جاڭاوتارشىلدىققا قارسىلىق مانيفەسٸ

ٶتكەن كٷن ەرتەگٸمەن تالاسقانداي,

ۋا, دٷنيە, ول كٷندەردە الاش قانداي?!

ماعجان

«تابالدىرىق» - قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى (1916-1919 جج.) كەزەكتٸ جەڭٸلٸسكە ۇشىراعاننان كەيٸن قالىپتاسقان تاريحي جاعدايدا ۇلتتىق كٶركەم ويعا تەورييالىق نەگٸز بەرٸپ, ونى جاڭا ساپا جəنە ساتىعا كٶتەرگەن ۇلى تۋىندى. قازاق əدەبيەتٸندە بۇدان بۇرىن دا, سونداي-اق ودان كەيٸن دە ۇلتتىق كٶركەم ويعا ورتاق ۇستانىم رەتٸندە ۇسىنىلعان مۇنداي باعدارلامالىق-مəلٸمدەمە بولعان ەمەس. «تابالدىرىقتىڭ» جاڭاشىلدىعى دا, قايتالانباس ەرەكشەلٸگٸ دە, əدەبي مۇرا رەتٸندە قۇندىلىعى دا ونىڭ وسى قىرىنان تۋىندايدى. «تابالدىرىق» - ۇلى شىعارماشىلىق يەسٸنٸڭ كرەدوسى, سەنٸمٸ. ول كٷردەلٸ ٶزگەرٸستەر كەزەڭٸندە ٶمٸرگە كەلگەن ٶتكٸنشٸ مازمۇنداعى قۇجات ەمەس, ول بٷگٸن دە ٶزەكتٸ, ۇلت ٶمٸرٸنٸڭ جان دٷنيەسٸنە جاڭا سەرپٸن بەرە الاتىن قۋات كٶزٸ. ماعجان اقىن ونى ٶزٸ قۇرماق بولعان « القا» ۇيىمىنىڭ باعدارلاماسى, يدەيالىق ۇستانىمى رەتٸندە 1924 جىلى جازعانىن ايتادى.

1924-1925 جىلدار ماعجان بەكەنۇلىنىڭ مəسكەۋدە كٶركەم-əدەبيەت ينستيتۋتىنىڭ سوڭعى كۋرسىندا وقۋدا جٷرگەن كەزٸ. بۇل اقىننىڭ كەڭەستٸك يمپەرييا استاناسىندا از ۋاقىت بولسا دا شىعارماشىلىقتاعى ورتادا بٸلٸم الىپ, وي قورىتىپ, كەمەلٸنە كەلگەن شاعى-تىن. ول بۇل ۋاقىتقا دەيٸن بٸرنەشە جيناقتاردىڭ اۆتورى. ەڭ باستىسى, اقىن əلگٸندە عانا ۇلت زييالىلارىمەن بٸرگە ازاتتىق ٷشٸن قوزعالىسقا بەلسەندٸ تٷردە اتسالىسىپ, بٸراق ونىڭ دەگەنٸنە جەتە الماي, جەڭٸلٸس تاپقانىن كٶزٸمەن كٶرٸپ, تاۋى شاعىلىپ, تەرەڭ رۋحاني كٷيزەلٸستٸ باسىنان كەشٸرٸپ, ەندٸ عانا سول تۇيىقتان شىعا باستاعان كەزٸ-تٸن.

وسى ارادا كەزٸندە عالىمدار اراسىندا ديسكۋسسييا تۋدىرعان «تابالدىرىقتىڭ» اۆتورلىعى مəسەلەسٸنە توقتالىپ ٶتكەن جٶن. «تابالدىرىق» ۇجىمدىق تۋىندى دەگەن پٸكٸر بار [1].

عىلىمدا بەلگٸلٸ بٸر مəسەلەگە بايلانىستى تٷرلٸ پٸكٸرلەردٸڭ بولۋى əبدەن مٷمكٸن ەكەندٸگٸن مويىنداي وتىرىپ, دەگەنمەن «تابالدىرىقتىڭ» اۆتورلىعىنا قاتىستى ونداي تۇجىرىمعا نەگٸزدٸڭ جوق ەكەندٸگٸن بٸردەن ايتقان جٶن. مəسەلە مىنادا. بٸرٸنشٸدەن, «تابالدىرىق» - بۇل شىعارماشىلىقتاعى كٶزقاراستىق ۇستانىم. ال, ۇستانىمدى مۇنداي دەڭگەي- دəرەجەدە بٸلدٸرۋ, əرينە, ٷلكەن تەورييالىق دايارلىقتى, زور قابٸلەت-قارىمدى تالاپ ەتەدٸ. سول تۇستاعى قازاق كٶركەم ويىندا مۇنداي ورتاق ۇستانىمدى تيەسٸلٸ دəرەجەدە قورىتىپ بەرە الاتىن شىعارماشىلىق يەلەرٸ كٶپ ەمەس-تٸن. احمەت بايتۇرسىنۇلى, جٷسٸپبەك ايماۋىتۇلى, مۇحتار Əۋەزوۆ, ٸليياس جانسٷگٸروۆ, بەيٸمبەت مايلين... بۇلاردىڭ بٸرەۋٸ دە «تابالدىرىقتى» جازۋعا قاتىسى بولعاندىعىن بٸلدٸرگەن ەمەس. ييا, راس, ج.ايماۋىتۇلى مەن م.Əۋەزوۆ ونىڭ مəتٸنٸن پوشتا ارقىلى الىپ, اۆتورىنا حات تٷرٸندە جاۋاپ بەرگەندٸكتەرٸن ايتقان. سونداي-اق ازاتتىق قوزعالىستىڭ جەتەكشٸلەرٸ تاراپىنان ورتاق ۇستانىمدى بٸلدٸرۋگە بايلانىستى جەكە شىعارماشىلىق يەسٸنە تاپسىرىس بولعاندىعىن ايعاقتايتىن فاكتٸلەر دە كەزدەسپەيدٸ.

سوندىقتان دا, «تابالدىرىق» مəسكەۋدٸڭ كٶركەم-əدەبيەت ينستيتۋتىندا تەورييالىق دايارلىقتان ٶتكەن, يمپەرييا استاناسىنداعى تٷرلٸ əدەبي اعىمداردان [2] جاقسى حاباردار, بۇعان قوسىمشا ارىسى ەۋروپا, بەرٸسٸ ورىس əدەبيەتٸ مەن قازاق كٶركەم ويى اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى تەرەڭ مەڭگەرگەن ماعجان اقىننىڭ قالامىنان تۋعان شىعارما دەپ ايتۋعا نەگٸز جەتكٸلٸكتٸ.

ەندٸ تٶمەندە وسى تۇجىرىمعا ايعاق بولا الاتىن فاكتٸلەرگە توقتالايىق. پروفەسسور ديحان قامزابەكۇلىنىڭ پٸكٸرٸنشە, قۇجاتتىڭ اتى «تابالدىرىق» ەمەس «القا», ال «تابالدىرىق» دەپ اۆتورلار باعدارلاماعا كٸرٸسپە بٶلٸمدٸ عانا اتاعان. عالىمنىڭ مۇنداي پٸكٸرگە كەلۋٸن بەلگٸلٸ دə رەجەدە تٷسٸنۋگە بولادى, ٶيتكەنٸ وعان تاقىرىپقا قاتىستى باسقا قۇجاتتىق فاكتٸلەر تانىس ەمەس-تٸن.

ماعجان اقىن سوڭعى رەت 1937 جىلى 30 جەتوقساندا تۇتقىنعا الىنىپ, كەلەسٸ 1938 جىلى 6 قاڭتاردا تەرگەۋشٸگە بەرگەن جاۋابىندا بٸز قاراستىرىپ وتىرعان تاقىرىپقا بايلانىستى مىناداي جاعدايدى باياندايدى: «القا» اتالاتىن əدەبي ٷيٸرمەنٸ ۇيىمداستىرۋدى 1925 جىلى عوي دەيمٸن, مəسكەۋدە جٷرگەنٸمدە ويلاستىرعان مەن ەدٸم. «القانىڭ» باعدارلاماسىن دا گيج* -دٸڭ ستۋدەنتتەرٸ جəكەن Cəرسەمبين مەن امانعالي سەگٸزباەۆتىڭ جاقىن ارالاسۋىمەن جازعان دا مەن

* گيج – گوسۋدارستۆەننىي ينستيتۋت جۋرناليستيكي.

ەدٸم. كەلەسٸ جىلى گيج- گە وقۋعا كەلگەن ٸليياس جانسٷگٸروۆ وعان كەيبٸر تٷزەتۋلەر ەنگٸزدٸ» [3]. بۇل كٶرسەتۋدەن «القا» ۇيىمىن قۇرۋ يدەياسىنىڭ دا, سونداي-اق ول ۇيىمنىڭ باعدارلاماسىن دايارلاۋشىنىڭ دا ماعجان اقىن ەكەندٸگٸن اڭعارۋ, əرينە, قيىنعا تٷسپەيدٸ. دەرەكتٸك ماتەريالداردىڭ كٶرسەتۋٸنە قاراعاندا جوعارىدا اتى اتالعان جəكەن سəرسەمبيننٸڭ «تابالدىرىقتى» دايارلاۋ ٸسٸندە ٶز ٷلەسٸن اسىرا باعالاۋعا ۇرىنعاندىعى بايقالادى. ونىڭ وسى مازمۇنداعى كٶرسەتۋلەرٸ «تابالدىرىق» اۆتورلىق توپتىڭ ورتاق تۋىندىسى دەگەن پٸكٸرگە, بەلگٸلٸ دəرەجەدە, نەگٸز بولعان دا سيياقتى. پروفەسسور ش. ەلەۋكەنوۆتىڭ مəسكەۋلٸك ستۋدەنتتەردٸڭ «تابالدىرىق» سيياقتى شىعارما جازۋ دەڭگەيٸنە كٶتەرٸلە قويماعاندىعى جٶنٸندە جاساعان تۇجىرىمى ورىندى. بۇعان قوسىمشا ايتارىمىز, ج. سəرسەمبين تەرگەۋ الدىندا تولتىرىلعان انكەتادا بٸلٸمٸنٸڭ «باستاۋىش» سىنىپ (نيزشەە) دەڭگەيٸندە ەكەنٸن كٶرسەتكەن. وسى رەتتە جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆتىڭ 1929 جىلى 24 ماۋسىمدا تەرگەۋشٸگە بەرگەن كٶرسەتۋلەرٸنەن مىناداي جولداردى وقيمىز: «القانىڭ» پلاتفورماسىمەن مەن العاش رەت 1925 جىلدىڭ باس كەزٸندە ورىنبور قالاسىندا مىناداي جاعدايدا تانىستىم: «مەن «اق جول» رەداكتسيياسىندا تاشكەنتتە قىزمەتتە ەدٸم, كانيكۋلعا شىعىپ, ورىنبور قالاسىنا باردىم. مٸنە, وسى ساپاردا مەن رەداكتسييادا سəرسەمبينگە كەزٸكتٸم, ال ول مەندە شارۋاسى بارىن ايتتى... كەلەسٸ كٷنٸ, əلدە مٷمكٸن سول كٷنٸ مە, əيتەۋٸر تٷسكٸ اس كەزٸندە الدونعاروۆتىڭ ٷيٸندە كەزدەستٸك, وندا سəرسەمبين, الدونعاروۆ, ۇمىتپاسام سەگٸزباەۆ جəنە باسقا ماعان اتى-جٶنٸ مəلٸم ەمەس كٸسٸلەر بولدى. ەسٸمدە قالعانى ولار قوستانايلىق ستۋدەنتتەر ەدٸ.

سəرسەمبين «القا» پلاتفورماسىن وقي باستادى, ونى مəسكەۋلٸك ستۋدەنتتەردٸڭ جۇماباەۆتىڭ قاتىناسۋىمەن دايارلاعانىن ايتتى. كەيٸنٸرەك, جۇماباەۆپەن ٶزارا الىسقان حات ارقىلى پلاتفورمانىڭ اۆتورى جۇماباەۆتىڭ ٶزٸ ەكەنٸن انىقتادىم. قۇجات جۇماباەۆتىڭ پوچەركٸمەن جازىلعان ەدٸ. ونى جازۋ ٸسٸنە بٶكەيحانوۆ Əليحان مەن بايتۇرسىنوۆ احمەتتٸڭ قاتىسى بولدى ما, ول جاعىن بٸلمەيمٸن, سəرسەمبين دە ول تۋرالى ەشتەمە ايتقان جوق. ول پلاتفورمانى بايتۇرسىنوۆقا وقىپ بەرگەنٸن ايتتى, ال بايتۇرسىنوۆتىڭ قانداي پٸكٸر بٸلدٸرگەنٸن مەن بٸلمەيمٸن» [4].

