onyń platformasynda kórsetilgendei basty mindeti qazaq aýylyndaǵy bailarmen, «bailardyń ókili alashordanyń yqpalymen» kúreste « partiiaǵa kómektes bolý» edi [28]. Bul arada əý bastan-aq bul odaqtyń birinshiden eldegi saiasi bilikti qolyna shoǵyrlandyrǵan partiialyq diktatýranyń ideologiialyq quraly retinde ómirge kelgendigi aiqyn bolsa, ekinshiden, oǵan óziniń tabiǵi arnasy ultshyldyq ustanymynda turǵan shyǵarmashylyq ielerine qarsy ashyq shabýylǵa kóshý isinde belsendi ról atqarý mindeti de júktelgen-di. Basqasha aitqanda, Reseidegi tap kúresi ideologiiasyn sol kúiinde qabyldaǵan KazAPP, qazaq topyraǵynda (postkolonialdyq kezeńdegi) óziniń tolyq tabiǵi arnasynda turǵan qazaq ultshyldyǵymen kúres jolyna tústi. Bul 20-30-shy jyldardaǵy keńestik bilik júiesi jaǵdaiynda talantty jəne belsendi qazaq jazýshylaryn jappai repressiialaý saiasatyna ideologiialyq negiz, alǵyshart jasaýmen, sol arqyly imperiialyq ortalyqtaǵy ulyderjavalyq kúshterdiń teoriialyq, ideologiialyq ústemdigine jol ashyp, olarǵa belsendi qyzmet jasaýdy bildiretin edi.

QazAPP-qa júktelgen mindettiń astaryn týra túsingen sanaýly tulǵalardyń qatarynda S. Sadýaqasuly da boldy. Mine osy toptyń talaby jəne belsendi atsalysýymen 1926-1927-shi jyldary qazaq tildi basylym betterinde QazAPP tóńireginde qyzý aitys bolyp ótedi. QazAPP ideiasyn qoldaǵan jazýshylar «Jyl qusy» atalatyn ədebi jinaq tóńiregine birigedi. Aitys óziniń sharyqtaý shegine 1927 jyly jetedi. Mine osy aitys barysynda QazAPP-qa qarsy toptaǵylar bul uiymdy jaýyp, onyń ornyna «Sovettik jazýshylar odaǵyn» qurýdy usynady. 1927 jyldyń basynda Ólkelik partiia komitetiniń baspasóz bóliminde osy məseleni talqylaýǵa arnalǵan 2-3 keńes bolyp ótedi. Ə. Baidildin tergeý barysynda bergen kórsetýinde bul keńesterde oryn alǵan aitys-tartystyń baspasóz betindegiden anaǵurlym ymyrasyz ashyq, qarsylasý túrinde ótkendigin aitady. Mine osy bolyp ótken keńesterdiń alǵashqysynda (1927j., naýryz) S. Sadýaqasuly men Sh. Toqjigitov QazAPP-ty taratyp, onyń ornyna túrli baǵyttaǵy jazýshylardyń basyn biriktirgen Sovettik jazýshylar odaǵyn qurýdy usynady. Al olardyń bul usynysyn O. Jandosov, J. Sultanbekov, Ǵ. Toǵjanov jəne Orynbaev qoldaidy. Mine osy toptyń tapsyrýymen Ǵ. Toǵjanov Ólkelik partiia komitetine atalǵan usynyspen kiredi. Ólkelik komitet bul usynysty «Alqalyqtardyń» əreketi retinde baǵalap, qabyldamai tastaidy [29].

Bul baiandalǵan faktiden S. Sadýaqasulynyń «Tabaldyryq» manifesimen jaqsy tanys bolǵandyǵyn jəne ondaǵy ustanymdy iske asyrý jolynda turǵandyǵyn ańǵarý, ərine, qiynǵa túspeidi. Degenmen, «Tabaldyryqty» ashyq baspasózde jariialaýǵa S. Sadýaqasulynyń erik -jigeri jetkenimen, oǵan partiialyq tsenzýra jol bermeitindigi aiqyn edi.

S. Sadýaqasulynyń qazaq ult-azattyq qozǵalysyndaǵy orny men rólin jaqsy túsingen tergeýshi Saenko men onyń serikteri tergeý barysynda mine osy məselege múmkin bolǵansha naqty da tolyq jaýap alýǵa tyrysqandyǵyn atap aitqan jón.

Biz úshin «Tabaldyryqqa» bailanysty asa mańyzdy məselelerdiń biri, múmkin eń negizgisi, ol platforma usynǵan ustanymdaǵy qazaq jazýshylary men olardyń osy arnada ómirge kelgen týyndylaryn múmkin bolǵansha anyqtaý bolsa kerek. Bul rette aldymen ulttyq kórkem oida osy tarihi mezgilde qalyptasqan mynadai jaǵdaiǵa toqtalǵan jón.

XX ǵasyrdyń 20-shy jyldarynyń ekinshi jartysy qazaq ədebietinde jańa aǵymnyń qalyptasýymen erekshelendi. Ǵasyrdyń basyndaǵy azattyq qozǵalystyń tolqynynda ómirge kelgen jańa mazmundaǵy kórkem oidyń kótergen urany, qoiǵan məselesi qazaqty oiatý, onyń aianyshty da qaýipti jaǵdaiyn halyqtyń ózine tanytý boldy. Osy mezgilde jaryq kórgen shyǵarmalardyń atynan-aq («Oian, qazaq!», «Masa», «Tur, qazaq!», «Saryarqa kimdiki?» j.b.) olardyń maqsat-mindeti kórinip turdy, sondai-aq revoliýtsiialyq ózgerister qarsańynda qazaq qoǵamynda jańa sitýatsiia qalyptastyrýǵa tikelei óz úlesin qosty. 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilis, kelesi 1917 jyly búkil qazaq jerinde bolyp ótken qazaq sezderi, solardyń nətijesinde qazaq komitetteriniń ómirge kelýi (ulttyq memlekettilikke umtylys ), qazaq qoǵamynyń Alash partiiasy usynǵan baǵytqa qoldaý kórsetýi, belgili dərejede, ǵasyr basyndaǵy qazaq qoǵamdyq oiy men ulttyq ədebiettiń maqsatty qyzmetiniń nətijesi edi. Alashorda memleketiniń qurylýy, Alash avtonomiiasyn jariialaý əreketi ǵasyr basyndaǵy ədebietti ómirge əkelgen býynnyń osy mezgilde júrgizgen aǵartýshylyq, sondai-aq saiasi qyzmetiniń de jiyntyq kórinisi bolatyn.

Ókinishke orai, bul býynnyń erlik qyzmeti kútken nətije bermedi, azattyq qozǵalys jeńiliske ushyrady. Ol úshin, ərine, alǵashqy býyn ult-ziialylaryn kinalaý aǵattyq bolar edi. Tragediianyń túp-tamyry imperiia quramyndaǵy az ulttardyń erkindigin moiyndaýdan bas tartqan jańa bolsheviktik biliktiń antidemokratiialyq tabiǵatynda jatty. Əlginde ǵana bas kóterip, azattyqqa umtylys jasaǵan ulttyq sana endi jeńilistiń ýyn ishýge məjbúr boldy. Soǵan bailanysty 20-shy jyldardyń ortasynan bastalyp 30-shy jyldardyń alǵashqy jartysyn qamtyǵan ult ziialylarynyń shyǵarmalaryndaǵy jańa kezeń qazaq qoǵamdyq oiyndaǵy ekiudai (ekijaqty) kóńil kúiiniń kórinisi boldy. Ahmet Baitursynulynyń baspa kórgen «Joqtaý» jinaǵy men «Besik jyry» alǵashqy býyn ult ziialylarynyń 1917 -1918 jj. jeńiliske ushyraǵan azattyq qozǵalystan keiingi basyńqy kóńil-kúiin bildirse, Maǵjan aqyn qalamynan týǵan «Tabaldyryq» jəne «Júsip han», M. Əýezovtyń «Han Kenesi », I. Jansúgirovtyń «Kúishi» jəne «Qulageri», kelesi ekinshi býyn shyǵarmashylyq ieleriniń ultqa jeńilisten keiingi qaiǵyly jaǵdaiyn bildire otyryp, ony kúirektikten, birjola túńilýden saqtap, jigerlendirip, jańa kúreske, jańa umtylysqa daiarlaý əreketiniń kórinisi edi. Óitkeni bul býynnyń boiynda jańa qarqyn, janýǵa əzir aldyńǵy, aǵa býyn bergen otanǵa, elge degen mahabbat oty bar-tyn. Sondai-aq olar Abaidyń:

Qaiǵy kelse, qarsy tur, qulai berme,

Qyzyq kelse, qyzyqpa, ońǵaqqa erme, -

degen ósietine senetin edi.