سونداي-اق, باعدارلامانىڭ اتى «تابالدىرىق», ال ونىڭ اۆتورى ماعجان اقىن ەكەندٸگٸن ج. سəرسەمبيننٸڭ ٶزٸ دە جوققا شىعارمايدى. 1929 جىلى 5 مامىردا تەرگەۋشٸگە بەرگەن كٶرسەتۋٸندە ول 1924 جىلى جەلتوقساندا مəسكەۋدەگٸ قازاق ٶكٸلدٸگٸندە (كازپرەدستاۆيتەلستۆو) ستۋدەنت جاستاردىڭ ماعجان جۇماباەۆتىڭ «ٶلەڭدەر» جيناعىن تالقىلاۋعا جينالىپ, جينالىستان سوڭ ماعجاننىڭ پəتەرٸندە اقىننىڭ ٶزٸمەن بولعان كەزدەسۋٸ جٶنٸندە مىناداي كٶرسەتۋ بەرەدٸ: «مەنٸڭ جۇماباەۆپەن كەزدەسۋٸم جينالىس بولعان كٷنٸ كەشٸندە ٶتتٸ. ول تٷركرەسپۋبليكاسى ٶكٸلدٸگٸنٸڭ بۇرىنعى ٷيٸندە تۇرادى ەكەن. ٶزٸنٸڭ شىعارمالارىن تالقىلاۋعا ارنالعان جينالىسقا بايلانىستى ماعجان مەنەن ەگجەي-تەگجەيلٸ سۇراپ, سونان سوڭ جازۋلى شىعارماسى بار ەكەندٸگٸن, سونى تاراتۋ قاجەتتٸگٸن ايتتى. ول شىعارما «تابالدىرىق» اتالاتىن əدەبي پلاتفورما بولىپ شىقتى» [5].

«تابالدىرىقتىڭ» ماعجان اقىننىڭ قالامىنان تۋعاندىعىنا دəلەل بولا الاتىن فاكتٸلەردٸ كەلتٸرە بەرۋگە بولادى. دەگەنمەن اقىننىڭ بەرگەن مىناداي مازمۇنداعى كٶرسەتۋٸ مəسەلەگە بٸرجولا انىقتىق ەنگٸزەدٸ دەپ بٸلەمٸز. ول 1929 جىلعى 14 شٸلدەدە بەرگەن جاۋابىندا: «مəسكەۋدە جٷرگەندە مەن پلەحانوۆتىڭ, لۋناچارسكييدٸڭ جəنە باسقا اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرٸمەن تانىسىپ, بٸراز پəندەرمەن تەرەڭٸرەك اينالىستىم, سونان سوڭ «القا» اتالعان əدەبيەتتٸڭ باعىتى جٶنٸندە سىني باعدارلامالىق ماقالا جازىپ, ونىمەن سəرسەمبين جəكەن مەن امانعالي سەگٸزباەۆتى تانىستىردىم.

.... «القا» باعدارلاماسىن مەن جۇماباەۆ جەكە ٶزٸم جازدىم. 1924 جىلى قىستا سəرسەمبين جəنە سەگٸزباەۆتارمەن بٸرنەشە مəرتە تالقىلاپ, ٶزگەرٸستەر مەن تٷزەتۋلەر ەنگٸزدٸم» [6].

مٸنە, بۇل كەلتٸرٸلگەن قۇجاتتىق فاكتٸلەردەن باعدارلامانىڭ اتى «تابالدىرىق», ال ونىڭ اۆتورى ماعجان بەكەنۇلى ەكەندٸگٸنە جەتكٸلٸكتٸ دəرەجەدە كٶز جەتكٸزۋگە بولادى.

ج. سəرسەمبين جوعارىدا اتالعان كٶرسەتۋٸندە «تابالدىرىق» باعدارلامانىڭ اتى, ال «القا» سول باعدارلامانى نەگٸزگە الىپ قۇرىلۋعا تيٸس بولعان جازۋشىلار ۇيىمى ەكەندٸگٸن انىق جەتكٸزگەن. مəسەلەن, ول ج. ايماۋىتوۆپەن بٸرگە ٶتكٸزگەن جيىندا الدىمەن, «تابالدىرىق» پلاتفورماسىن جارييالاپ, سونان سوڭ بارىپ «القا» ۇيىمىن قۇرۋعا كٶشۋ جٶنٸندە سٶز بولعانىن ايتادى [7].

ج. سəرسەمبيننٸڭ كٶرسەتۋٸنە بايلانىستى مىناداي بٸر جاعدايدىڭ ەسكەرٸلگەنٸ جٶن. الدىمەن, الماتىدا, سونان سوڭ مəسكەۋدەگٸ بۋتىركا اباقتىسىندا الاشتىق توپتىڭ ٷستٸنەن جٷرگٸزٸلگەن (1928-1930 جج.) العاشقى تولقىن سوت پروتسەسٸندە باستى تەرگەۋشٸ مٸندەتٸن اتقارعانا اتاقتى ساەنكو. ييا, بۇعان دەيٸن ۋكرايناداعى «حالىق جاۋلارى» ٷستٸنەن جٷرگٸزٸلگەن سوت پروتسەستەرٸندە مول تəجٸريبە جيناپ, ەندٸ وسى «قۇرمەتتٸ» مٸندەتٸن «قازاق ۇلتشىلدارىمەن» كٷرەستە جالعاستىرۋعا ارنايى جٸبەرٸلگەن وگپۋ-دىڭ شىعىس بٶلٸمٸ باستىعىنىڭ كٶمەكشٸسٸ ساەنكو وسى [8]. ساەنكو الشانسكيي (رەسپۋبليكاداعى وگپۋ باستىعىنىڭ ورىنباسارى) جəنە پەتروۆپەن (وگپۋ-دٸڭ شىعىس بٶلٸمٸنٸڭ باستىعى) بٸرگە 1928-1932 جج. الاش قايراتكەرلەرٸ ٷستٸنەن جٷرگٸزٸلگەن ەكٸ دٷركٸن سوت پروتسەسٸندە د. Əدٸلوۆ, ح. عابباسوۆ, ا. بايتۇرسىنوۆ, ج. ايماۋىتوۆ, م. دۋلاتوۆ, Ə. بايدٸلدين جəنە باسقالاردى تەرگەۋ جۇمىسىندا بەلسەندٸ رٶل اتقاردى. ارنايى تاپسىرما العان كəنٸگٸ ساەنكونىڭ م.جۇماباەۆتىڭ «تابالدىرىعىنا» سونشالىقتى شۇقشييا تٶنٸپ, باعدارلاماعا قاتىسى بولدى-اۋ دەگەن كٸسٸلەردەن تٷسٸنٸك الىپ, بۇل فاكتٸنٸ كەڭٸرەك اۋقىمدا جəنە استاردا قاراۋعا تىرىسۋى, əرينە, جايدان-جاي ەمەس-تٸن.

ساەنكوعا كەرەگٸ «قازاق ۇلتشىلدارى كەڭەستٸك بيلٸككە قارسى كونتررەۆوليۋتسييالىق جاسىرىن ۇيىم قۇردى جəنە ول ۇيىمنىڭ «تابالدىرىق» سيياقتى ۇستانىمى بولدى » دەگەن تۇجىرىم ەدٸ. ال, پاسسيونارلىق ۇستانىمدا جəنە جوعارعى تەورييالىق دەڭگەيدە جازىلعان «تابالدىرىق» جəنە ونى نەگٸزگە الىپ قۇرىلۋعا تيٸس بولعان «القا» ۇيىمى ساەنكو سيياقتىلار ٷشٸن تاپتىرمايتىن «ولجا» بولاتىن. سوندىقتان دا ول «القاعا» بايلانىستى ا. بايتۇرسىنوۆتان, ج. ايماۋىتوۆتان (ەكٸ مəرتە), م.Əۋەزوۆتەن, ا.بايتاسوۆتان, Ə.بايدٸلديننەن, ج.تٸلەۋليننەن جəنە باسقا الاشتىق تۇتقىنداردان ارنايى تٷسٸنٸك الدى. «تابالدىرىققا» بايلانىستى ەگجەي-تەگجەيلٸ كٶرسەتۋدٸ ج.سəرسەمبين دە بەردٸ. تەرگەۋ ٸسٸنە كۋəگەر رەتٸندە تارتىلعان ج.سəرسەمبيننٸڭ كٶرسەتۋٸنەن وعان تەرگەۋشٸ ساەنكو تاراپىنان جاسالعان قىسىمنىڭ تابى بايقالادى. تۇتقىننىڭ «بəلە» ٸزدەگەن تەرگەۋشٸنٸڭ ىڭعايىنا كٶنۋگە مəجبٷر بولىپ, شاتىسۋلارعا جول بەرگەندٸگٸ دە سودان بولسا كەرەك. مəسەلەن, الدوڭعاروۆتىڭ پəتەرٸندە ٶتكەن شاعىن جيىلىستا باس قوسقان كٸسٸلەردٸڭ قۇرامىنا بايلانىستى ج.ايماۋىتوۆ ەكەۋٸنٸڭ كٶرسەتۋلەرٸندە الشاقتىق بار. ج. سəرسەمبين اتاعان قۇرام تىم اۋقىمدى. جينالعان كٸسٸلەردٸڭ اراسىندا ا. بايتۇرسىنوۆتىڭ دا بولعاندىعى ايتىلادى. ال اقاڭ الدوڭعاروۆتىڭ ٷيٸندە ەشۋاقىتتا بولماعاندىعىن كٶرسەتەدٸ. بٸزگە بۇل رەتتە ج.ايماۋىتوۆ اتاعان قۇرام تاريحي شىندىققا جاقىن كٶرٸندٸ.

سونىمەن, «تابالدىرىق» 1924 جىلدىڭ سوڭى 1925 جىلدىڭ باس كەزٸندە جازىلدى. بۇل باعدارلامالىق قۇجاتتىڭ جازىلۋىنا سول تۇستاعى مəسكەۋدەگٸ جازۋشىلار قاۋىمى اراسىندا قالىپتاسقان تٷرلٸ اعىمدار مەن تەورييالىق ۇستانىمداردىڭ ٶزارا قاقتىعىسىنىڭ əسەرٸ بولعاندىعى انىق. الدوڭعاروۆتىڭ ٷيٸندە ٶتكەن باسقوسۋدا وتىرعاندار سəرسەمبيننەن «القا» سيياقتى ۇيىمنىڭ بار-جوعىن سۇراعاندا, ول «وعان يدەيالىق تۇرعىدان جاقىن ۇيىمنىڭ مəسكەۋلٸك جازۋشىلار اراسىندا بار ەكەندٸگٸن», ياعني ونى قازاق جازۋشىلارى اراسىندا قۇرۋعا بولاتىندىعىن ايتادى [9]. م. جۇماباەۆ ٶز تاراپىنان مəسكەۋدە جٷرگەندە ۆس. يۆانوۆ, پەرۆۋحين جəنە ل. سەيفۋللينا سيياقتى ورىس جازۋشىلارىمەن بايلانىس ورناتىپ, «بٸراق ول بايلانىستىڭ ٸسكەرلٸك قاتىناستان اسپاعاندىعىن» بٸلدٸرگەن [10].

وسى ارادا توقتالۋعا تۋرا كەلەتٸن تاعى بٸر مəسەلە بار. Əدەبيەت تاريحىن زەرتتەۋشٸلەر م.جۇماباەۆتىڭ «القا» ۇيىمىن قۇرۋعا بايلانىستى يدەياسىن قازاپپ-پەن ( قازاق پرولەتاريات جازۋشىلارىنىڭ ۇيىمى) بايلانىستىرادى, ياعني ونى م.جۇماباەۆ باستاعان الاشتىق ۇستانىمداعى جازۋشىلار قازاپپ-قا بالاما ۇيىم رەتٸندە قۇرماق بولدى دەگەن تۇجىرىمعا بەيٸم ەكەندٸكتەرٸن بايقاتادى. بٸزگە مəلٸم تاريحي قۇجاتتاردا مۇنداي پٸكٸرگە نەگٸز بولارلىق فاكتٸلەر كەزدەسپەيدٸ. تٸپتەن, كەرٸسٸنشە, بيلٸك تاراپىنان قازاپپ-تى قۇرۋ جٶنٸندەگٸ شەشٸمنٸڭ قابىلدانۋىن تەزدەتكەن «تابالدىرىقتىڭ» قولجازبا تٷرٸندە تارالۋى سيياقتى.

جوعارىدا ايتىلعانداي, م. جۇماباەۆ « تابالدىرىقتى» 1925 جىلدىڭ باسىندا, ياعني قاڭتار ايىندا دايارلاعان. ول جٶنٸندە ٶز كٶرسەتۋلەرٸندە ج. سəرسەمبين مەن ج. ايماۋىتوۆ ايتادى [11]. س. مۇقانوۆ «ەسەيۋ جىلدارى» اتتى ٶمٸرباياندىق حيكاياسىندا قازاپپ-تى قۇرۋ تۋرالى بيلٸكتٸڭ شەشٸمٸ 1925 جىلدىڭ شٸلدەسٸندە باسپاسٶزدە جارىق كٶرگەنٸن, ال بٸراق بۇل جازۋشىلار ۇيىمىن قۇرۋ تەك كەلەسٸ 1926 جىلى قازاندا ٸسكە اسقانى جٶنٸندە مىناداي فاكتٸلەر كەلتٸرەدٸ: «قازاپپ-تىڭ ماعان تاپسىرىلعان پلاتفورماسى جازىلدى دا, 1926 جىلدىڭ 4 وكتيابرٸندە ەڭبەكشٸ قالامگەرلەردٸڭ جالپى جينالىسىندا تالقىلانىپ بەكٸتٸلدٸ. سول كٷننەن باستاپ قازاپپ وسى پلاتفورمانىڭ باعىتىندا قىزمەت اتقاردى». جازۋشى «قازاق سوۆەت əدەبيەتٸنٸڭ بەلگٸلٸ بٸر دəۋٸرٸندە تۋعان», ياعني پارتييالىق تاپسىرما بويىنشا ٶزٸ دايارلاعان پلاتفورمانىڭ مəتٸنٸن «دəۋٸردٸڭ تاريحي شىندىعىن تٷسٸنۋدە» پايدالى بولار دەگەن نيەتپەن تولىق كٷيٸندە بەرەدٸ [12].

مٸنە, بۇل قازاپپ-تى قۇرۋ ٸسٸنٸڭ باستاۋ كٶزٸندە تۇرعان, سونداي-اق ونىڭ پلاتفورماسىن جازعان جازۋشىنىڭ كٶرسەتۋٸنەن ۇيىمنىڭ 1926 جىلدىڭ كٷزٸندە قۇرىلعانىن اڭعارۋ, əرينە, قيىن ەمەس. پلاتفورمامەن تانىسقان كٸسٸگە جاڭادان قۇرىلعان جازۋشىلار ۇيىمىنىڭ ٶز قىزمەتٸندە قانداي ماقساتتاردى كٶزدەگەندٸگٸ دە انىق بايقالادى. ياعني, «قازاق بايلارى ورىس بايلارىنداي وكتيابردٸڭ تاياعىن وڭداپ جەگەن جوق. اۋىلدا əلٸ دە بولسا بايلاردىڭ ٶكٸلٸ – الاشوردانىڭ ىقپالى بار». مٸنە, وسىنداي جاعدايدا «قازاقتىڭ پرولەتاريات, قاراشارۋا جازۋشىلارى جالپى قازاق ەڭبەكشٸلەرٸنٸڭ سالت-ساناسىن تəربيەلەپ, ەڭبەكشٸ بۇقارانى سوتسيالدىق دəۋٸرگە جەتەكتەۋگە, ەڭبەكشٸ تاپتىڭ ماقساتىنا تەرٸس پٸكٸرلەرمەن كٷرەسۋگە پارتيياعا كٶمەكتەس بولۋلارى كەرەك» [13].

بۇل جاڭا قۇرىلعان جازۋشىلار وداعىنىڭ ف.گولوششەكين ۇسىنعان «كٸشٸ وكتيابر» كۋرسىن قابىل الۋى ەدٸ. ف.گولوششەكين 1925 جىلى جەلتوقساندا قىزىلوردادا ٶتكەن 5-شٸ ٶلكەلٸك پارتييا كونفەرەنتسيياسىندا جاساعان ەسەپ بايانداماسىندا «اۋىلدا ناعىز سوۆەت بيلٸگٸ جوق, بايدىڭ بيلٸگٸ بار, رۋدىڭ بيلٸگٸ بار...» [14], – دەپ كٶرسەتكەن ەدٸ. كەيٸن ول بۇل تۇجىرىمىن ي.ستالينگە جولداعان حاتىندا: «...رەۆوليۋتسييا اۋىلداعى بۇرىنعى رەۆوليۋتسيياعا دەيٸنگٸ قاتىناستارعا تيمەي, كٷشتٸ رۋلار مەن بايلاردىڭ ەكونوميكالىق جəنە ساياسي بيلٸگٸن سول كٷيٸندە قالدىرىپ وتىر» [15], – دەپ قايتالادى.

ياعني, جاڭا قۇرىلعان قازاق پرولەتاريات جəنە قارا شارۋا جازۋشىلار وداعىنىڭ ٶز موينىنا العان نەگٸزگٸ مٸندەتٸ د. قامزابەكۇلى دəل اتاپ كٶرسەتكەندەي «توتاليتاريزمنٸڭ رۋحاني سالاداعى كٷشتەۋ» قۇرالىنا اينالۋ ەدٸ [16].

سونىمەن, «تابالدىرىق» اۆتورى نەنٸ كٶزدەدٸ, الدىنا قانداي ماقساتتار قويدى? بۇل ارادا, əرينە, باعدارلامانىڭ كٶزدەگەن ماقساتى دەپ كٶپ نəرسەنٸ تٸزبەلەي بەرۋگە بولار ەدٸ, بٸراق ونىڭ قاجەتٸ جوق. بٸزدٸڭ پٸكٸرٸمٸزشە, ول – əدەبيەتتانۋدىڭ مٸندەتٸ. سوندىقتان دا, «تابالدىرىققا » بٸز تەك تاريحي قۇجات رەتٸندە, بەلگٸلٸ بٸر تاريحي كەزەڭنٸڭ كۋəلٸگٸ رەتٸندە عانا توقتالماقپىز. مٸنە, وسى تۇرعىدان العاندا «تابالدىرىق» اۆتورىنىڭ الدىنا قويعان ماقساتى, وداق كٶلەمٸندە ورنىعۋعا بەت العان توتاليتارلىق يدەولوگييا جاعدايىندا قازاق قالامگەرلەرٸ ٷشٸن تەورييالىق ماڭىزى بار مəسەلە, بۇل بٸرٸنشٸدەن, كٷردەلٸ əلەۋمەتتٸك جəنە مəدەني رەفورمالار الدىندا تۇرعان قازاق قوعامىنىڭ سالىستىرمالى تۇرعىدان ورىس قوعامىنان ەرەكشەلٸكتەرٸن انىقتاۋ, سوعان سəيكەس, ەكٸنشٸدەن, ۇلت جازۋشىلارىنىڭ شىعارماشىلىقتاعى ۇستانىمىن بەلگٸلەۋ ەدٸ. مۇنداي مٸندەتتٸ بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە شەشۋ جالپى ۇلتتىق مəدەنيەتكە, ونىڭ زييالىلار قاۋىمىنا ٷلكەن سىنمەن تەڭ شارۋا بولاتىن. ال وسى مەزگٸلدە شىعارماشىلىقتاعى جەتەكشٸ تۇلعا (ليدەر) رەتٸندە مويىندالعان ماعجان اقىننىڭ ٶز ۇستانىمىن ورتاعا سالىپ, «تابالدىرىق» سيياقتى باعدارلامانى ۇسىنۋى ٶركەنيەت جولىندا تۇرعان قوعام ٷشٸن تولىق تابيعي قۇبىلىس-تىن.

1916 جىلعى كٶتەرٸلٸس, قازاق جاستارىنىڭ مايدانداعى قارا جۇمىسقا الىنۋى, ونىڭ ارتىن الا كەلگەن 1917 جىلعى رەۆوليۋتسييالىق الاساپىران, قازاق ۇلت – ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ زامانعا لايىق جاڭا قارقىن, ماقساتتى سيپات الۋى – ۇلت ٶمٸرٸندەگٸ وسىنداي كٷردەلٸ ٶزگەرٸستەر مەزگٸلٸندە زامان قويعان تٷرلٸ ساۋالدارعا الاسۇرىپ جاۋاپ ٸزدەگەن حالىقتىڭ شەرلٸ كٶڭٸل–كٷيٸن باعىپ, ونىڭ نəزٸك قىلدارىن باسا بٸلۋ, تٸپتەن حالىقپەن بٸرگە قۋانىپ, بٸرگە ەگٸلۋ ماعجان پوەزيياسىنا تəن قاسيەت. ال ماعجان شىعارماشىلىعىنىڭ نەگٸزگٸ ٶزەگٸ, ونىڭ بولمىس – بٸتٸمٸن انىقتاپ تۇرعان تىلسىم دا تۇڭعيىق سىرى – ول ازاتتىق يدەياسى. ماعجان ازاتتىق جىرشىسى. جەكە تۇلعانىڭ, بٷتٸن قوعامنىڭ ازاتتىعى – ماعجان پوەزيياسىنىڭ ٸرگەلٸ تاقىرىبى. ماعجان ٶز ۋاقىتى مەن زامانىنىڭ اقىنى. سوندىقتان دا ول ٷشٸن قوعام جاي ابستراكتسييا ەمەس, ول ونىڭ ەركٸندٸككە, تەڭدٸككە ۇمتىلعان قازاق ەلٸ. ياعني, ول ۇلت – ازاتتىق قوزعالىس دəۋٸرٸنٸڭ اقىنى, ۇلت – ازاتتىق كٷرەس جىرشىسى. ماعجان اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ دە وسىندا.

سوندىقتان دا 1917 جىلعى رەۆوليۋتسييالىق ٶزگەرٸستەردەن سوڭ الاش قوزعالىسىنىڭ جەڭٸلٸس تابۋىن, قازاق ۇلتىنىڭ شاراسىز جاعدايىن ٶز شىعارماشىلىعى ارقىلى تەرەڭ قورىتىپ, وسى تاريحي مەزگٸلدٸڭ ۇلت ٶمٸرٸندەگٸ ەرەكشەلٸگٸن پوەزييا تٸلٸندە دəل بەدەرلەگەن ماعجان اقىن ەدٸ. سەزٸمتال اقىن ٷشٸن بۇل تاريحي كەزەڭدەگٸ (شامامەن 1919-1924 جج.) ٶمٸر «اباقتىعا » تەڭ, ٶيتكەنٸ اقىن كٶڭٸلٸ ايعا (ياعني ازاتتىققا – اۆت.) ۇمتىلىپ, بٸراق ونى الا الماعان بالاعا ۇقسايدى, جٷرەگٸ جارالى.

ت. جۇرتباي قۇراستىرىپ, العى سٶزٸن جازعان «الاش اقيىقتارى» اتالاتىن كٸتاپتا ج. ايماۋىتوۆ پەن م. جولدىباەۆتىڭ 1924 جىلى مامىردا مəسكەۋدەگٸ ماعجان اقىنعا جازعان حاتى بەرٸلدٸ. حات يەلەرٸ قازاق əدەبيەتٸندە «ٶزٸندٸك دə ۋٸر جاساۋ» ماعجان اقىننىڭ عانا قولىنان كەلەتٸندٸگٸن, «سۇر ايدىڭ ارتىنان كٷنشۋاق بولماي» تۇرمايتىندىعىن, «كٷننٸڭ كٶزٸن مəڭگٸلٸك بۇلت باسىپ تۇرۋ مٷمكٸن» ەمەستٸگٸن ەسكەرتٸپ, ەندٸگٸ ۋاقىتتا ونى «تورىعۋدى, زورىعۋدى, زورلانۋدى» قويىپ, جاڭا تٸلەك, جاڭا ارمان, ياعني جاڭا جاسامپاز ٶمٸرگە ۇمتىلعان اقىننىڭ كٷيٸنە ٶتۋگە شاقىرادى [17].

وسى مازمۇنداعى حاتتاردى ماعجان اقىننىڭ باسقا دا ۇلت زييالىلارىنان الىپ, ال قايسىبٸرٸنەن وسى پٸكٸردٸ اۋىزەكٸ ەستٸگەنٸ بايقالادى. ال «تابالدىرىق» بولسا سول ايتىلعان تٸلەكتەرگە بايلانىستى اقىننىڭ بەرگەن جاۋابى ەدٸ. قۇجاتتىڭ باعدارلامالىق, كونتسەپتۋالدىق مازمۇن جəنە سيپاتتا جازىلۋى دا اقىن كٶزقاراسىنداعى كەزەڭدٸك ٶزگەرٸسكە بايلانىستى بولاتىن. اقىن ناعىز تالانت يەسٸ رەتٸندە ونىڭ شىعارماشىلىق ەركٸندٸگٸنە قول سالعان زورلىقشىل بيلٸك پەن ونىڭ يدەولوگيياسىنا اشىق تٷردە قارسىلىق تانىتتى, ولاردى ٶزٸنٸڭ كٶزقاراس, ۇستانىمىمەن ەسەپتەسۋگە شاقىردى.

بۇل رەتتە سوتسرەاليزم شىعارماشىلىقتاعى ۇستانىم رەتٸندە قازاق جازۋشىسىنا سىرتتان قانداي زورلىقپەن تەلٸنگەن əدٸس بولسا, «تابالدىرىق» تا ٶز رەتٸندە قازاق قوعامىنىڭ ٸشكٸ دامۋ ەرەكشەلٸگٸنەن باستاۋ الىپ, ونىڭ ٸشكٸ تابيعي تٸلەك-سۇرانىستارىنا جاۋاپ بەرەتٸن تانىم قۇرالى, زەرتتەۋ əدٸسٸ بولاتىن.

ماعجان اقىن ديالەكتيك. ول ەۋروپا, ورىس ٶمٸرٸنٸڭ قازاق قوعامىنا ىقپالىن جوققا شىعارمايدى, اسىرا دا باعالامايدى. حح عاسىردىڭ باسىنداعى رەسەي – قازاق قوعامى ٷشٸن وتارلاۋشى مەملەكەت. بۇل رەتتە ول باسقا كونتينەنتتەردەگٸ قازاق سيياقتى ەكونوميكالىق دامۋدا كەنجە قالعان ەلدەردٸ شيكٸزات كٶزٸ جəنە ٶز تاۋارلارىن ٶتكٸزەتٸن رىنوك ەسەبٸندە ٶزٸنە باعىندىرۋدى كٶزدەگەن ەۋروپالىق مەملەكەتتەردٸڭ ٸسٸن جالعاستىرۋشى عانا. سونىمەن بٸرگە, ماعجان اقىن پٸكٸرٸنشە, «ەۋروپا وتارشىلدىعىنىڭ بٸر قاسيەتٸ « قۇلدى كٶپ قۋىپ باتىر قىلۋى» ٶلٸمگە بۇيىرۋى», سول ارقىلى ونى ٶمٸرگە عاشىق ەتۋٸ, ياعني «ەزٸلگەن ەلدٸڭ ۇلتتىق سەزٸمٸن وياتۋى», «سوققى جەپ سٷلەسٸ قاتقان ەلدٸڭ ەسٸن جييا باستاۋى». بۇل رەتتە 1905 جىلعى وقيعالار ۇلت əدەبيەتٸ ٷشٸن ساپالى جاڭا كەزەڭنٸڭ باستالۋ سəتٸ بولدى, «ويان, قازاق!», «قىرىق مىسال» سيياقتى ەلٸم, جۇرتىم دەگەن شىعارمالار ٶمٸرگە كەلدٸ.