Biraq, eldegi bolsheviktik tərtipke qarsy kez-kelgen bolar-bolmas narazylyqty zor kúshpen basyp janshýǵa daiar turǵan saiasi bilik jaǵdaiynda erkin ədebi oiǵa da oryn joq-tyn. Soǵan bailanysty ultshyldyq ustanymyndaǵy qazaq jazýshylaryna joǵaryda aitylǵandai ezop tilin, iaǵni shyndyqty tereń jasyryp, astarlap aitý ədisin igerýge týra kelgen edi. Maǵjan aqyn bastaǵan jańa býyn ult jazýshylary bul jolda tabyssyz da emes-tin. Ómirge mazmundyq turǵydan jańa da tutas kórkem shyǵarmalar shoǵyry keldi. Endi osy «Tabaldyryq» ustanymyndaǵy shyǵarmalarǵa toqtalaiyq.

M. Jumabaev 1938 jylǵy 6 qańtarda bergen kórsetýinde qazaq qalamgerleri arasynda «Alqa» platformasyn belsendi túrde ustanǵandar retinde J. Aimaýytovty, A. Baitasovty, M. Əýezovty, Q. Kemeńgerovty jəne I. Jansúgirovty ataidy [30]. Bul rette ol J. Aimaýytov pen A. Baitasovtyń Tashkent basylymdarynda birneshe ótkir maqalalar jariialaǵanyn, al I. Jansúgirovtyń «Kúishi», «Qulager» jəne basqa shyǵarmalaryn «Tabaldyryq» jəne tarihi romantizm rýhynda jazǵandyǵyn moiyndaidy.

Sonymen «Tabaldyryqta» baiandalǵan ustanymdaǵy ult jazýshylary «Alqa » túrindegi uiymdaryn qura alǵan joq, jańa ornaǵan bilik ondai əreketke jol bermeitindigin eldegi qalyptasqan saiasi jaǵdai kórsetti. Sonymen birge Maǵjan aqyn usynǵan ideia tek usynys kúiinde qalyp qoidy degen tujyrymǵa kelsek, onda «Tabaldyryq» ustanymy arnasynda ómirge kelgen qazaq kórkem oiynyń biraz týyndylaryn túsine almaǵandyqqa urynar edik. Bizdiń pikirimizshe, joǵaryda Maǵjan Jumabaev ataǵan jazýshylar qalamynan týǵan biraz týyndylardy osy «Tabaldyryq» ustanymyndaǵy shyǵarmalar shoǵyry retinde qarastyrýǵa tolyq negiz bar.

«Tabaldyryqta» Maǵjan aqyn usynǵan ustanymdy belsendi túrde talqyǵa salǵan Tashkenttegi «Aqjol» gazeti boldy. 1925 jyly gazet betterinde «Bizdiń saýaldarymyz (anketter)» degen rýbrika men ədebiettegi protsesti taldaýǵa alǵan jazýshy jəne jýrnalisterdiń maqalalary turaqty túrde jaryq kórip turdy. Gazet uiymdastyrǵan bul diskýssiia arnasynda J. Aimaýytov, A. Baitasov, J. Sərsenbin jəne basqa avtorlardyń materialdary jariialandy. Olar óz maqalalarynda «qazaq ədebieti jańa zamanda qandai mazmun jəne baǵytta damý alǵany jón» degen saýalǵa jaýap izdedi jəne olardyń ortaq ustanymy «qojalyq qurǵan, bilep-tóstegen ústem ulttyń ədebieti men tómenshik, əlsiz, ezilgen, bodan ulttyń ədebieti bir bolmaidy. Qazaq ədebietiniń uly orys ədebietinen aiyrmasy bar həm bolmaq» degen tujyrymǵa saidy, al qazaq ədebietindegi ultshyldyqtyń tolyq ómirlik negizi bar, al ol ómirlik negizdiń birden shaiylyp joq bolmaityndyǵy siiaqty, ədebiettegi ultshyldyq sezimniń de «tez zamanda qala qoiý múmkin emes» [31].

Al qazaq ultshyldyǵyn olar mynadai mazmunda túsindirdi «qazaq ultshyldyǵy ústemdikti, baǵyndyrýdy kóksegen, shegine jetken, ozbyr ultshyldyq emes, aldymen bas qorǵaýǵa, jansaýǵa qylýǵa, jete alsa teńdik alýǵa talpynǵan tilenshi ultshyldyq. Turmys júzinde ýaq ulttardyń qalyń buqarasy teńgerilmei turǵanda, ultshyldyq joǵalmaidy» [32].

Osy mezgildegi kórkem oidaǵy ultshyldyq ustanymy arnasynda jazylǵan shyǵarmalardan M. Əýezovtyń qalamynan týǵan «Han Kene» dramasyna (1928 j.) arnaiy toqtalǵan jón. Al, 1934 jylǵy 8 mamyrda Kazkraikomda osy shyǵarmany talqylaýǵa arnalǵan məjilisti ultshyldyq, iaǵni «Tabaldyryq» ustanymyndaǵy baǵytqa berilgen soqqy, sonymen birge sotsrealizm ustanymyndaǵy shyǵarmashylyqqa kórsetilgen partiialyq qoldaý retinde qabyldaǵan jón.

M. Əýezov 1931 jyly 20 qyrkúiekte abaqtyda tergeýshige bergen kórsetýinde: «... Jumabaevtan hatty men Semeide júrgende aldym. Konvert ishine «Alqa» teksi qosa salynypty. Onymen aldyn-ala hat arqyly pikir alysý bolǵan emes. Bul «Alqadan» óz basym eshqandai da qupiialyq kórgenim joq.

Platformany alǵan soń BK(b)P-nyń Semei Gýbkomynyń úgit-nasihat bóliminiń meńgerýshisi jəne «Qazaq tili» gazetiniń redaktory Toqjigitovqa kórsettim. «Alqa» teksi mende qaldy, al ony qoldaityndyǵymdy jəne osy ustanymdaǵy qalamgerlerdiń uiymyn resmi túrde qurý úshin qazaq ədebietshileriniń jinalysyn shaqyrý qajet ekendigin aityp, Jumabaevqa hat jazdym. Is osymen aiaqtaldy» – deidi [33].

«Tabaldyryqqa» bailanysty bul kórsetýiniń sońynda M. Əýezov: «Hatymda taǵyda ne jóninde jazǵanym esimde joq, degenmen platformany naqty qoldaǵanym ras, al Jumabaevtan maǵan bailanysty platformany qoldamady, «tym solshyl» sanady dep nege kórsetkenin túsinbedim» dep Maǵjan usynǵan baǵdarlamaǵa bailanysty óz ustanymyn anyqtai túsedi. Ərine, bul arada qupiia eshteńe de joq. Maǵjan aqyn pikirles Muhtar dosyn «Tabaldyryq» úshin kúidirýden qorǵashtaǵany anyq. Ony M.Əýezovtiń ishtei sezingeni de daýsyz. Soǵan qaramastan ol baǵdarlamany qoldaý jəne qorǵaý jaǵynda tur.

Sonymen, «Han Kene» dramasy 1928 jyly jazylǵanymen qýdalaýǵa ushyrap, artyn ala onyń avtorynyń abaqtyǵa jabylýyna bailanysty 1934 jylǵa deiin qoiylymǵa usynylmai jatyp qalǵan edi. Tek 1933-inshi jyldan 1934-inshi jylǵa qaraǵan qysta sol kezdegi Qazaq mýzykalyq drama teatrynyń ujymy bul pesanyń qoiylymyn daiarlaýǵa kirisedi de, shamamen səýir aiynda onyń alǵashqy qoiylymy kórsetilip, artyn ala sahnadan túsip qalady. Oǵan bul pesaǵa qatysty partiialyq ustanymnyń ústem alýy sebepshi bolǵan edi. 8 mamyr kúni Ólkelik partiia komitetiniń mədeniet jəne nasihat bólimi janynda «Han Kene» qoiylymyn talqylaýǵa arnalǵan jinalys ótedi.