وسى رەتتە كەز-كەلگەن قوعامعا تəن مىناداي بٸر زاڭدىلىق بار. «ويانا باستاعان ەل كەشەگٸ ەل بولعان كٷنٸن ەسٸنە تٷسٸرمەك». ال, مۇنداي تاريحي كەزەڭدە əدەبيەتتٸڭ بٸردەن-بٸر مٸندەتٸ «ويانا باستاعان ەلگە» ونىڭ «كەشەگٸ ەل بولعان كٷنٸن ەسٸنە» سالۋ بولماق. مۇنداي əرەكەت سول ٶتكەن ٶمٸردەگٸ, سۇرقييا قوعامدىق قاتىناستاردى قايتا ورناتۋ ٷشٸن جاسالمايدى. Əدەبيەتكە ٶتكەن ٶمٸردٸڭ نۇرلى بەتتەرٸ مەن جارقىن تۇلعالارىن جىرلاۋ ۇلتتىڭ ٶز قۇندىلىقتارىنا دەگەن قۇرمەتٸن قالىپتاستىرۋ, ەل رەتٸندە ٶز مٷمكٸندٸكتەرٸنە دەگەن سەنٸمٸن تۋعىزۋ ٷشٸن قاجەت. قازاق əدەبيەتٸ ەندٸ عانا مٸنە وسى تابيعي مٸندەتٸن اتقارۋعا كٸرٸسكەن ەدٸ, اراعا كەلٸپ « زور تٶڭكەرٸس» ارالاستى. ال, بۇل تٶڭكەرٸس (رەۆوليۋتسييا – اۆت.) قازاق ٷشٸن ٶز تاريحى تۋدىرعان, ٶز ٶمٸرٸنەن قايناپ شىققان تٶل قۇبىلىس ەمەس, ەۋروپا تاريحىنان تۋىنداپ, ورىس شىندىعى ارقىلى سىرتتان تەلٸنگەن جات قۇبىلىس. ماعجان اقىن جاساعان باتىل دا نەگٸزدٸ تۇجىرىمداردىڭ بٸرٸ وسى.

سول سيياقتى əلگٸندە عانا ورناعان بيلٸك قازاق əدەبيەتٸنە (əدەبيەتٸنە عانا ەمەس! – اۆت.) ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى تٷگەندەۋدٸ قويىپ, جاڭا ۇستانىمعا, ياعني تەك ەڭبەكشٸ بۇقارانىڭ عانا مٷددەسٸن تٷگەندەۋگە, قورعاۋعا كٶش دەيدٸ. ياعني وتارلىق تəۋەلدٸلٸكتەگٸ قوعامعا تəن تابيعي ۇلتشىلدىق كٶزقاراستان ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ باس تارتىپ, تۇتاستىققا جەتە الماي كەلگەن ۇلتتى بٶلٸپ-جارۋعا باستايتىن بولشەۆيكتٸك-ينتەرناتسيونالدىق, بيباۋىرمال (ا. بايتۇرسىنۇلى) كٶزقاراسقا ٶت دەيدٸ. ماعجان ۇعىمىندا بۇل دومبىرانىڭ بارلىق شەگٸن ەمەس, بٸر عانا شەگٸن باسۋدى تالاپ ەتۋمەن تەڭ. ال, بٸر عانا شەكتٸ باسۋدان تەرەڭ ماعىنالى كٷي شىقپايدى. بۇل ەندٸ عانا ۇلت ٶمٸرٸنٸڭ تولىققاندى سۋرەتٸن سالۋعا ۇمتىلىس جاساپ وتىرعان ٶنەردٸڭ ٶرٸسٸن شەكتەپ, تارىلتۋ دەگەندٸ بٸلدٸرمەك. ۇلت ٶمٸرٸنٸڭ بەلگٸلٸ بٸر قىرىن ونىڭ باسقا قىرلارى مەن بەتتەرٸنە قارسى قويۋ, ٶنەردٸڭ تىنىسىن تارىلتۋمەن تەڭ. ەۋروپا əدەبيەتٸنٸڭ ٶمٸردٸ بارلىق قىرىنان يگەرۋدە جيعان مول تəجٸريبەسٸ بار, ياعني بۇل ونىڭ اسقار تاۋداي بايلىعى. «ەۋروپا ٶمٸرٸنٸڭ ٶرٸ, قىرى, كٷنگەي دە, تەرٸسكەي دە بەتتەرٸ əدەبيەتٸنە تٷسكەن. ەۋروپا ادامىنىڭ تەرەڭ سەزٸمدەرٸ, اسقارلاعان قييالدارى əدەبيەت الىپتارىنىڭ سۇلۋ سۋرەتتەرٸنە بٶلەنٸپ جالپى ادامزاتتىڭ الدىنا تاستالعان. قارا دا, حان دا, باي دا, كەدەي دە, دانىشپان دا, نادان دا, ەر دە, əيەل دە, تəڭٸرگە ماحابباتشىلى دا, ەلگە ماحابباتشىلى دا, əيەلگە ماحابباتشىلى دا, ۇلتشىلى دا, ورتاقشىلى دا, بٷگٸنشٸلٸ دە, ەرتەڭشٸلٸ دە, مەنشٸلٸ دە, سەنشٸلٸ دە, بəرٸ دە جاقسى دا, جامان دا جاعىنان سۋرەتتەلگەن». بۇل ەۋروپا حالقىنىڭ (اراسىندا بۇقاراسى دا بار) اتادان قالعان مول رۋحاني قورى, بايلىعى. ادامزاتقا, əربٸر حالىققا ٶز ٶمٸرٸن تٷسٸنۋ, قورىتۋ ٸسٸندە كٶرسەتكەن عاجاپ ٷلگٸسٸ, ٶنەگەسٸ. ياعني كەز-كەلگەن ۇلتقا ٶزٸنٸڭ جٷرٸپ ٶتكەن جولىن, ٶمٸرٸن قورىتۋ, تٷسٸنۋ ٸسٸندە بۇل ورتاق جول, ورتاق تəجٸريبە, باسقا جول جوق.

سول سيياقتى قازاق ەلٸنٸڭ دە «كٷندٸ ھəم كٷڭگٸرت دəۋٸرلەرٸ بولعان ھ əم بار. قازاقتىڭ ٶزٸنٸڭ جاراتىلىسقا, ٶمٸرگە, تۇرمىسقا ٶزٸندٸك كٶزقاراسى, ٶزٸنشە فيلوسوفيياسى, تەرەڭ سەزٸمٸ بولعان ھəم بار. وسىلاردىڭ بəرٸ تۋرالى əلٸ ايتارلىق قالام تارتىلعان جوق». ولاي بولسا ماعجان اقىن تٷسٸنٸگٸندە «ٶزٸنشە ەلدٸ قوعامداعان حان, قوعامدى قورعاعان باتىر, ٶزٸنشە قوعامنىڭ قورعانى بولعان بي, حان زامانىنداعى قۇل, تٶرە زامانىنداعى تٶلەڭگٸت, باي زامانىنداعى كەدەي, جاۋىنگەر ەرگە جولداس بولعان əيەل, ٶتكەن ەرتەگٸ كٷنٸمٸز, ەرتەگٸدەي كٷنٸمٸز» بə رٸ-بəرٸ نەگە əدەبيەت تاقىرىبىنا اينالماسقا? ياعني ەندٸ عانا ٶز ٶمٸرٸڭدٸ يگەرۋ جولىنا تٷسكەن əدەبيەتتٸ بەلگٸلٸ بٸر تاقىرىپپەن شەكتەۋ əدٸلەتتٸلٸك ەمەس. ٶمٸر داراعى قانداي باي, مəۋەلٸ بولسا, ۇلتتىق ٶنەردٸڭ دە سالعان سۋرەتٸ, تارتقان كٷيٸ سونداي سان قيلى, سان قىرلى بولعانى جٶن. وسى ارنادا ٶركەندەمەي «قازاق ادابيياتى تەرەڭ ادابييات بولا الماق ەمەس. وسىلار تٷسپەي ادابييات ٶز ادابيياتىمىز بولا الماق ەمەس».

بۇل «تابالدىرىقتى» جازىپ, ونى شىعارماشىلىقتاعى قازاق قالامگەرلەرٸنٸڭ الدىنا تاستاعان ماعجان اقىننىڭ ۇلت ٶمٸرٸنە, ونىڭ ٶتكەن جولىنا تەرەڭ بويلاپ جاساعان تۇجىرىمى, سول ارقىلى قابىلداعان ۇستانىمى ەدٸ. سونىمەن بٸرگە مۇنداي شىعارمانىڭ ٶمٸرگە كەلۋٸ كەزٸندە نەگٸزٸن Əبۋ نəسٸر əل-فارابي مەن جٷسٸپ حاس قاجىب بالاساعۇن سيياقتى ۇلى شىعارماشىلىق يەلەرٸ قالاعان ۇلتتىق قوعامدىق وي مەن əدەبيەتتٸڭ ٶز تابيعي ارناسىندا تۇرعاندىعىنىڭ, ٶمٸردٸڭ تٷرلٸ اۋمالى-تٶكپەلٸ كەزەڭدەرٸندە ونىڭ ٶزەكتٸ يدەياسى مەن بيٸك ماقسات-مۇراتتارىن قورعاي الاتىن ماعجان سيياقتى الىپ تۇلعالارىنىڭ بار ەكەندٸگٸنٸڭ دە دəلەلدٸ كٶرٸنٸسٸ بولاتىن.

ٶتكەن جيىرماسىنشى عاسىردىڭ العاشقى شيرەگٸندە وسىلايشا ۇلتتىق ازاتتىق ٷشٸن كٷرەس جولىنا تٷسكەن قازاق ەلٸ ۇلت زييالىلارىنىڭ قىزمەتٸ ارقىلى ٶزٸنٸڭ قوعامدىق ٶمٸرٸن قايتا باعالاۋ ارقىلى بولاشاققا ۇمتىلۋدىڭ عاجاپ سəتٸن باسىنان كەشٸردٸ. ۇلت ٶمٸرٸنٸڭ بۇل ٸشكٸ تەرەڭ سۇرانىسىن بٸلدٸرەتٸن رەنەسسانستىق تۇلعالار دا بٷتٸن بٸر بۋىن رەتٸندە ۇمسىنىپ العا شىقتى. سول ارقىلى ۇلت ٶمٸرٸ مەن ونىڭ بولاشاعىن سىرتتان تٶنگەن سۇراپىل قاۋٸپتەن ساقتاپ قالا الارلىقتاي مٷمكٸندٸك تۋدى. ٶكٸنٸشكە وراي, بۇل باستالعان پروتسەسس تاعى دا سول سىرتتان بولعان قاتىگەز ارالاسۋدىڭ نəتيجەسٸندە ٶز تابيعي ارناسىندا تيەسٸلٸ دامۋ جəنە ٶزگەرۋ ساتىلارىنان ٶتە الماستان, باستاپقى قارقىندى قادامىندا-اق ۇلىدەرجاۆالىق زورلىقشىل كٷشتٸڭ قاھارىنا ۇشىرادى. سٶيتٸپ, قۇدٸرەتتٸ جاراتۋشى سيرەك جٸبەرەتٸن, جانارتاۋداي ۇلتتىق جاڭعىرۋ سəتٸ بەسٸگٸندە تۇنشىقتىرىلدى. ماعجان اقىننىڭ «تابالدىرىق» اتالاتىن باعدارلامالىق مانيفەسٸ وسى سəتتەگٸ ۇلتتىق رۋحتىڭ يدەولوگييالىق وتارلاۋعا قارسىلىعىنىڭ ناقتى كٶرٸنٸسٸ, نايزاعايداي جارقىلى بولاتىن. ونىڭ ۇلى تالانتى, شىعارماشىلىق شابىتى باعىندىرعان شىرقاۋ شىڭدارىنىڭ بٸرٸ-تٸن.

سونىمەن, ماعجان اقىنعا «تابالدىرىقتى» جازۋعا تٷرتكٸ بولعان جاعدايعا قايتا ورالايىق. ج. سəرسەمبين جوعارىدا اتالعان كٶرسەتۋٸندە (1929ج., 5 مامىر) 1924 جىلى جەلتوقساندا مəسكەۋدەگٸ قازاق ستۋدەنتتەرٸنٸڭ جەرلەستٸگٸ ٶتكٸزگەن ماعجان جۇماباەۆتىڭ «ٶلەڭدەر» جيناعىن تالقىلاۋعا ارنالعان كەشتەن سوڭ اقىننىڭ ٶزٸمەن بولعان كەزدەسۋٸندە وعان ماعجاننىڭ ۇلتشىل ۇستانىمداعى جازۋشىلاردان العان بٸرنەشە حاتتاردى كٶرسەتٸپ, ولاردا حات اۆتورلارىنىڭ «القا» سيياقتى ۇيىم قۇرۋ ٷشٸن, ونىڭ پلاتفورماسىن دايارلاۋ قاجەتتٸگٸ تۋرالى ۇسىنىستار جاسالعاندىعىن ايتادى. حات ارقىلى ۇسىنىس جاساعانداردىڭ قاتارىندا لەنينگرادتان م. Əۋەزوۆ, ورىنبوردان ج.ايماۋىتوۆ, تاشكەنتتەن ح. دوسمۇحامەدوۆ, ك. كەمەنگەروۆ, ا. بايتاسوۆ جəنە م. ەسبولوۆ بار ەدٸ. تاشكەنتتٸك توپ وسىنداي ۇسىنىسپەن بٸر ەمەس, ەكٸ حات جازعان سيياقتى. سونداي-اق, وسى مازمۇنداعى حاتتار سەمەيدەگٸ س. دٶنەنتاەۆتان, ح. عابباسوۆتان جəنە م. تۇرعانباەۆتان, ورىنبورداعى الدوڭعاروۆ پەن ە. وماروۆتان, پەتروپاۆلداعى ج. تٸلەۋلين مەن ع. كەمەلەۆتەن, اقمولاداعى حايرەتدين بولعانباەۆتان كەلگەن ەدٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, بۇل حاتتاردى عىلىمي اينالىمعا تارتۋ باقىتىن تاعدىر بٸزگە جازباعان سيياقتى.