Jinalysta sóz alǵan belgili tulǵalardyń aitqan pikirlerine toqtalmai turyp, osy talqylaýdyń ótýine sebepshi bolǵan Ǵ. Músirepovtyń sol kezdegi Ólkelik partiia komitetiniń basshysy L. Mirzoianǵa «Han Kenege» bailanysty joldaǵan hatyna toqtalaiyq. Hattyń sońynda «7 mamyr 1934 jyl: Músirepov» dep kórsetilgen. Bul kezde Ǵ. Músirepov Halyq oqý-aǵartý Komissariatynyń (Narkompros) teatrlar bóliminiń meńgerýshisi qyzmetinde edi.

Hatta Ǵ. Músirepov Halkom T. Júrgenov pen pesany qoiýshy-rejisser jəne teatr jetekshisi Orynbek Bekovtyń M. Əýezovtiń «Han Kenesin» aldymen qoǵamdyq kórsetýden (iaǵni qoiylymǵa qatysy bar degen ideologiia qyzmetkerleriniń qatysýymen – avt.) ótkizip almai, birden qalyń kórermenderge usynýlary úlken qatelik bolǵandyǵyn aita kelip, pesaǵa bailanysty óz ustanymyn bylaisha bildiredi: «..Joldas Bekov qoiýshy (rejisser) retinde, qys boiy «Han Kene » qoiylymy arqyly óz teatrynyń shyǵarmashylyq jolyn aiqyndaýǵa daiarlyq jasady, al revoliýtsiialyq teatrǵa mundai maqsat belgileý qatelik, óitkeni, ondai shyǵarmashylyq baǵyt teatrdy revoliýtsiialyq sovettik taqyrypqa emes, eski ómir taqyrybyna bekitý bolyp shyǵar edi».

Ǵ. Músirepov bul məseleniń printsiptik məni bar ekendigine kóńil aýdarady. Óitkeni, teatr «Eńlik-Kebek», «Arqalyq batyr», sol siiaqty «Han Keneni» zor shabytpen qoia otyryp, al «Maidan», «Túrksib» siiaqty revoliýtsiialyq taqyryptaǵy qoiylymdarǵa kelgende solǵyndyq tanytqan. Hat avtorynyń pikirinshe, teatrdyń mundai ustanymymen, ərine, úzildi-kesildi kelisýge bolmaidy.

«Han Keneni» talqylaýdan ótkizýdi talap etken Ǵ. Músirepov Ólkelik partiia komitetiniń mədeniet jəne leninizmdi nasihattaý bóliminiń meńgerýshisi I. Qabylovtyń tóraǵalyǵymen ótken bul talqylaýǵa qatysa almaǵan siiaqty. Óitkeni stenogrammada onyń aty-jóni atalmaidy. Pesany teatrdaǵy qoiylymnan alyp tastaý jóninde sheshim qabyldaǵan bul talqylaýǵa Ǵ. Músirepov qatynasa almasa da, shyǵarmaǵa bailanysty óz ustanymyn «Han Keneni » qalai qaita jazǵan jón?» – degen pikirinde tolyq bildirgen. Muraǵat qorynda Ǵ. Músirepov pikiriniń orys tiline aýdarylǵan mətini saqtalǵan. Aýdarmashy « Ismagilov» dep qol qoiylǵan bul qujatqa onyń avtory «Kak nýjno peredelat «Han Kene» degen taqyryp qoiypty [34]. Pikir talqylaýdan keiin jazylǵandai əser qaldyrady. Óitkeni Ǵ. Músirepov qoljazba mətininde talqylaýǵa qatynasqan kisilerdiń sózderine silteme jasaidy. Biz bul arada onyń pikirindegi keibir tujyrymdarǵa toqtalýdy jón kórdik, óitkeni olar «Tabaldyryqqa» – qarsy ekinshi ustanymdy bildiredi.

Ǵ. Músirepovtyń pikirinshe, pesanyń taqyryby durys alynbaǵan, al onda «avtor ulttyń ataqty batyrlarynyń qosynyna at basyn buryp» kórermenniń sezimine tiip, kóńilinde janashyrlyq otyn jaqqysy kelgen. Keńestik bilik kúsh ala bastaǵan bul tarihi mezgilde jańa sotsialistik qoǵamdyq shyndyq pen ótken feodaldyq shyndyqty qarsy qoiý keń etek ala bastaǵan ədis edi. Osy partiialyq ustanymdy basshylyqqa alǵan Ǵ. Músirepov «Han Kene» siiaqty qoiylymmen teatr óz jelkesin úzip alýy» əbden múmkin ekendigin eskertedi. Ǵ. Músirepovtyń pikirinshe Kenesary Qasymuly «Pýgachev emes, ondai bola da almaidy». Han Kene bastaǵan ulttyq qarsylyqty shyǵarma taqyryby retinde alǵan avtor qandai ideiany ótkizbek? Al ideia sovettik qoǵamnyń (partiia men Ortalyq biliktiń dep oqyńyz – avt.) múddesine sai kele qoiar ma eken ? Ǵ. Músirepovtyń pikirinshe eń aldymen anyqtap alatyn nərse osy. Ərine, synshy bul arada M. Əýezov pesasynyń ózekti jibi ulttyq memlekttilik jəne təýelsizdik ideiasy ekendigin týra túsinip, soǵan nusqap otyr. Shyǵarmadaǵy sovettik qoǵamnyń múddesine s əikes kelmeitin ideia da osy edi. Iaǵni «Han Kene» keshe ǵana (1932 j.) keńes abaqtysynan bostandyqqa shyqqan M. Əýezovtyń «əli de bolsa býrjýaziialyq-ultshyldyq ustanymynan aryla almai otyrǵandyǵynyń» aiǵaǵy. Ǵ. Músirepov synynyń túiini de osy tujyrymǵa saiady [35].

Sonymen, 1934 jyly 8 mamyr kúni bolyp ótken talqylaýǵa onyń avtorynan basqa S. Seifýllin, S. Asfendiiarov, Ǵ. Toǵjanov, Irýbaev jəne O. Bekov qatysady.

Halkom T. Júrgenovten soń sóz alǵan M. Əýezov bul shyǵarmasyn jazýǵa qandai daiarlyqpen kelgendiginen məlimet berýden bastaidy. Sonymen birge bul taqyrypqa qalam tartýǵa túrtki salǵan negizgi ideiany baiandaýǵa barmaidy. Onyń bul məselege barmaý sebebin búgin túsinýge bolady jəne solai jasaǵany durys ta edi.

M. Əýezov úshin Kenesary Qasymuly bastaǵan kóterilis – bul ulttyq təýelsizdik úshin kúres taqyryby. Qujattyq materialdar bul ult ómiriniń asa mańyzdy kezeńine qatysty taqyryptyń uly jazýshy kóńilinde zor tolǵanys týdyryp, ómiriniń sońyna deiin onymen birge júrgendigin baiqatady. Bul rette, məselen, 1943 jyly jaryq kórip, Məskeýdegi partiialyq basshylyq arasynda úlken mazasyzdyq týdyrǵan «Istoriia Kazahskoi SSR» kitabyndaǵy «Kenesary Qasymov bastaǵan qazaq halqynyń azattyq kúresi (1837-1847 jyldar)» atalatyn taraýdyń (XIV t., 217-241-bb.) tikelei M. Əýezovtiń belsendi ustanymy arqasynda kitapqa jeke taqyryp retinde engizilgendigin, sondai-aq, bul ǵylymi məseleni E. Bekmahanovtyń arnaiy zertteý taqyryby retinde alýyna M. Əýezovtiń sheshýshi yqpal jasaǵandyǵyn aitýdyń ózi de azdyq etpes dep oilaimyz. Eger qoǵamda erkin shyǵarmashlyqqa qolaily jaǵdai qalyptasqanda M. Əýezovtiń Kene han bastaǵan kóterilisti keń kólemdegi shyǵarma taqyryby retinde arnaýy əbden múmkin edi.

Basqasha aitqanda, M. Əýezov siiaqty zor talant iesiniń bul taqyrypqa kelýi, ərine, kezdeisoq qubylys emes-tin. 1917-1919 jj. onyń kóz aldynda jeńilis tapqan ult-azattyq (Alash) qozǵalysy men Kenesary Qasymuly bastaǵan ult-azattyq qozǵalystar arasyndaǵy ózara sabaqtastyq jóninde, bul qozǵalystardyń qaiǵyly jeńiliske ushyraýynyń sebep-saldarlary jóninde M. Əýezovtiń oilanbaýy, ərine, múmkin emes- tin. «Han Kene» siiaqty taqyrypqa maqsatty túrde qalam tarta otyryp, ol oqyrmandaryn XX ǵasyr basyndaǵy Alash qozǵalysynyń jeńiliske ushyraý sebepteri jóninde oilanýǵa itermelep, sondai-aq, ult bolashaǵy úshin kúrestiń munymen de aiaqtalmaityndyǵyn kórkem shyǵarma tilimen jetkizedi. Jazýshy tragediianyń sońǵy kórinisteriniń birinde ózi jaqsy kóretin uly Sydyqpen qoshtasqan Kene hannyń aýzyna mynadai sózder salady. Kene han Jolamanǵa: « Əi, ózgelerdi qoi, Sydyqty alyp kelshi, mańdaiynan bir súiip qalaiyn...», -dep, al balany alyp kelgende: «... ulǵaiyp azamat bol. Eshnərseden qoryqpa, qorǵanba! Artyńa úlgi qaldyratyn adam bol.... Elińniń eri bol. Ata jolyn qýarsyń..., jalǵyz úmit qylǵan balapanym eń... Aqtarsyń... Biraq, zamanyń əldeqalai bolar. Kim biler» [36], - deidi.

Óziniń bul taqyrypqa qandai daiarlyqpen kelgendigin baiandaýdan bastaǵan M. Əýezov: «...Pesany jazýǵa kirisýden buryn men mol material jinadym, sondyqtan da Kene han qozǵalysynyń tarihyn bilemin dep senimdi aita alamyn. Men Orynbor jəne Ombydaǵy qujattyq materialdarmen, sondai-aq, qazaq jəne qyrǵyz halyqtarynyń arasyndaǵy materialdarmen tanyspyn. Məselen, Kene hannyń qyrǵyzdarmen qatynas kezeńi qujattyq materialdarǵa túspegen, sondyqtan ol kezeń jónindegi məlimetterdi qyrǵyz arasynan jinaýǵa týra keldi.

...Kez kelgen tarihi faktige bailanysty ərbir zertteýshiniń óz kózqarasynyń bolýy yqtimal, degenmen, avtor tarihi taqyrypqa bailanysty jeke kontseptýaldyq ustanymyn qalyptastyrmasa, onda materialdy igerip kete almaidy. Sol siiaqty ərkim óz tarih filosofiiasyn basshylyqqa alady. Men bul jazǵan tarihty osy turǵydan qorytyp, ózimshe túsindirdim.

Meniń pesamnyń belgili bir ideiasy men maqsaty bar ekendigin aitqanym jón. Al ony qabyldaý nemese qabyldamaý bul basqa məsele...» M. Əýezov osy kirispe sózi arqyly-aq negizgi oiyn astarlap jetkizgen edi. Biraq bolsheviktik ideologiia ustanymyna taban tirep alǵan diskýssiiaǵa qatysýshy sheshenderge taǵy bir basqa ekinshi ustanymnyń, «bulyńǵyr» tarih filosofiiasynyń paidasyna aitylǵan dəlelder men argýmentterdiń múldem qajeti de joq-tyn. Olarǵa júktelgen mindet «alashshyl» Əýezovti jańa taptyq kózqaras ustanymy aldynda tize búktirý edi. Sondyqtan da kelesi sóz alǵan S. Seifýllin pesanyń proletarlyq emes arnada səl erterek jazylyp, al oǵan keiinirek engizilgen ózgertýler «jasyl tústi fonǵa qyp-qyzyl jalaý» japsyrǵandai bolyp shyqqandyǵyn, sondai-aq, Əýezovtiń yqylasy revoliýtsiiashyl keiipkerler jaǵynda emes, ultshyl Naýryzbai jaǵynda ekendigine kóńil aýdarady.

S. Seifýllinniń pikirinshe, Kenesarynyń maqsaty qazaqtardyń patshalyq bilikke qarsy qozǵalysyn jeke bas múddesine paidalanyp, atasy Abylai han tusynda qulaǵan handyq bilikti qaita jańǵyrtý edi. Al bul handyq bilikte halyqqa tiimdi eshteme de bolǵan emes-tin. «Maǵan bul qozǵalystaǵy batyr da, han da jəne bi de feodaldar tabynyń ókili, ortaq maqsattaǵy keiipkerler retinde kórinedi.

...Meniń oiymsha, «Aiman-Sholpan» da shyndyqtan alys tur. «Aiman-Sholpanda» qazaqtyń iri bailarynyń úrim-butaǵyn kóremiz. Bular qazaq feodaldary, al qarapaiym qara qazaq joq. Biz pesadan jarqyraǵan, kóz qaryqtyratyn feodaldyń qyzdary men uldaryn kóremiz, al qazaq buqarasy oǵan qatyspaidy».

Diskýssiiada sóz alǵan S. Asfendiiarov pen Ǵ. Toǵjanov ta pesada qarapaiym halyqtyń revoliýtsiialyq qozǵalysynan góri, Kene han men Naýryzbai sultandy əsirelep kórsetý əreketi baryna nazar aýdaryp, «Kenesary han bolǵandyqtan da halyq qaharmany retinde kórsetilýi qatelik» degen tujyrymǵa qoldaý jasaidy. Olardyń da osy ustanymda sóilemeske sharasy joq edi.

Talqylaýǵa tóraǵalyq jasaǵan I. Qabylov ta «jańa pesa daiarlaý bul bizdiń teatr qyzmetkerleriniń ǵana jumysy emes, búkil qaýymnyń, úkimettiń, sondai-aq, partiia uiymynyń da isi», al keńestik teatrda han tuqymy sahnaǵa nege qaharman bolyp shyǵyp, tipten ómirden qaharman bolyp ótýi tiis, bul, ərine, pesanyń kemshiligi degen tujyrym jasaidy.

Mine, osyndai talqylaýdan soń «Han Keneniń» jańa ǵana aiaǵyna turyp kele jatqan qazaq drama teatr sahnasynan birjola túsip qalǵany, ərine, tańdanys týdyrmasy anyq.

Bul arada, məsele S. Seifýllinniń nemese Ǵ. Músirepovtiń jeke basynda emes, sondai-aq, baiandalǵan mazmunda júrgen protsess tek qazaq ədebietine ǵana tən qubylys edi degen oi týmaýǵa tiis. Məsele Ǵ. Músirepov jəne S. Seifýllinniń qoldaýymen jańa keńestik ideologiia ustanymyna laiyq qundylyqtardyń oryn tebýiniń tarihi faktige ainalǵandyǵynda.

Sonymen birge, ədebiet pen ónerdegi sotsialistik realizmdi tek bir qara boiaýmen ǵana tústeý orynsyz bolyp shyǵar edi. Óitkeni, qarapaiym eńbek adamy, onyń turmys-tirshiligi, igiligi, Maǵjan aqyn «Tabaldyryǵynda» dəl basyp aitqanyndai, ədebietten ózine laiyq oryn alýǵa tiis qundylyq.