ەگەر بۇل فاكتٸنٸ شىندىق رەتٸندە قابىلداساق, وندا ماعجاننىڭ «القا» ۇيىمىن قۇرۋعا بايلانىستى وسى اتالعان كٸسٸلەرمەن پٸكٸر الىسىپ, ولاردىڭ قولداۋىن العان سوڭ «تابالدىرىقتى» جازۋعا كٸرٸسكەنٸن اڭعارۋعا بولادى. باسقاشا ايتقاندا, ماعجان اقىن ٶزٸنٸڭ پٸكٸرلەستەرٸمەن حات ارقىلى كەڭەسٸپ, ولاردىڭ قولداۋىن العان سوڭ «تابالدىرىقتى» دايارلاۋ ٸسٸنە 1924 جىلى كٸرٸسٸپ, كەلەسٸ 1925 جىلى اياقتاعان ەدٸ.

ەندٸگٸ ۋاقىتتا دايار بولعان پلاتفورمانىڭ مəتٸنٸن قولمەن كٶشٸرۋ ارقىلى كٶبەيتٸپ, جوعارىدا اتالعان ادرەستەرگە تاراتۋ قالعان-تىن. جəكەن سəرسەمبيننٸڭ بۇل ٸسكە تارتىلۋى وسى مەزگٸلدە, ياعني پلاتفورمانى كٶشٸرۋ جəنە تيەسٸلٸ ادرەستەرگە تاراتۋ كەزەڭٸندە بولعان. ج. سəرسەمبين: «جۇماباەۆ حاتتى وقىپ بولعان سوڭ اتالعان كٸسٸلەرگە پوشتا ارقىلى تاراتۋ ٷشٸن پلاتفورمانى كٶبەيتۋ كەرەكتٸگٸن ايتتى. وسى ماقساتتا ول ماعان پلاتفورمانى كٶشٸرۋدٸ ۇسىندى. مەن, جۇماباەۆ جəنە ونىڭ ٸنٸسٸ بولىپ بٸر جەتٸنٸڭ ٸشٸندە مəتٸننٸڭ 17 داناسىن دايارلادىق, ولاردىڭ بٸر داناسىن ٶزٸمدە قالدىردىم» [18] – دەپ كٶرسەتەدٸ.

ج. سəرسەمبين كٶرسەتۋٸندە بەرٸلگەن بۇل فاكتٸلەرگە سەنۋگە بولادى. ٶيتكەنٸ مəسكەۋدە قازاق الفاۆيتٸندەگٸ تەرۋ ماشينكاسىن تابۋ وڭايعا تٷسپەيتٸن, سونداي-اق بولعان كٷننٸڭ ٶزٸندە ونداي ماشينكامەن «تابالدىرىق» سيياقتى قۇجات مəتٸنٸن الۋدىڭ ٶزٸ قاۋٸپسٸز ەمەس-تٸن. سوندىقتان دا پلاتفورما مəتٸنٸنٸڭ قولمەن كٶشٸرٸلٸپ كٶبەيتٸلگەندٸگٸ, بۇل ٸسكە ٷش ادامنىڭ بٸرٸ بولىپ ج.سəرسەمبيننٸڭ قاتىسقانى اقيقات. ال ماعجاننىڭ ٸنٸسٸ دەپ وتىرعان ٷشٸنشٸ كٸسٸنٸڭ كٸم ەكەندٸگٸن بۇل كٶرسەتۋٸندە اتاماعان. ٶز قولىمەن جازعان كٶرسەتۋٸندە (1938 ج., 6 قاڭتار) مəتٸندٸ كٶشٸرۋگە قاتىناسقان مəسكەۋلٸك ستۋدەنت رەتٸندە امانعالي سەگٸزباەۆتى اتايدى. ياعني, ماعجان اقىن پلاتفورمانى دايارلاۋعا (وقىعان, تٷزەگەن جəنە كٶشٸرگەن) قاتىناسقان كٸسٸلەردٸ مəسكەۋدەگٸ مەملەكەتتٸك جۋرناليستيكا ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتتەرٸ سəرسەمبين جəنە سەگٸزباەۆپەن, سونداي-اق وسى ينستيتۋتقا تىڭداۋشى رەتٸندە كەلگەن ٸليياس جانسٷگٸروۆپەن شەكتەيدٸ. ال سəرسەمبيننٸڭ ماعجاننىڭ ٸنٸسٸ دەپ وتىرعانى ا. سەگٸزباەۆ بولسا كەرەك.

سونىمەن بٸرگە «ٷلكەن تەررور» كەزەڭٸندەگٸ تەرگەۋ ماتەريالدارىنا قاتىستى مىناداي بٸر ەرەكشەلٸكتٸ زەرتتەۋشٸ نازاردان تىس قالدىرا المايدى. تەرگەۋشٸلەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ (بۇل ارادا دميتريەنكو جəنە ساەنكو) جٷرگٸزگەن ٸسٸنە قاتىسى بولۋى مٷمكٸن دەگەن ادامداردىڭ سانىن نەعۇرلىم كەڭەيتە تٷسۋگە قۇشتارلىق تانىتتى. سول ارقىلى كەز-كەلگەن ٸستٸ كەڭەستٸك بيلٸككە قارسى ۇيىمداسقان توپتىڭ قاستاندىق əرەكەتٸ رەتٸندە, ال ٶزٸن سول ۇيىمداسقان توپتى əشكەرەلەۋشٸ «تۇلعا» رەتٸندە كٶرسەتۋگە تىرىستى. كەڭەستٸك رەپرەسسييالىق ماشينانىڭ ەرەكشەلٸگٸ سوندا, وعان تارتىلعان, ونىڭ تورىنا ٸلٸككەن ادام شىبىنداي پاناسىز كٷيگە ۇشىرادى دا, ال ول ٸستٸ جٷرگٸزگەن تەرگەۋشٸ əرقاشاندا جەڭٸسكە جەتەتٸن اقىلدى دا تاپقىر تۇلعا رٶلٸندە بولدى. «تابالدىرىققا» بايلانىستى دا تۋرا وسىنداي جاعداي بايقالادى. مəسەلەن, ماعجان اقىن اتىنان باياندالعان مىنا جاعداي سونىڭ ايعاعى: «سونىمەن, سəرسەمبيننٸڭ, سەگٸزباەۆتىڭ جəنە جانسٷگٸروۆتىڭ قاتىسۋىمەن مەن دايارلاعان, سونداي-اق بٶكەيحانوۆ پەن بايتۇرسىنوۆ قولداعان «القا» باعدارلاماسى قولدان كٶشٸرۋمەن كٶبەيتٸلٸپ پوشتا ارقىلى مىناداي ادرەستەرگە جٸبەرٸلدٸ : قىزىلورداداعى م. دۋلاتوۆ پەن ە. وماروۆقا, پەتروپاۆلداعى ج. تٸلەۋلين مەن سەمەيدەگٸ م. Əۋەزوۆكە. بۇل كٸسٸلەردٸڭ بəرٸنەن دە قولداۋ تاپتىم, سونداي-اق «القا» باعدارلاما-پلاتفورماسى رۋحىندا əدەبيەت سالاسىندا جۇمىس جٷرگٸزۋگە ۋəدە الدىم » [19]. مٸنە بۇل ٷزٸندٸدەن تەرگەۋشٸنٸڭ كٶزدەگەن ماقساتى انىق بايقالىپ-اق تۇر. بٸرٸنشٸدەن, باعدارلامانى جازۋشى مەن وعان كٶمەك بەرۋشٸلەر انىقتالسا, ەكٸنشٸدەن باعدارلاما يدەياسىن قولداۋشىلار مەن وعان دەم بەرۋشٸلەر «بەلگٸلٸ», ٷشٸنشٸدەن, سونداي-اق, باعدارلامانى سۇراتىپ الىپ, ەندٸگٸ ۋاقىتتا ونىڭ يدەياسىن «ٸسكە اسىرۋشى» سۋبەكتٸلەر دە اشىلىپ وتىر. باسقاشا ايتقاندا, بۇل ارادا تەرگەۋشٸلەر جوسپارلاعانداي «انتيسوۆەتتٸك» پيعىلداعى قازاق ۇلتشىلدارىنىڭ «القا» ۇيىمىنىڭ «سۇلباسى» شىعىپ تۇر. تەرگەۋشٸ ٷشٸن ەڭ ماڭىزدى نəرسە بيلٸككە قارسى «ۇيىمداسقان» توپتىڭ ٸس-əرەكەتٸنٸڭ əشكەرلەنۋٸ, توپقا تارتىلعان ادامداردىڭ اتى-جٶنٸنٸڭ اتالۋى ەدٸ. رەپرەسسييا ماشيناسىنىڭ جۇمىس مەحانيزمٸ, ٶزٸندٸك لوگيكاسى مٸنە وسى.

تەرگەۋشٸ ساەنكونىڭ مəسكەۋدە جازىلعان «تابالدىرىققا» قوزعالىس باسشىلارى Ə. بٶكەيحانوۆ پەن ا. بايتۇرسىنوۆتىڭ قاتىناسىن انىقتاۋعا تىرىسقاندىعى لوگيكاعا تولىق سيىمدى əرەكەت. ٶيتكەنٸ اتالعان تۇلعالارسىز ساەنكونىڭ قۇرعان كونسترۋكتسيياسى سەنٸمسٸز بولىپ شىعار ەدٸ.

سوندىقتان دا ول ج. سəرسەمبينگە بۇل مəسەلەگە قاتىستى بٸرنەشە سۇراۋ قويعاندىعى حاق, بٸراق تەرگەۋشٸ مەن تەرگەلۋشٸنٸڭ ەكەۋارا سٶزٸ «سۇراق-جاۋاپ» تٷرٸندە ەمەس, جاي بايانداۋ تٷرٸندە بەرٸلگەن. دەگەنمەن تەرگەۋ حاتتاماسىندا تاقىرىپقا قاتىستى بەرٸلگەن فاكتٸلەر كٶڭٸلگە قونىمدى ەكەندٸگٸن مويىنداعان جٶن. مəسەلەن, ج. سəرسەمبين مəسكەۋگە جالپىوداقتىق مۇعالٸمدەر سەزٸنە كەلە جاتقان ا. بايتۇرسىنۇلىنىڭ جەدەلحات ارقىلى ماعجان اقىنعا حابارلاپ, كٷتٸپ الۋىن ٶتٸنگەنٸن, ال تەمٸر جول ۆوكزالىنا Ə. بٶكەيحانوۆ جəنە م. جۇماباەۆپەن بٸرگە ٶزٸنٸڭ دە بارعاندىعىن ايتىپ, سول كٷنٸ كەشٸندە دەلەگاتتار ورنالاسقان جاتاقحاناداعى ا. بايتۇرسىنۇلى بٶلمەسٸندە «تابالدىرىق» مəتٸنٸنٸڭ وقىلىپ, ونىڭ سوڭى ٶزارا وي بٶلٸسۋگە ۇلاسقاندىعىن باياندايدى. مٸنە سول وتىرىستا Əلەكەڭ پلاتفورمانى قولداپ, ونى تاراتۋ جاعىن ۇيىمداستىرۋدى قاراستىرۋدى ۇسىنادى. ال اقاڭ قازاق əدەبيەتٸندەگٸ جاعدايعا توقتالىپ «ەۋروپالىقتار قازاققا ەۋروپالىق كوستيۋم كيگٸزگٸسٸ كەلەدٸ, ال شارۋاشىلىق ەرەكشەلٸگٸنە بايلانىستى قازاققا شاپان كييۋ قولايلى. قازاقتىڭ تٷيەسٸن پوەزدىڭ ارتىنا تٸركەپ قويعىسى بار. مۇنداي جاعداي وعان تيٸمسٸز» ەكەندٸگٸن بٸلدٸرٸپ, « قازاق əدەبيەتٸ ۇلتشىلدىق ۇستانىمدا بولۋعا تيٸس», بٸراق بۇل رەتتە «əدەبيەت پەن ساياساتتى ارالاستىرۋدان اۋلاق بولعان دۇرىس» دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. باسقا دەرەك كٶزدەرٸمەن سالىستىرا وتىرىپ اقاڭنىڭ بۇل ايتقاندارىنىڭ ونىڭ جالپى ۇستانىمى ارناسىندا ەكەندٸگٸنە كٶز جەتكٸزۋ قيىنعا تٷسپەيدٸ.

ا. بايتۇرسىنۇلى 1929 جىلى 18 ماۋسىمدا تەرگەۋشٸ ساەنكوعا بەرگەن جاۋابىندا «مەن قازاقستانداعى əدەبيەتتەگٸ اعىمدارمەن تانىسپىن, بٸراق ولاردىڭ ەشقايسىسىنا دا قوسىلعان ەمەسپٸن, ٶيتكەنٸ əدەبيەتتەن قانداي باعىتتىڭ, ياعني پرولەتارلىق باعىتتىڭ با, جوق əلدە ۇلتشىلدىق باعىتتىڭ با ٷستەمدٸك الاتىندىعى مەن ٷشٸن سونشالىقتى ماڭىزدى ەمەس...