Maǵjan aqyn atap kórsetkendei, «Tabaldyryq» ustanymynda I. Jansúgirovtyń «Kúishi» (1935 j.) jəne «Qulager» (1936 j.) atty shyǵarmalary bar. «Kúishi» dastany 1929 jyly jaryq kórgen «Kúi» dastanynan soń ómirge kelgen [37]. «Kúi» dastanyndaǵy oidyń jelisi «Bozingen» kúiine qurylǵan. Aqyn onda bul zarly kúidi tartqan Molyqbai shal men «jany jylaýly japan dalanyń» arasyndaǵy úilesimdilikti kórip, « əlemniń əýenine bermes em-aý, qazaqtyń muńyn tartqan kúishi shalyn» degen tujyrymǵa kelgenimen, bul kóńil-kúiin oktiabrdiń «qyp-qyzyl bop tasyǵan sýymen» shaiyp, onyń ornyn dalany dúrkiretken jańa sotsializm kúiine beredi. Soǵan qaramastan, 1934 jyly Iliias aqyn zarly kúi taqyrybyna qaita oralyp, endi «Kúishini» jazady. Olai bolsa, bul kúishi kim, ol tartqan kúi ne týraly baiandaidy?

«Kúishide » jaýaptan suraý kóp. « Kúishiniń» astary qatpar-qatpar. Kúidi súigen, ony tereń túsine de bilgen qatygez Qarashash sulý tóre tuqymy. Al toqsan kúi men suńǵyla ónerdiń iesi, «bir ózine barlyq Úisin tatymas» Kúishi qara tobyrdan. Iaǵni ekeýiniń arasynda zaman turǵyzǵan zəýlim qabyrǵa tur.

«Kúishide» jaýaptan suraý kóp dedik. Nege kúi zarly da, biraq ol jetken kóńilge tətti? Nege tolǵaýy toqsan kúidiń biri bərinen artyq ? Nege ónerdiń has jorǵasy – kúishi jigit kúidi súigen sulýǵa teń emes? Jalǵyz ulyn ańǵa balap atyp salǵan Arsha mergenniń taǵdyry nege qaiǵyly? Nege toqsan kúidi túsinip, qabyl alǵan Qarashashtai sulý kúishi janynan qainap shyqqan jalǵyz kúidi túsine almaidy?...

Bul qoiylǵan suraýlardyń bərine birdei jaýap berý múmkin emes, ol bizdiń qolymyzdan da kelmes, tek bireýine ǵana jaýap berip kóreiik. Qasietti dombyra, odan shyqqan toqsan kúidiń bəri birdei injý-marjan, adam janynyń shetsiz de sheksiz qyrlary men sətteri. Biraq sol toqsan kúiden erekshe bir ǵana kúi bar, ol Azattyqtyń kúii. «Kúishidegi» Kene hannyń súiikti qaryndasy Qarashash sulýda bəri bar: tórelik tek te, erekshe kórik te, bilik te, dúnie-múlik te. Biraq Iliias aqyn aitqandai basqa toqsan kúiden ózgeshe azattyqtyń kúiin túsinbegen sulý Qarashash Kúishi kózinde «qyz emes, albasty», «jylandai jiyrylǵan kesirtki», «qara tastai sýyq». Iliias aqyn úshin Qarashash bilik, múmkin ol patshalyq bolar, múmkin ol keńestik bolar, qaisysy bolsa da ol bilik. Ol jeke basty pendeniń azattyǵyn syilasa ǵana, jeke tulǵanyń erkindigine basty qundylyq retinde qarasa ǵana qurmetti. «Adamnyń azat basy dəýlet eken, ózinde erdiń erki – səýlet eken», olai bolsa «dombyra bostandyqtyń yrǵaǵyn tart!» – deidi aqyn.

«Qulager» bul da kúi. Iliias aqyn aitqandai «qazaqtyń qiialynyń jaqsy aty», arǵymaǵy. «Qulager» zarynyń avtory Aqan seri, Iliias aqyn pikirinshe «əýlie bolmasa da, bezegen jan». Nelikten? Bul suraýǵa jaýap berýdi, jalpy Aqan tulǵasy men shyǵarmashylyǵynyń túpki sebebin túsindirýdi «Qulager» avtory keiingi tarihshylarǵa qaldyrady [38].

Bul məsele tarihi zertteý taqyryby retinde irgeli monografiialyq eńbekterde qarastyrylǵan, sondyqtan da bul arada tek jasalǵan negizgi tujyrymdarmen ǵana shekteleiik. XVIII ǵasyrdyń 50-shi jyldary Jońǵar qalmaqtary birjola yǵysqannan keiingi ýaqytta, basym túrde Orta júz qazaqtary jailaǵan Arqa jerinde az mezgilge bolsa da tynyshtyq ornap, mal sharýasyna asa qolaily bul ólkede qazaq aýyldary salystyrmaly túrde bolsa da, emin-erkin ósip-órkendeý sətin basynan keshirdi. Emin-erkin Arqadaǵy ǵajap ómir týraly ertegidei túsinik qazaq sanasynda mine osy ýaqytta oryn tepti.

Biraq bul mezgil de uzaqqa sozylǵan joq. XIX ǵasyrdyń 20-40-jyldarynan bastap, kazak posiolkalary endi qazaqtyń qalyń ishine enip, Kókshetaý, Aqmola, Atbasar óńirlerinde ornyǵa bastady. «Endi erkindik zaman joq, dushpannyń qurǵan tory bar. Endigi júrgen jigittiń, mańdaiynda sory bar», – dep Shortanbai aqynnyń oi túigen zamany shamamen osy mezgilge tus keledi. Aqan seri men Birjan saldyń ənderin kernegen muń aiaqtyń astynan sýsyp basqaǵa ótip bara jatqan atameken jer, sol jermen birge ketpek erkindikti joqtaǵan eldiń kóńil-kúiin bildirse kerek.

Iliias aqynnyń Aqan serisiniń súigeni Aqmarqa sulý da, mingeni Qulager, jattaǵany jyr, joqtaǵany jer. Aqmarqany ala almaǵany, Qulagerdi tógiltip ómiriniń sońyna deiin serik etip júre almaǵany, Kókshetaý – Býrabaidai jerdi ustap tura almaǵany úshin «aldymen ózin jazalaǵan», sherli de muńly Aqan seri. Sóitip jalǵyz qalǵan, qoǵamnan shettep shyqqan «artyq adam» (lishnii chelovek). Degenmen, Iliias aqynnyń aitpaǵy ol emes-tin. Onyń aitpaǵy Aqannyń Qulageri. Anyǵyraq aitsaq Qulagerge joqtaý. Qazaqy kóńil ony túsine alady. Arǵymaq at er jigittiń qanaty, iaǵni ol qazaq uǵymynda azattyqtyń jalqy balamasy. Iliias aqynnyń «Qulageri» azattyqqa aitylǵan joqtaýdai oqylatyndyǵy da sondyqtan. Maǵjan aqynnyń 1937 jyly Almatyǵa kelip, Jansúgirovtyń «Kúishisi» men «Qulagerin» oqyǵanda, onyń «Alqa» «platformasy arnasynda úlken jigermen izdenis jasaǵandyǵyna kózim jetti» degende aitqaly otyrǵan negizgi oiy da osy bolsa kerek.

Iliias aqynnyń kózdegeni «Qulagerin» joqtap kúńirengen Aqan seriniń beinesi arqyly azattyǵyna qoly jetpegen qazaqtyń shermende kóńilin bildirý edi.

Al, osy «Tabaldyryq» manifesin jazyp, «Alqa» uiymyn qurýdy oilastyrǵan Maǵjan aqyn osy mezgilde ózi usynǵan ustanymda shyǵarmalar jazdy ma? Aqynnyń 1925 jyldan keiingi shyǵarmashylyq taǵdyry jeńil-jelpi qalyptaspaǵandyǵyn ańǵarý qiynǵa túspeidi. Osy jylǵy mamyrda partiianyń Qazaq ólkelik komitetiniń atyna I.Stalinniń «Aqjol» gazetiniń saiasi ustanymyna bailanysty joldaǵan hatynan soń alashtyq ziialylardyń jaǵdaiy burynǵydan kúrdelene tústi. Olar Məskeý, Tashkent, Qyzylorda jəne basqa ortalyqtardaǵy baspa jəne redaktsiia isindegi qyzmetterinen bosatyldy. M əskeýdegi Ortalyq baspadaǵy qyzmetinen Ə. Bókeihanov ta ketirildi. «Aqjol» jəne «Eńbekshi qazaq» gazetteriniń redaktsiiasynda qyzmette júrgen Alash qozǵalysyna qatynasy bar dep tanylǵan shyǵarmashylyq ieleri jumyssyz qaldy. Basqasha aitqanda, «ultshyl» ustanymdaǵy jazýshylardy ashyq túrde qýdalaý bastalyp ketti. Mine, osy elde qalyptasa bastaǵan jańa saiasi jaǵdaidy esepke alǵanda Maǵjan aqynnyń astarly oimen birshama erkin jazǵan sońǵy kólemdi shyǵarmalarynyń biri – «Júsip han ». Aqynnyń 1988 jyly jaryq kórgen shyǵarmalar jinaǵynda bul poema 1924 jylǵy qazan aiynda jazylǵan dep kórsetilgen [39].

Bul mezgilde Maǵjan aqyn Məskeýdegi Ortalyq baspanyń qazaq sektsiiasynda qyzmette júrdi. Osy jyldary aqynmen qyzmettes bolǵan ult ziialylarynyń biri mynadai pikir bildiredi: «Ortalyq baspanyń qazaq sektsiiasynyń qyzmetinde alashordalyq ustanym basymdylyq aldy. N. Tórequlov (sektsiia basshysy –avt.) ərqashanda Bókeihanovtyń usynystaryna qoldaý kórsetti. Tórequlovtyń ózi de halyq ədebietiniń úlgilerin jaqsy kóretin. Olardyń qaisybirlerine óz atynan maqtaý sózder men kirispe jazatyn (məselen, «Kenesary – Naýryzbai» atty tarihi jyrǵa, «Myń bir maqal» jinaǵyna, Shyǵys baspasy, 1923 j.). Ol neshe túrli ertegilerdi unatatyn. Məselen, Iran ómirinen alynǵan óte ekiushty, astarly jəne kontrrevoliýtsiialyq mazmundaǵy ertegi negizinde M. Jumabaev «Júsip han» degen poemasyn sonyń tapsyrysymen jazdy. Bul ertegi baspadan 1926-1927 jyldary jaryq kórdi. Men ol shyǵarmanyń jariialanýyna qarsy boldym» [40].

Shynymen, bul kórsetýde aitylǵandai, «Júsip han» dastany astarly, ezoptyq tilmen jazylǵan, sol mezgildegi oily oqyrmanǵa aitary kóp shyǵarma edi. Poemada ótkinshi «bir sətke» han taǵyna otyrǵan Júsip han jedel túrde kedei-kepshiktiń paidasyna tərkileý (konfiskatsiia) sharalaryn júrgizedi.

...Jarlyqty Júkeń jaýdyrdy,

Ýəzirdi jer aýdardy,

Qazynyń basyn aldyrdy.

Mashaiyǵyn, moldasyn,

Qoiqańdaǵan qolbasyn,

Abaqtyǵa saldyrdy.

Munalyq talai muńdardyń,

Eldi sorǵan sumdardyń,

Qyryqtyrdy basyn túimedei.

Bailardy aidap jiǵyzdy,

Tumyldyryq kigizdi

«Ýh!»–dedi kóp kedei [41].

Sóitip, Júsip han «óńsheń zalym, kezepten eńbekshi eldi arshydy». Biraq, paradoks sonda, kedei-kepshikke «mereke» əkelgen bul shara qoǵamdyq ómirdiń zańdylyqtaryna qaishy keletin edi. Sondyqtan da «donkihot» Júsip hannyń biligi on-aq kúnge sozyldy.

Tərkileýden «tiri qalǵan tóbetter» esin jiyp onynshy kúni Júsipti taǵynda óltirdi. Al baitaq el she, endi ol jetim. Bolǵan isti kórip, az «túnerip turdy da, «Qap!» - dep sanyn urdy da, ún-tún joq» tarap kete bardy. Belsendiligi osymen aiaqtaldy.

Reseidegi revoliýtsiialyq ózgeristerdi kóz aldynan ótkizgen Maǵjan aqyn 1924 jyly-aq bul alasapyrannyń sońy osy iran ertegisindegidei shyndyqqa ulaspaidy ma? degen saýaldy kóldeneń tartady. Bul rette biz professor Sh. Eleýkenovtyń Júsip han men I. Stalin arasynan uqsastyq izdeýine tolyq qosylamyz [42]. Eger poema keiipkeri Júsiptiń esimi islam dinindegi Iýsýf jəne bibliiadaǵy Iosif paiǵambarlardyń esiminen bastaý alatyndyǵyn, sondai-aq Keńester Odaǵynyń basshysy Stalinniń de esiminiń Iosif ekendigin, eldegi tərkileý saiasatynyń sonyń basshylyǵymen júrgendigin eske alsaq, onda Maǵjan aqynnyń «Júsip han» atalatyn joǵaryda baiandalǵan mazmundaǵy poema jazyp, ony Məskeýde jariialap, qandai təýekelge barǵandyǵyn ańǵarý múldem qiynǵa túspeidi.

Qorytyndy. Kezinde tergeý materialdarynda «Tabaldyryq» « platforma» atalǵan. «Platforma» – frantsýz sózi, eger onyń saiasi maǵynasyn alsaq – belgili bir saiasi partiianyń, qoǵamdyq uiymnyń, toptyń əreket baǵdarlamasy degendi bildiredi [43].

Ótken ǵasyrdyń 20-30-shy jyldary elimizde jappai repressiia saiasaty júrgizilgen mezgilde Alash ziialylary, ústinen júrgizilgen sot protsesi barysynda tergeýshiler bul qujatqa múmkin bolǵansha saiasi reńk, astar berip, ony Keńestik bilik pen Kommýnistik idelogiiaǵa qarsy qazaq ultshyldarynyń ortaq baǵdarlamalyq qujaty retinde qarastyrýǵa tyrysyp «platforma» dep atady. Iaǵni «Tabaldyryq» bolshevikter platformasyna qarsy qoiylǵan qazaq ultshyldarynyń platformasy. Al Maǵjan aqyn bolsa óz shyǵarmasyna baǵdarlama nemese platforma dep at qoimaǵan. Qalyptasqan jaǵdaiǵa qaraǵanda aqynda ondai múmkindik bolmaǵan da siiaqty.

«Tabaldyryq» jai, aǵymdaǵy shyǵarma emes. Ol qoǵamdaǵy kúrdeli de túbegeili saiasi, əleýmettik jəne rýhani ózgerister jaǵdaiynda ómirge kelgen týyndy. Ony ómirge əkelgen sol tarihi mezgilde ileýge túsken qazaq shyndyǵy.

Resei imperiiasynda qazan revoliýtsiiasy jeńip, keńestik bilik ornaǵannan keiingi ýaqytta V.I. Lenin bastaǵan bolshevikter partiiasy sotsializm atanǵan qoǵamdyq júieni engize bastady. Qazaq qoǵamy imperiianyń orys halqy siiaqty jańa saiasi jə ne ekonomikalyq júieni qabyldaýǵa tipten de daiar emes-tin. Sondyqtan da bolshevikter úkimeti kózdegen maqsatyna tek kúshke súiene otyryp qana jete alatyn edi.

Jańa saiasi tərtipke kúshtep kóndirý əreketi rýhani ómir, mədeniet salasynda da júrdi. Shyǵarmashylyqtaǵy qazaq ziialylarynyń belsendi bóligi mundai zorlyqqa qarsylyqpen jaýap berdi. 1924 jyldyń sońy jəne 1925 jyldyń alǵashqy kúnderi jazylǵan Maǵjan Jumabaevtyń «Tabaldyryq» atalatyn shyǵarmasy mine osy elde totalitarlyq bilik júiesin ornatý jolyna túsken bolsheviktik ideologiiaǵa qarsy ədebi aǵymnyń negizin qalady, sonyń nətijesinde 1917 jyldan keiingi oqiǵalarǵa qatysty alashtyq saiasi toptyń kózqarasyn bildirgen shyǵarmalar shoǵyry ómirge keldi.

Ezoptyq til men ədiske negizdelgen bul ədebiettegi aǵymdy biz «Qarsylyq ədebieti» ataýdy jón dep bilemiz.