قازاق əدەبيەتٸنٸڭ قانداي باعىتتا دامۋ الاتىندىعىن مەن ەشكٸممەن تالقىعا سالعان ەمەسپٸن. مəسەلەن, بٶكەيحانوۆپەن بٸرگە م. جۇماباەۆ دايارلاعان پلاتفورمانى وقىعاندىعىمىز ەسٸمدە جوق. 1924 جىلى كٷزدە مəسكەۋدە ٶلكەتانۋشىلار سەزٸنە بارىپ, رسفسر ناركومپروسىنىڭ جاتاقحاناسىنا توقتاعاندا بٶكەيحانوۆ پەن جۇماباەۆ مەنٸڭ بٶلمەمدە بولعان دا شىعار. سوندا وتىرىپ «تابالدىرىق» پلاتفورماسىن وقىدىق دەپ ايتا المايمىن. Əدەبيەتكە قاتىستى قولجازبا تٷرٸندە مە, جوق əلدە گازەتتٸك پە ماتەريالداردى وقىعان دا شىعارمىز, ەسٸمدە جوق. سəرسەمبيندٸ ۇمىتقان جوقپىن. مəسكەۋدە بولعاندا جۇماباەۆپەن بٸرگە جٷرگەنٸ ەسٸمدە» [20] دەگەن كٶرسەتۋلەرمەن شەكتەلەدٸ. Əدەتتە, تەرگەۋشٸلەرگە بەرگەن جاۋابىندا فاكتٸلەرگە ٶتە ساراڭ ا. بايتۇرسىنۇلىنىڭ بۇل جولى دا اقتارىلا سالماعاندىعى بايقالادى.

«تابالدىرىقتىڭ» بٸراز ادرەسكە تاراتىلعانى انىق. ول جٶنٸندە پوشتا ارقىلى باعدارلامانىڭ مəتٸنٸن العاندار ٶز كٶرسەتۋلەرٸندە جاسىرماي ايتقان. مəسەلەن, م. Əۋەزوۆ 1931 جىلى 20 قىركٷيەكتە تەرگەۋشٸ پوپوۆقا بەرگەن كٶرسەتۋٸندە «جۇماباەۆتان بٸر كونۆەرتكە سالىنعان حات پەن «القانىڭ» باعدارلاماسىن سەمەيدە جٷرگەندە الدىم, ال الدىن الا ەشقانداي دا حات ارقىلى پٸكٸر الىسقان ەمەسپٸز. بۇل «القادان» قۇپييا əرەكەت رەتٸندە باعالانۋعا تيٸس ەشتەمە كٶرگەنٸم جوق, پلاتفورمانى العان سوڭ بك(ب)پ سەمەي گۋبكومىنىڭ ٷگٸت-ناسيحات بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ جəنە «قازاق تٸلٸ» گازەتٸنٸڭ رەداكتورى توقجٸگٸتوۆكە كٶرسەتتٸم, «القا» مəتٸنٸ مەندە قالدى, ال ونى قولدايتىندىعىمدى جəنە وسى ۇستانىمداعى قالامگەرلەردٸڭ ۇيىمىن رەسمي تٷردە قۇرۋ ٷشٸن قازاق əدەبيەتشٸلەرٸنٸڭ جيىلىسىن شاقىرۋ قاجەت ەكەندٸگٸن ايتىپ جۇماباەۆقا حات جازدىم, ٸس وسىمەن اياقتالدى» [21] – دەيدٸ.

«تابالدىرىقتىڭ» بٸر دانا كٶشٸرمەسٸن ماعجان اقىن بۇرىن ٶزٸ جۇمىس ٸستەگەن (1921-1922ج.ج.) پەتروپاۆلداعى «بوستاندىق تۋى» گازەتٸنٸڭ رەداكتسيياسىنا جٸبەرەدٸ [22]. ول جٶنٸندە جۇماعالي تٸلەۋلين: «القا ٷيٸرمەسٸنە بايلانىستى مەن بۇرىنعى كٶرسەتۋٸمدە ايتقانىمدى قايتالايمىن, ياعني «القا» پلاتفورماسىنىڭ بٸر داناسى «بوستاندىق تۋىنا» كەلدٸ. ول جٶنٸندە رەداكتسييانىڭ قازاق قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ جينالىسىندا ايتقوجين جəنە ونىڭ ورىنباسارى بەكٸشەۆ ايتتى. ول جٶنٸندە باسقا ەشتەمە ەستٸگەنٸم جوق, سونداي-اق م. جۇماباەۆتىڭ ٶزٸنەن باسقا ەشكٸمگە جازعان دا ەمەسپٸن. ال وعان جاۋاپ حاتىمدا پەتروپاۆلدا «القاعا» قاتىستى رەداكتسييا تاراپىنان ەشقانداي əرەكەت جوقتىعىن ايتتىم...» [23], – دەيدٸ.

ماعجان اقىننىڭ «تابالدىرىقتى» جٸبەرگەن ادرەستەرٸنٸڭ بٸرٸ تاشكەنت ەدٸ. بۇل مەزگٸلدە الاشتىق زييالىلاردىڭ بٸرازى وسى قالادا قىزمەتتە جٷردٸ, سوندىقتان دا اقىننىڭ ٶز مانيفەسٸن پٸكٸرلەس سەرٸكتەرٸنە جولداپ, قولداۋ كٷتۋٸن تولىق تابيعي نəرسە رەتٸندە قابىلداۋعا بولادى. «تابالدىرىقتىڭ» تاشكەنتكە پوشتا ارقىلى جٸبەرٸلگەنٸن اقىننىڭ جەرلەسٸ بايتاسوۆ ابدوللا تەرگەۋشٸگە بەرگەن كٶرسەتۋٸندە (1929 ج., 14 شٸلدە) ايتادى.

ا. بايتاسوۆتىڭ بۇل كٶرسەتۋٸنە قىسقاشا بولسا دا توقتالعان جٶن. ٶيتكەنٸ قۇجاتتا ماعجان اقىننىڭ سول مەزگٸلدەگٸ شىعارماشىلىقتاعى ۇستانىم ەرەكشەلٸگٸ بايقالادى. «1925 جىلى جۇماباەۆ ماعجان ماعان بٸرنەشە مəرتە حات جولداپ, ولاردا قازاق əدەبيەتٸنٸڭ اۋىل تۇرعىندارىنا جاقىن بولعانى دۇرىستىعىن ايتتى. جۇماباەۆتىڭ əدەبيەتتٸڭ باعىتى جٶنٸندەگٸ حاتتارىن تاشكەنتتە رەداكتسييادا ٸستەپ جٷرگەن Əۋەزوۆ مۇقتاردان دا كٶردٸم. 1925 جىلى جۇماباەۆ ماعجان مəسكەۋدەن ماعان ايماۋىتوۆ, كەمەڭگەروۆ جəنە ىسقاقوۆتان تۇرعان توپقا ارناپ قازاق əدەبيەتٸنٸڭ باعىت-باعدارى جٶنٸندەگٸ «القا» باعدارلاماسىن جٸبەرٸپ, ونى تالقىعا سالىپ, پٸكٸر بٸلدٸرۋدٸ ٶتٸندٸ. حات پوشتا ارقىلى جٸبەرٸلدٸ, سونداي-اق ول پارتييادا بارلارعا دا جəنە ودان تىس جٷرگەندەرگە دە ارنالعان ەدٸ», – دەپ كٶرسەتەدٸ ا. بايتاسوۆ [24]. ا. بايتاسوۆ وسى كٶرسەتۋٸندە باعدارلاما نۇسقالارىنىڭ ا. سەگٸزباەۆتا, ج. سəرسەمبيندە جəنە م. Əۋەزوۆتا بولعاندىعىن, ال «القا» باعدارلاماسى جٶنٸندە Ə. بəيدٸلديننٸڭ بٸلگەندٸگٸن, سونداي-اق سəدۋاقاسوۆ, مۇقانوۆ جəنە باسقالاردىڭ حاباردار بولۋى مٷمكٸن ەكەندٸگٸن ايتادى.

Əبدٸراحمان بايدٸلدين ٶز رەتٸندە «تابالدىرىقپەن» تانىس ەكەندٸگٸن مويىندايدى. 1929 جىلى 1 شٸلدەدە تەرگەۋشٸگە بەرگەن مəلٸمەتٸندە ول باعدارلاما جٶنٸندە 1925 جىلى ەستٸگەنٸن, تٸپتەن «ۇلتشىل» م. جۇماباەۆتىڭ «القا » ۇيىمىن «قۇرىپ» قويعاندىعىن كٶرسەتكەن. سونداي-اق مəسكەۋدە جٷرگەن جۇماباەۆتىڭ شىعىس ەڭبەكشٸلەرٸنٸڭ كوممۋنيستٸك ۋنيۆەرسيتەتٸندە (كۋتۆ) ساباق جٷرگٸزٸپ, «تابالدىرىقتاعى» نەگٸزگٸ تۇجىرىمداردى سوندا بايانداعانىن دا بٸلدٸرٸپ ٶتەدٸ [25].

Ə. بايدٸلدين كٶرسەتۋلەرٸنەن, سونداي-اق وسى مەزگٸلگە تəن باسقا دا فاكتٸلٸك ماتەريالداردان بٸر نə رسە انىق بايقالادى. مəسكەۋدەگٸ شىعىس باسپاسى, تاشكەنتتەگٸ «اقجول» گازەتٸ جəنە باسقا باسپا قۇرالدارى ارقىلى ۇلت-ازاتتىق ۇستانىمىنداعى شىعارماشىلىقتاعى توپ ورتالىق بيلٸكتٸڭ كەڭەستٸك جاڭا وتارلاۋ كۋرسىنا مٷمكٸن بولعانشا قارسىلىق كٶرسەتٸپ باقتى, ينتەللەكتۋالدىق كٷرەستٸڭ جاڭا əدٸس-قۇرالدارىن يگەردٸ. گازەت-جۋرنال بەتتەرٸندە əدەبيەتتٸڭ ٶسۋ جəنە ٶزگەرۋ باعىتتارى جٶنٸندە ديسسكۋسييالار ۇيىمداستىردى («اقجول», «ەڭبەكشٸ قازاق», «قىزىل قازاقستان» ج.ب.). ٶز ۇستانىمدارىن تسەنزۋرادان ٶتكٸزۋ ٷشٸن ولار ەزوپتىق تٸلمەن, ياعني نەگٸزگٸ ويدى جۇمباقتاپ, جاسىرىپ ايتۋ, مىسالى, ەرتەگٸ, اڭىز كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ əرەكەتٸ ارقىلى بٸلدٸرۋ سيياقتى əدٸس-قۇرالدارىن پايدالاندى. الاشتىق زييالىلاردىڭ 20-شى جىلدارى جٷرگٸزگەن بۇل əرەكەتٸ ينتەللەكتۋالدىق كٷرەستٸڭ قايتالانباس عاجاپ ٷلگٸسٸ رەتٸندە باعالانۋعا لايىق.

قازاق ۇلتشىلدارىنىڭ جاڭا قالىپتاسقان ساياسي جاعدايدا حالىققا ٶز ويى مەن ۇستانىمىن بٸلدٸرۋدە ەزوپتىق əدٸس-قۇرالدارعا كٶشكەندٸگٸن كەزٸندە ف. گولوششيوكين دە تۋرا بايقاعان ەدٸ. ول ٶلكەلٸك پارتييا كوميتەتٸنٸڭ 5-نشٸ كونفەرەنتسيياسىندا (1925 ج., جەلتوقسان) قازاق باسىلىمدارىنداعى («ەڭبەكشٸ قازاق», « اقجول» جəنە ج.ب.) ماتەريالداردىڭ مازمۇنىنا توقتالىپ, بۇل اقپارات قۇرالدارى «انىق تا تٷسٸنٸكتٸ تٸلمەن ايتۋعا بولمايتىن نəرسەلەر جٶنٸندە استارلى اڭىز, مىسال تٸلٸمەن جازىپ ٷيرەنگەن, بۇل جالپىعا بٸردەي قۇبىلىسقا اينالعان. بەلگٸلٸ بٸر مىسالدىڭ استارىندا بٸرەۋدٸڭ ٸس-əرەكەتٸ تۇرادى. مۇنداي əدٸستٸ پاتشالىق باسپاسٶزدە ەزوپتىق تٸل دەپ اتايتىن» [26]– دەگەن تۇجىرىمعا كەلٸپ, بەلگٸلٸ دəرەجەدە, شىندىققا جاقىنداي تٷسكەن ەدٸ.