«Tabaldyryqtyń» Kommýnistik Ortalyqtyń imperiiadaǵy qazaq siiaqty halyqtardyń qoǵamdyq ómirdegi ulttyq erekshelikterin esepke almastan rýhani ómir salasynda da óz ustanymdaryn ýniversaldy qundylyq retinde joǵarydan kúshpen telýine qarsy kóńil-kúidi bildiretin qujat ekendigi aiqyn. Sonymen birge «Tabaldyryq» sol bir kúrdeli ózgerister kezeńinde ulttyq kórkem oi, ədebiet qandai ustanymda bolýy kerek degen saýalǵa berilgen negizdi de dəleldi jaýap edi.

«Tabaldyryq» jazylǵan ýaqyt qazaq ziialylary úshin kúrdeli de aýyr ýaqyt bolatyn. Ult-azattyq qozǵalystyń jeńiliske ushyraýy, memlekettik avtonomiia alý əreketiniń iske aspai qalýy ult ziialylaryn tuiyqqa tiredi.

«Tabaldyryq» arqyly Maǵjan aqyn qalamdastaryna osy tyǵyryqtan shyǵatyn joldy usyndy. Maǵjan aqyn ustanymynda ədebiet ideologiia quraly bolýǵa tiis emes. Onyń mindeti ulttyń biik adamgershilik, azamattyq jəne estetikalyq sezimin oiatyp qalyptastyrý arqyly ony jańa ómirge daiarlaý edi.

Al bolsheviktik ideologiia usynǵan jol bul qazaq qoǵamyna ulttyq mədeniettiń baǵyt-baǵdary men mazmunyn anyqtaý isinde Ortalyqtyń sheshýshi rolin moiyndaý jəne onyń direktivalaryn buljytpai oryndap otyrý, iaǵni mədeni qundylyqtar jasaýshy halyqtan ózge mədenietter jasaǵan úlgilerdi tutynýshy halyq jolyna túsý edi.

Iaǵni, «Tabaldyryq» mədeni ómir salasyndaǵy ideologiialyq zorlyqqa berilgen intellektýaldyq jaýap qana emes, sonymen birge sol bir aýmaly-tókpeli zamanda ulttyq ónerdiń, ədebiettiń baǵyt-baǵdaryn anyqtap bergen baǵdarlamalyq qujat ta edi. «Tabaldyryqtyń» osy eki qyryn birdei baǵalaý asa mańyzdy. Óitkeni ol jańadan otarlaýǵa qarsy ustanymdy bildirýmen shektelmeidi, sonymen birge kórkem oidaǵy jańa ustanym mazmundyq turǵydan qandai bolýǵa tiis degen saýalǵa da jaýap beredi.

Kez-kelgen dəýir, zaman qujatynyń aty, ərine onyń mazmunyna, kótergen júgine səikes bolmaq. Osy turǵydan alǵanda «Tabaldyryq» syrttan telingen resmi ideologiialyq ustanymǵa qarsylyq qana emes, sonymen birge məselege qatysty ulttyq kózqarasty ashyq ta anyq bildirgen məlimdeme ornynda júretin qujat. Qujattyń osy qyrlaryn negizge ala otyryp, biz ony manifest ataýdy usynamyz. Iaǵni aqyn Maǵjan Jumabaevtyń ulttyq kórkem oidyń mazmuny qandai bolýy kerek degen saýalǵa bailanysty bildirgen ashyq ustanymy, manifesi.

Qoryta aitqanda, biz búgin ótken ǵasyrdyń 20-shy jyldary, qazaq ədebietinde «Tabaldyryq» siiaqty shyǵarmanyń ómirge kelip, sol arqyly qazaq eliniń kúrdeli ózgeristerge qatysty óz kózqarasy men ustanymyn bildire alǵan el qatarynda bolǵandyǵyn maqtan tutamyz. Uly Maǵjan aqynnyń qalamynan týǵan «Tabaldyryq» qazaq kórkemdik oiy men mədenietin əlemdik órkenietpen jalǵastyryp, qazaq eliniń əlemdik mədeni keńistikte óz orny, óz qoltańbasy bar ult dərejesine kóterip tur. Maǵjan túsiniginde poeziia, ədebiet ulttyq sananyń oianýyna ǵana emes jańa zaman, jańa jaǵdaida ulttyq sananyń kemeldikke ótýine kómektese alady. Eger sotsrealizm ədebieti ulttyq sanany keiinge, ekinshi, úshinshi qatarǵa ysyrsa, «Tabaldyryq» jalpyulttyq qundylyqtardy alǵa shyǵaryp, olarǵa jańa serpin, ómirsheń qýat berý jaǵynda tur.

Sondai-aq, 20-shy jyldardyń orta tusynda qazaq kórkem oiynda jańa keńestik otarshyldyqqa qarsy bútin bir aǵym qalyptasqandyǵyn aitqan jón. Ol aǵym osy mezgildegi tolyq ómirlik negizi bar qazaq ultshyldyǵynyń ədebiettegi kórinisi bolatyn. Aǵym retinde qazaq ultshyldyǵy memlekettik qurylysta T. Rysqulovtyń, S. Sadýaqasovtyń, N. Nurmaqovtyń, J. Myńbaevtyń, S. Qojanovtyń t.b. qairatkerlerdiń qyzmetinde qandai kórinis tapsa, kórkem ədebiette M. Jumabaevtyń, M. Əýezovtyń, J. Aimaýytovtyń, I. Jansúgirovtyń, Q. Kemeńgerovtyń t.b. jazýshylardyń shyǵarmalarynda da sondai kórinis tapty.

Məmbet Qoigeldiev

Eskertýler

1. D. Qamzabekuly. «Alqa» – Ult qalamyna sert». //Qazaq ədebieti, 25 maýsym 2010 j.; «23 joqtaý – qazaq rýhyna qoiylǵan eskertkish. //«Ańyz adam», 2010, № 11, 38 b.

2. Sergei Esenin 1924 jyly jazǵan «O sovetskih pisateliah» atty maqalasynda «Revoliýtsiia jyldary, eski turmys kúirep, astan-kesten ómirden jańa turmys əli týa qoimaǵan jaǵdaida elimizdegi kórkem shyǵarmaashylyq ta alasapyran kúide edi. Sansyz kóp toptar men aǵymdar quryldy»,-dep jazdy//Esenin S. Sobranie sochinenii v treh tomah. M., 1983, T.3, – Str.173

3. Qazaqstan Respýblikasy Ulttyq Qaýipsizdik Komitetiniń Almaty qalasy boiynsha departamentiniń muraǵaty (budan bylai QR UQK ADM), 6-q., 07875 is, 2 tom,54 ob p. Túpnusqada: «Organizatsiia literatýrnogo krýjka «Alka» (ojerele) byla zadýmana mnoiý, kajetsia, v 1925 godý v Moskve. Programma «Alka» takje byla sostavlena mnoiý blijaishem ýchastii stýdentov GIJ-a Jakena Sarsembina i Amangaliia Segizbaeva i s nekotorymi korrektivami priehavshego v GIJ, kajetsia, v sledýiýshem godý Iliasa Djansýgýrova».

4. Sonda, 3-t., 7-p.

5. QR UQK ADM., 6 q., 011494 – is, 2 t., 94-95 p.p. Túpnusqada:

«Vstrecha moia s Djýmabaevym sostoialas posle sobraniia vecherom. Jil on v dome byv. Predstavitelstva Týrkrespýbliki. V besede na temý o sobranii po povodý ego proizvedenii, Maǵjan menia, kak vystýpavshego v ego zashitý, rasprashival podrobno o sobranii, a zatem rasskazal chto ý nego imeetsia napisannoe proizvedenie, kotoroe neobhodimo býdet rasprostranit. Proizvedenie eto okazalos literatýrnoi platformoi pod nazvaniem «Tabaldyryk».

6. QR UQK ADM., 6 q., 011494 – is, 3 t., 159 p.

7. Sonda, 97 p.

8. Ókinishke orai Saenkonyń qyzmetine qatysty qujattyq materialdardyń qupiia qorlarda saqtalýyna bailanysty bul tergeýshi jóninde biz tolyǵyraq məlimet bere almadyq. Zertteý eńbekterinde OGPÝ júiesinde qyzmet atqarǵan eki Saenko jóninde məlimetter kezdesedi. Birinshisi S.A. Saenko. Ol Ýkrainanyń Harkov oblysynda qyzmet atqaryp, asa qatygezdigimen kózge túsken (I. Baberovski. Krasnyi terror. Istoriia stalinizma. M., 2007. S. 40 ). Ekinshisi G.N. Saenko Ishki Ister Halkomynyń Omby oblystyq basqarmasy Qupiia-saiasi bóliminiń bastyǵy qyzmetin atqaryp júrip 443 adamdy zańsyz tutqynǵa alǵany úshin aiyptalyp, abaqtyda otyrǵyzylyp, 1939 jyly kamerada asylyp ólgen (Tepliakov A.G. Mashina terrora: OGPÝ-NKVD Sibir v 1929-1941 gg. M., 2008. S. 291

9. 9. Sonda, 3 t., 7-8 p.p.

10. Sonda, 2 t., 44 p.

11. QR UQK ADM, 6 q., 07875 is, 2 t., 320 p.; sonda, 3 t., 7 p.

12. Muqanov S. Eseiý jyldary. Ómirbaiannan hikaialar. Almaty, 1964. – 229-234 b.b.

13. Sonda, – 230 b.

14. Otchet Kazraikoma RKP (b) 5-oi Vsekazakskoi konferentsii RKP (b). Doklad otvetstvennogo sekretaria Kazraikoma RKP (b) tov. Goloshekina, na zasedanii konferentsii 1-go dekabria 1920 g. Kzyl-Orda, 1926, s. 14-15: «V aýle deistvitelnoi

sovetskoi vlasti net, est gospodstvo baia, gospodstvo roda....»

15. Goloshekin F.I. Postavit razvitie Kazahstana na sotsialisticheskie relsy / v kn.: «Partiinoe stroitelstvo v Kazahstane. Sb. Rechei i statei (1925-1930 gg.)» M.-A., 1930, s. 151: «...revoliýtsiia ne zatronýla starye dorevoliýtsionnye otnosheniia, ostaviv v polnyi mere ekonomicheskoe i politicheskoe gospodstvo silnyh rodov i baia».

16. Qamzabekuly D. Alash jəne ədebiet. Astana, 2002. – 418 b.

17. Jurtbai T. Alash aqiyqtary. Almaty, 2006. – 11 b.

18. QR UQK ADM., 6 q., 011494 – is, 2 t., 96-97 p.p.

19. QR UQK ADM, 6 q., 07875 is, 3 t., 54-54 ob p.p.

20. Sonda, 3 t., 1-2 pp.

21. QR UQKM, 2370 is, 4 t., 829-831 p.p.

22. Aqyn 1921-192 jj. Petropavldaǵy oblystyq «Bostandyq týy» gazetinde redaktorlyq qyzmette bolady/ QR UQK ADM, 6 q., 07875, 2 t., 16-20 p.p.

23. Sonda, 814 p.

24. Sonda, 3 t., 1430-1431 p.p.

25. Sonda, 73-76 p.p. Osy kórsetýinde Ə. Baidildin 1923-1924 jyldary Məskeýde N.Tórequlov basqarǵan. Ortalyq baspada Ə.Bókeihanov jəne M.Jumabaaevpen birge jumys isteitin, kózqaras úilesimizdigine bailaanysty 1924 jyly bul qyzmetten məjbúr bolǵandyǵyn baiandaidy.

26. Otchet Kazraikoma RKP (b) 5-oi Vsekazahskoi konferentsii RKP (b). Doklad otvetstvennogo sekretaria Kazraikoma RKP (b), tov. Goloshekina, na zasedanii konferentsii 1-go dekabria 1925 g. Kzyl-Orda gde on zametil: «Veshi, kotorye boiatsia pisat otkrytym iazykom pishýt v vide pobasenok, - eto ochevidno obshepriniatoe iavlenie. Skryvat pod kakoi libo basnei kakoe-nibýd imia. Eto nazyvaalos kogda-to, v tsarskoi pechati, ezopovskim iazykom».

27. Baitýrsynov A. Aq jol. Almaty, 1991. – 14 b.

28. Muqanov S. Eseiý jyldary. Ómirbaiannan hikaialar. Almaty, 1964. – 230 b.

29. QR UQK ADM., 6 q., 011494 – is, 6 t., 177-178 p.p.

30. Sonda, 6 q., 09797 is, 87 p.

31. Jurtbai T. Alash aqiyqtary. Almaty, 2006. – 43 b.

32. Sonda, – 59 b.

33. QR UQK ADM., 6 q., 06610 – is, 4 t., 829-831 p.p.

34. QR Prezidentiniń muraǵaty. 141 q., 1 t., 7641 is, 12 p.

35. Osy rette HIH ǵasyrdaǵy (1837-1846) Kenesary Qasymuly bastaǵan qazaq azattyq qozǵalysy taqyrybynyń HH ǵasyrdaǵy keńestik bilik tusynda ulttyq qoǵamdyq oidaǵy daýly taqyrypqa ainalǵandyǵyn, ony týdyrǵan resmi ideologiia ekendigin eske alý artyq emes. Bul taqyryp, belgili dərejede, qazaq qoǵamdyq oiyndaǵy (ədebieti men tarihy) temperatýralyq qysymdy kórsetetin barometr esebinde júrdi. Alash qozǵalysynyń jeńilisinen keiingi qoǵamdyq oidaǵy bas kóterýdiń kórinisi bolǵan «Han Kene» (1928) dramasyna kommýnistik ideologiianyń «kúrzisi» tidi.

1943 jyly jaryq kórgen «Istoriia Kazahskoi SSR» kitabyna Kenesary Qasymuly bastaǵan qozǵalys tarihy M.Əýezovtyń tikelei talap etýimen derbes taraý bolyp engizildi. Artyn ala, iaǵni 1947 jyly osy taqyrypty arqaý etken E.Bekmahanovtyń monografiialyq eńbegi jaryq kórdi. (Bekmahanov E. Kazahstan v 20-40 gody HIH veka. Pod obshei redaktsiei doktora istoricheskih naýk, prof. M.P. Viatkina. Alma-Ata, 1947.) Kommýnistik partiia mundai erkindikti kótere alǵan joq. E.Bekmahanov 1952 jyly abaqtyǵa jabylyp, uzaq merzimge sottaldy. Bul joly partiianyń «kúrzisi» mindetin atqarǵan T. Shoiynbaev, H.Aidarova j.b. boldy. Ótken zaman men onyń tulǵalaryna oń kózben qarap, «atbasyn burý» qazaqqa paidasyz is dep tanyldy.

1969 jyly I. Esenberlinniń « Qahary» jaryq kórdi. Kene han taqyrybyn sóz etken qazaq romany. Oqyrman kitapty ishtei túsinip, jyly qabyldady. Eldiń toiyp as iship, oily kitap izdei bastaǵan kezi. Partiialyq biliktiń de siresken stalindik júieni sol kúiinde ustap turý múmkin emestigin moiyndaýǵa məjbúr bolǵan mezgili. Soǵan səikes imperiianyń ult saiasatynda da jylymyqtyń lebi baiqalatyn. Degenmen jazýshynyń shyǵarmashylyǵyna degen salqyn ustamdylyqtyń bolǵandyǵy haq. Bul kezde de Kene han taqyrybynda erkinsýge jol joq ekendigin eskertken synshylar tabyldy. Biraq jańa sot protsesin bastap ketýge de kesh-tin.

36. Əýezov M. 20 tomdyq shyǵ. Jinaǵy. 14 t., Almaty, 1983. – 367 b.

37. Jansúgirov I. Kóp tomdyq shyǵaramalar jinaǵy. 3 t. Poemalar. Almaty, 2004. – 405 b.

38. Sonda, 318 b.: «Arqada Aqandy aitqan əńgime kóp, Qylady ony əýlie əlde ne dep, Əýlie bolmasa da bezegen jan, Nelikten? Tarihshylar tabar sebep»

39. Jumabaev M. Shyǵarmalary. – Almaty, 1989. – 441 b.

40. QR UQK ADM., 6 q., 011494 – is, 3 t., 240 p.

41. Jumabaev M. Atalǵan kitap, – 265 b.

42. Eleýkenov Sh. «Olar qandai, men qandai...». // Qazaq ədebieti, 9 shilde 2010 j.

43. Slovar inostrannyh slov. – M., 1988, s. 392.