تٸكە, اشىق ايتۋعا بولمايتىن مəسەلەلەردٸ ىممەن, استارمەن ايتۋ əدٸسٸن əسٸرەسە مəسكەۋدەگٸ شىعىس باسپاسى (قازاق رەداكتسيياسىن باسقارۋشى نəزٸر تٶرەقۇلوۆ) تاماشا يگەرگەندٸگٸ بايقالادى. ال بۇل كەزدە باسپادا Ə. بٶكەيحانوۆ, م. جۇماباەۆ سيياقتى استارلى وي ايتۋ ٸسٸندە əبدەن تٶسەلگەن سٶز شەبەرلەرٸ جۇمىس جاسادى. قىسقا مەرزٸم بولسا دا بۇل كٸسٸلەرمەن وسى باسپادا قىزمەت اتقارعان Ə. بايدٸلدين باسپا مەڭگەرۋشٸسٸ ن.تٶرەقۇلوۆتىڭ بۇل اتالعان شتاتتاعى قىزمەتكەرلەرٸنە «زور قۇرمەتپەن əرٸ سەنٸممەن» قاراعاندىعىن ايتادى. باسپا باسشىلىعى مەن ونىڭ قىزمەتكەرلەرٸ اراسىنداعى ٶزارا تٷسٸنۋشٸلٸك الاشتىق زييالىلارعا بۇل ماڭىزدى ورىندى قىسقا مەزگٸلگە بولسا دا حالىق شىعارماشىلىعىنىڭ ٷزدٸك تۋىندىلارىن (ەسكٸ اڭىز, ەرتەگٸ, جىر ت.ب.س. س.), سونداي-اق ٶز شىعارمالارىن جارىققا شىعارىپ وتىرۋ ارقىلى, قازاق قوعامىمەن بايلانىس ٷزبەۋ ماقساتىندا پايدالانۋعا مٷمكٸندٸك تۋعىزعان ەدٸ. مəسەلەن, ا. بايتۇرسىنۇلىنىڭ ەل اراسىنان جيناپ, تٷزەتٸپ, دايارلاپ, وسى باسپادان شىعارعان «ەر سايىن» (1923ج.) جəنە «23 جوقتاۋ» (1926 ج.) سيياقتى كٸتاپتارى وسى پٸكٸرگە دəلەل بولا الادى.

حالىق شىعارماشىلىعىنىڭ ٷلگٸلەرٸنەن قۇراستىرىلعان بۇل ەكٸ كٸتاپ تا, əرينە, سول تاريحي مەزگٸلدەگٸ الاشتىق زييالىلاردىڭ كٶڭٸل-كٷيٸنەن حابار بەرەتٸن ەدٸ. «23 جوقتاۋعا» جازعان كٸرٸسپە سٶزٸندە احاڭ بۇل تۋىندىلاردى قازاقتىڭ تٸل مəدەنيەتٸنٸڭ ٷلگٸلەرٸ رەتٸندە ۇسىنادى. تەك وسى ويدى عانا باسشىلىققا الىپ وتىرعاندىعىن بٸلدٸرەدٸ. ال شىن مəنٸندە استارلى وي تەرەڭدە جاتتى. «23 جوقتاۋ», بەلگٸلٸ دəرەجەدە, əلگٸندە عانا جەڭٸلٸس تاپقان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس باسشىلارىنىڭ شەرلٸ كٶڭٸل-كٷيٸن بٸلدٸرەتٸن شىعارمالاردان تۇراتىن ەدٸ:

قۇيرىق اتىپ قۇلييا,

تٷلكٸدەي قاشقان جىمييا,

قاراڭدى ٷزٸپ باراسىڭ

بٸزدەن دە, قايران دٷنييا.

كٶپ جىلدار قۋدىم ارتىڭنان,

لاشىنداي سىزىپ جەر قييا... [27].

كەڭەستٸك بيلٸكتٸڭ شەشٸمٸمەن مəسكەۋدە جالعىز بٶلمەلٸ پəتەردە تۇرۋعا مəجبٷر بولعان Ə. بٶكەيحانوۆ تەرگەۋشٸنٸڭ «قازٸرگٸ ۋاقىتتا كٸممەن سىر بٶلٸسەسٸز?». دەگەن ماعىناداعى ساۋالىنا «مەنٸڭ ەكٸ-اق جانمەن سىرلاسۋىم مٷمكٸن, ولار ا. بايتۇرسىنۇلى جəنە م. دۋلاتۇلى, بٸراق ولارمەن وڭاشا سىر الىسا قالعان كٷننٸڭ ٶزٸندە بٸز ٶكٸنٸش پەن مۇڭنان ارىلا المادىق », – دەپ كٶرسەتەدٸ. شəڭگەرەي اقىن ايتقان جوقتاۋدان الىنعان جوعارىداعى جولدار قازاق ازاتتىق قوزعالىسى باسشىلارىنىڭ سول مەزگٸلدەگٸ كٶڭٸل-كٷيٸن دəل بەرەتٸن ەدٸ.

سəل كەشٸرەك بٸز بۇل تاقىرىپقا ورالامىز, ەندٸ «تابالدىرىق» اۆتورىنىڭ ٶز شىعارماسىن كەڭ اۋقىمعا شىعارۋ əرەكەتٸنە توقتالايىق. سونىمەن, 1925 جىلى ماعجان اقىننىڭ مانيفەسٸمەن ورىنبور, تاشكەنت, قىزىلوردا جəنە پەتروپاۆل سيياقتى ورتالىقتارداعى زييالىلار تانىستى. ولار دەرلٸك تٷگەلدەي ماعجان اقىن ۇسىنعان ۇستانىمدى قولدايتىندىقتارىن بٸلدٸرگەنٸمەن, «القانى» بٸلەك تٷرٸنٸپ قۇرۋعا كٸرٸسٸپ كەتۋدەن ٸركٸلگەندٸكتەرٸ بايقالادى. بۇل ارادا, əرينە, تٷسٸنٸكسٸز ەشتەمە دە جوق. وداقتا كٷش الىپ كەلە جاتقان ديكتاتۋرالىق تəرتٸپ قازاق زييالىلارىنا «القانى» قۇرۋعا جول بەرمەيتٸندٸگٸ انىق-تىن. وسى رەتتە ت. جۇرتبايدىڭ «القا» ۇيىمى جاسىرىن تٷردە قىزمەتٸن جٷرگٸزدٸ دەگەن پٸكٸرٸن قولداۋ قيىن. مۇنداي تۇجىرىمعا نەگٸز بولارلىق فاكتٸلەر جوقتىڭ قاسىندا. ال تەرگەۋ بارىسىندا الىنعان كٶرسەتۋلەردٸ سول كٷيٸندە قابىلداۋ قاتەلٸككە ۇرىندىرار.

دەگەنمەن, ەلدەگٸ ۇلتشىل ۇستانىمداعى زييالىلاردىڭ «تابالدىرىقتى» جارييالاۋعا ىنتا تانىتقاندىقتارى جٶنٸندە ايتۋعا نەگٸز بار. ج. سəرسەمبين 1925 جىلى قاڭتاردا وقۋىن اياقتاماستان كەيٸن شاقىرىلىپ ورىنبورعا ورالىپ, جۋرناليستٸك قىزمەتپەن اينالىسقاندىعىن, وسى مەزگٸلدە ماعجان مانيفەسٸن باسىلىم ارقىلى جارىققا شىعارۋ جولدارىن قاراستىرعانىن مويىندايدى. بۇل ٸس بويىنشا ونىڭ الدىمەن سٶيلەسكەن ادامى سول تۇستاعى «ەڭبەكشٸ قازاقتىڭ» باس رەداكتورى سماعۇل سادۋاقاسۇلى. س. سادۋاقاسۇلى مانيفەست يدەياسىنا قولداۋ جاساپ, گازەتكە باسۋعا كەلٸسٸمٸن بەرەدٸ, بٸراق ونى əۋەلدە ە. وماروۆقا, س. قوجانوۆقا جəنە ج. ايماۋىتوۆقا وقىتىپ, ولاردىڭ پٸكٸرٸن بٸلٸپ الۋدى ۇسىنادى. ج. سəرسەمبين س. سادۋاقاسۇلىمەن ەكەۋارا بولعان əڭگٸمەدە, «القا» ٷيٸرمەلەرٸن قۇرۋ جٶنٸندە دە سٶز قوزعالعاندىعىن, بۇل ٸسكە سماعۇلدىڭ ٸشتارتا قاراعاندىعىن بٸلدٸرەدٸ. ج. سəرسەمبيننٸڭ بۇل كٶرسەتۋٸ نەگٸزسٸز ەمەس-تٸن. باسقا دەرەك كٶزدەرٸ دە س. سادۋاقاسۇلىنىڭ ماعجان اقىن ۇسىنعان «القا» ۇيىمىن قۇرۋ يدەياسىمەن تانىس بولعاندىعىن راستايدى.

شەشٸمٸ 1925 جىلى قابىلدانىپ, 1926 جىلى كٷزدە ۇيىمداستىرىلعان قازاپپ (قازاق پرولەتاريات-قاراشارۋا جازۋشىلارىنىڭ وداعى) شىعارماشىلىقتاعى زييالىلار اراسىندا تٷرلٸ قايشىلىقتى ۇستانىمدار تۋعىزدى. ونىڭ پلاتفورماسىندا كٶرسەتٸلگەندەي باستى مٸندەتٸ قازاق اۋىلىنداعى بايلارمەن, «بايلاردىڭ ٶكٸلٸ الاشوردانىڭ ىقپالىمەن» كٷرەستە « پارتيياعا كٶمەكتەس بولۋ» ەدٸ [28]. بۇل ارادا əۋ باستان-اق بۇل وداقتىڭ بٸرٸنشٸدەن ەلدەگٸ ساياسي بيلٸكتٸ قولىنا شوعىرلاندىرعان پارتييالىق ديكتاتۋرانىڭ يدەولوگييالىق قۇرالى رەتٸندە ٶمٸرگە كەلگەندٸگٸ ايقىن بولسا, ەكٸنشٸدەن, وعان ٶزٸنٸڭ تابيعي ارناسى ۇلتشىلدىق ۇستانىمىندا تۇرعان شىعارماشىلىق يەلەرٸنە قارسى اشىق شابۋىلعا كٶشۋ ٸسٸندە بەلسەندٸ رٶل اتقارۋ مٸندەتٸ دە جٷكتەلگەن-دٸ. باسقاشا ايتقاندا, رەسەيدەگٸ تاپ كٷرەسٸ يدەولوگيياسىن سول كٷيٸندە قابىلداعان كازاپپ, قازاق توپىراعىندا (پوستكولونيالدىق كەزەڭدەگٸ) ٶزٸنٸڭ تولىق تابيعي ارناسىندا تۇرعان قازاق ۇلتشىلدىعىمەن كٷرەس جولىنا تٷستٸ. بۇل 20-30-شى جىلدارداعى كەڭەستٸك بيلٸك جٷيەسٸ جاعدايىندا تالانتتى جəنە بەلسەندٸ قازاق جازۋشىلارىن جاپپاي رەپرەسسييالاۋ ساياساتىنا يدەولوگييالىق نەگٸز, العىشارت جاساۋمەن, سول ارقىلى يمپەرييالىق ورتالىقتاعى ۇلىدەرجاۆالىق كٷشتەردٸڭ تەورييالىق, يدەولوگييالىق ٷستەمدٸگٸنە جول اشىپ, ولارعا بەلسەندٸ قىزمەت جاساۋدى بٸلدٸرەتٸن ەدٸ.

قازاپپ-قا جٷكتەلگەن مٸندەتتٸڭ استارىن تۋرا تٷسٸنگەن ساناۋلى تۇلعالاردىڭ قاتارىندا س. سادۋاقاسۇلى دا بولدى. مٸنە وسى توپتىڭ تالابى جəنە بەلسەندٸ اتسالىسۋىمەن 1926-1927-شٸ جىلدارى قازاق تٸلدٸ باسىلىم بەتتەرٸندە قازاپپ تٶڭٸرەگٸندە قىزۋ ايتىس بولىپ ٶتەدٸ. قازاپپ يدەياسىن قولداعان جازۋشىلار «جىل قۇسى» اتالاتىن əدەبي جيناق تٶڭٸرەگٸنە بٸرٸگەدٸ. ايتىس ٶزٸنٸڭ شارىقتاۋ شەگٸنە 1927 جىلى جەتەدٸ. مٸنە وسى ايتىس بارىسىندا قازاپپ-قا قارسى توپتاعىلار بۇل ۇيىمدى جاۋىپ, ونىڭ ورنىنا «سوۆەتتٸك جازۋشىلار وداعىن» قۇرۋدى ۇسىنادى. 1927 جىلدىڭ باسىندا ٶلكەلٸك پارتييا كوميتەتٸنٸڭ باسپاسٶز بٶلٸمٸندە وسى مəسەلەنٸ تالقىلاۋعا ارنالعان 2-3 كەڭەس بولىپ ٶتەدٸ. Ə. بايدٸلدين تەرگەۋ بارىسىندا بەرگەن كٶرسەتۋٸندە بۇل كەڭەستەردە ورىن العان ايتىس-تارتىستىڭ باسپاسٶز بەتٸندەگٸدەن اناعۇرلىم ىمىراسىز اشىق, قارسىلاسۋ تٷرٸندە ٶتكەندٸگٸن ايتادى. مٸنە وسى بولىپ ٶتكەن كەڭەستەردٸڭ العاشقىسىندا (1927ج., ناۋرىز) س. سادۋاقاسۇلى مەن ش. توقجٸگٸتوۆ قازاپپ-تى تاراتىپ, ونىڭ ورنىنا تٷرلٸ باعىتتاعى جازۋشىلاردىڭ باسىن بٸرٸكتٸرگەن سوۆەتتٸك جازۋشىلار وداعىن قۇرۋدى ۇسىنادى. ال ولاردىڭ بۇل ۇسىنىسىن و. جاندوسوۆ, ج. سۇلتانبەكوۆ, ع. توعجانوۆ جəنە ورىنباەۆ قولدايدى. مٸنە وسى توپتىڭ تاپسىرۋىمەن ع. توعجانوۆ ٶلكەلٸك پارتييا كوميتەتٸنە اتالعان ۇسىنىسپەن كٸرەدٸ. ٶلكەلٸك كوميتەت بۇل ۇسىنىستى «القالىقتاردىڭ» əرەكەتٸ رەتٸندە باعالاپ, قابىلداماي تاستايدى [29].

بۇل باياندالعان فاكتٸدەن س. سادۋاقاسۇلىنىڭ «تابالدىرىق» مانيفەسٸمەن جاقسى تانىس بولعاندىعىن جəنە ونداعى ۇستانىمدى ٸسكە اسىرۋ جولىندا تۇرعاندىعىن اڭعارۋ, əرينە, قيىنعا تٷسپەيدٸ. دەگەنمەن, «تابالدىرىقتى» اشىق باسپاسٶزدە جارييالاۋعا س. سادۋاقاسۇلىنىڭ ەرٸك -جٸگەرٸ جەتكەنٸمەن, وعان پارتييالىق تسەنزۋرا جول بەرمەيتٸندٸگٸ ايقىن ەدٸ.

س. سادۋاقاسۇلىنىڭ قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنداعى ورنى مەن رٶلٸن جاقسى تٷسٸنگەن تەرگەۋشٸ ساەنكو مەن ونىڭ سەرٸكتەرٸ تەرگەۋ بارىسىندا مٸنە وسى مəسەلەگە مٷمكٸن بولعانشا ناقتى دا تولىق جاۋاپ الۋعا تىرىسقاندىعىن اتاپ ايتقان جٶن.

بٸز ٷشٸن «تابالدىرىققا» بايلانىستى اسا ماڭىزدى مəسەلەلەردٸڭ بٸرٸ, مٷمكٸن ەڭ نەگٸزگٸسٸ, ول پلاتفورما ۇسىنعان ۇستانىمداعى قازاق جازۋشىلارى مەن ولاردىڭ وسى ارنادا ٶمٸرگە كەلگەن تۋىندىلارىن مٷمكٸن بولعانشا انىقتاۋ بولسا كەرەك. بۇل رەتتە الدىمەن ۇلتتىق كٶركەم ويدا وسى تاريحي مەزگٸلدە قالىپتاسقان مىناداي جاعدايعا توقتالعان جٶن.

XX عاسىردىڭ 20-شى جىلدارىنىڭ ەكٸنشٸ جارتىسى قازاق əدەبيەتٸندە جاڭا اعىمنىڭ قالىپتاسۋىمەن ەرەكشەلەندٸ. عاسىردىڭ باسىنداعى ازاتتىق قوزعالىستىڭ تولقىنىندا ٶمٸرگە كەلگەن جاڭا مازمۇنداعى كٶركەم ويدىڭ كٶتەرگەن ۇرانى, قويعان مəسەلەسٸ قازاقتى وياتۋ, ونىڭ ايانىشتى دا قاۋٸپتٸ جاعدايىن حالىقتىڭ ٶزٸنە تانىتۋ بولدى. وسى مەزگٸلدە جارىق كٶرگەن شىعارمالاردىڭ اتىنان-اق («ويان, قازاق!», «ماسا», «تۇر, قازاق!», «سارىارقا كٸمدٸكٸ?» ج.ب.) ولاردىڭ ماقسات-مٸندەتٸ كٶرٸنٸپ تۇردى, سونداي-اق رەۆوليۋتسييالىق ٶزگەرٸستەر قارساڭىندا قازاق قوعامىندا جاڭا سيتۋاتسييا قالىپتاستىرۋعا تٸكەلەي ٶز ٷلەسٸن قوستى. 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸس, كەلەسٸ 1917 جىلى بٷكٸل قازاق جەرٸندە بولىپ ٶتكەن قازاق سەزدەرٸ, سولاردىڭ نəتيجەسٸندە قازاق كوميتەتتەرٸنٸڭ ٶمٸرگە كەلۋٸ (ۇلتتىق مەملەكەتتٸلٸككە ۇمتىلىس ), قازاق قوعامىنىڭ الاش پارتيياسى ۇسىنعان باعىتقا قولداۋ كٶرسەتۋٸ, بەلگٸلٸ دəرەجەدە, عاسىر باسىنداعى قازاق قوعامدىق ويى مەن ۇلتتىق əدەبيەتتٸڭ ماقساتتى قىزمەتٸنٸڭ نəتيجەسٸ ەدٸ. الاشوردا مەملەكەتٸنٸڭ قۇرىلۋى, الاش اۆتونوميياسىن جارييالاۋ əرەكەتٸ عاسىر باسىنداعى əدەبيەتتٸ ٶمٸرگە əكەلگەن بۋىننىڭ وسى مەزگٸلدە جٷرگٸزگەن اعارتۋشىلىق, سونداي-اق ساياسي قىزمەتٸنٸڭ دە جيىنتىق كٶرٸنٸسٸ بولاتىن.

ٶكٸنٸشكە وراي, بۇل بۋىننىڭ ەرلٸك قىزمەتٸ كٷتكەن نəتيجە بەرمەدٸ, ازاتتىق قوزعالىس جەڭٸلٸسكە ۇشىرادى. ول ٷشٸن, əرينە, العاشقى بۋىن ۇلت-زييالىلارىن كٸنالاۋ اعاتتىق بولار ەدٸ. تراگەدييانىڭ تٷپ-تامىرى يمپەرييا قۇرامىنداعى از ۇلتتاردىڭ ەركٸندٸگٸن مويىنداۋدان باس تارتقان جاڭا بولشەۆيكتٸك بيلٸكتٸڭ انتيدەموكراتييالىق تابيعاتىندا جاتتى. Əلگٸندە عانا باس كٶتەرٸپ, ازاتتىققا ۇمتىلىس جاساعان ۇلتتىق سانا ەندٸ جەڭٸلٸستٸڭ ۋىن ٸشۋگە مəجبٷر بولدى. سوعان بايلانىستى 20-شى جىلداردىڭ ورتاسىنان باستالىپ 30-شى جىلداردىڭ العاشقى جارتىسىن قامتىعان ۇلت زييالىلارىنىڭ شىعارمالارىنداعى جاڭا كەزەڭ قازاق قوعامدىق ويىنداعى ەكٸۇداي (ەكٸجاقتى) كٶڭٸل كٷيٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ بولدى. احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ باسپا كٶرگەن «جوقتاۋ» جيناعى مەن «بەسٸك جىرى» العاشقى بۋىن ۇلت زييالىلارىنىڭ 1917 -1918 جج. جەڭٸلٸسكە ۇشىراعان ازاتتىق قوزعالىستان كەيٸنگٸ باسىڭقى كٶڭٸل-كٷيٸن بٸلدٸرسە, ماعجان اقىن قالامىنان تۋعان «تابالدىرىق» جəنە «جٷسٸپ حان», م. Əۋەزوۆتىڭ «حان كەنەسٸ », ٸ. جانسٷگٸروۆتىڭ «كٷيشٸ» جəنە «قۇلاگەرٸ», كەلەسٸ ەكٸنشٸ بۋىن شىعارماشىلىق يەلەرٸنٸڭ ۇلتقا جەڭٸلٸستەن كەيٸنگٸ قايعىلى جاعدايىن بٸلدٸرە وتىرىپ, ونى كٷيرەكتٸكتەن, بٸرجولا تٷڭٸلۋدەن ساقتاپ, جٸگەرلەندٸرٸپ, جاڭا كٷرەسكە, جاڭا ۇمتىلىسقا دايارلاۋ əرەكەتٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ ەدٸ. ٶيتكەنٸ بۇل بۋىننىڭ بويىندا جاڭا قارقىن, جانۋعا əزٸر الدىڭعى, اعا بۋىن بەرگەن وتانعا, ەلگە دەگەن ماحاببات وتى بار-تىن. سونداي-اق ولار ابايدىڭ:

قايعى كەلسە, قارسى تۇر, قۇلاي بەرمە,

قىزىق كەلسە, قىزىقپا, وڭعاققا ەرمە, -

دەگەن ٶسيەتٸنە سەنەتٸن ەدٸ.

بٸراق, ەلدەگٸ بولشەۆيكتٸك تəرتٸپكە قارسى كەز-كەلگەن بولار-بولماس نارازىلىقتى زور كٷشپەن باسىپ جانشۋعا دايار تۇرعان ساياسي بيلٸك جاعدايىندا ەركٸن əدەبي ويعا دا ورىن جوق-تىن. سوعان بايلانىستى ۇلتشىلدىق ۇستانىمىنداعى قازاق جازۋشىلارىنا جوعارىدا ايتىلعانداي ەزوپ تٸلٸن, ياعني شىندىقتى تەرەڭ جاسىرىپ, استارلاپ ايتۋ əدٸسٸن يگەرۋگە تۋرا كەلگەن ەدٸ. ماعجان اقىن باستاعان جاڭا بۋىن ۇلت جازۋشىلارى بۇل جولدا تابىسسىز دا ەمەس-تٸن. ٶمٸرگە مازمۇندىق تۇرعىدان جاڭا دا تۇتاس كٶركەم شىعارمالار شوعىرى كەلدٸ. ەندٸ وسى «تابالدىرىق» ۇستانىمىنداعى شىعارمالارعا توقتالايىق.

م. جۇماباەۆ 1938 جىلعى 6 قاڭتاردا بەرگەن كٶرسەتۋٸندە قازاق قالامگەرلەرٸ اراسىندا «القا» پلاتفورماسىن بەلسەندٸ تٷردە ۇستانعاندار رەتٸندە ج. ايماۋىتوۆتى, ا. بايتاسوۆتى, م. Əۋەزوۆتى, ق. كەمەڭگەروۆتى جəنە ٸ. جانسٷگٸروۆتى اتايدى [30]. بۇل رەتتە ول ج. ايماۋىتوۆ پەن ا. بايتاسوۆتىڭ تاشكەنت باسىلىمدارىندا بٸرنەشە ٶتكٸر ماقالالار جارييالاعانىن, ال ٸ. جانسٷگٸروۆتىڭ «كٷيشٸ», «قۇلاگەر» جəنە باسقا شىعارمالارىن «تابالدىرىق» جəنە تاريحي رومانتيزم رۋحىندا جازعاندىعىن مويىندايدى.

سونىمەن «تابالدىرىقتا» باياندالعان ۇستانىمداعى ۇلت جازۋشىلارى «القا » تٷرٸندەگٸ ۇيىمدارىن قۇرا العان جوق, جاڭا ورناعان بيلٸك ونداي əرەكەتكە جول بەرمەيتٸندٸگٸن ەلدەگٸ قالىپتاسقان ساياسي جاعداي كٶرسەتتٸ. سونىمەن بٸرگە ماعجان اقىن ۇسىنعان يدەيا تەك ۇسىنىس كٷيٸندە قالىپ قويدى دەگەن تۇجىرىمعا كەلسەك, وندا «تابالدىرىق» ۇستانىمى ارناسىندا ٶمٸرگە كەلگەن قازاق كٶركەم ويىنىڭ بٸراز تۋىندىلارىن تٷسٸنە الماعاندىققا ۇرىنار ەدٸك. بٸزدٸڭ پٸكٸرٸمٸزشە, جوعارىدا ماعجان جۇماباەۆ اتاعان جازۋشىلار قالامىنان تۋعان بٸراز تۋىندىلاردى وسى «تابالدىرىق» ۇستانىمىنداعى شىعارمالار شوعىرى رەتٸندە قاراستىرۋعا تولىق نەگٸز بار.

«تابالدىرىقتا» ماعجان اقىن ۇسىنعان ۇستانىمدى بەلسەندٸ تٷردە تالقىعا سالعان تاشكەنتتەگٸ «اقجول» گازەتٸ بولدى. 1925 جىلى گازەت بەتتەرٸندە «بٸزدٸڭ ساۋالدارىمىز (انكەتتەر)» دەگەن رۋبريكا مەن əدەبيەتتەگٸ پروتسەستٸ تالداۋعا العان جازۋشى جəنە جۋرناليستەردٸڭ ماقالالارى تۇراقتى تٷردە جارىق كٶرٸپ تۇردى. گازەت ۇيىمداستىرعان بۇل ديسكۋسسييا ارناسىندا ج. ايماۋىتوۆ, ا. بايتاسوۆ, ج. سəرسەنبين جəنە باسقا اۆتورلاردىڭ ماتەريالدارى جارييالاندى. ولار ٶز ماقالالارىندا «قازاق əدەبيەتٸ جاڭا زاماندا قانداي مازمۇن جəنە باعىتتا دامۋ العانى جٶن» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ٸزدەدٸ جəنە ولاردىڭ ورتاق ۇستانىمى «قوجالىق قۇرعان, بيلەپ-تٶستەگەن ٷستەم ۇلتتىڭ əدەبيەتٸ مەن تٶمەنشٸك, əلسٸز, ەزٸلگەن, بودان ۇلتتىڭ əدەبيەتٸ بٸر بولمايدى. قازاق əدەبيەتٸنٸڭ ۇلى ورىس əدەبيەتٸنەن ايىرماسى بار ھəم بولماق» دەگەن تۇجىرىمعا سايدى, ال قازاق əدەبيەتٸندەگٸ ۇلتشىلدىقتىڭ تولىق ٶمٸرلٸك نەگٸزٸ بار, ال ول ٶمٸرلٸك نەگٸزدٸڭ بٸردەن شايىلىپ جوق بولمايتىندىعى سيياقتى, əدەبيەتتەگٸ ۇلتشىلدىق سەزٸمنٸڭ دە «تەز زاماندا قالا قويۋ مٷمكٸن ەمەس» [31].

ال قازاق ۇلتشىلدىعىن ولار مىناداي مازمۇندا تٷسٸندٸردٸ «قازاق ۇلتشىلدىعى ٷستەمدٸكتٸ, باعىندىرۋدى كٶكسەگەن, شەگٸنە جەتكەن, وزبىر ۇلتشىلدىق ەمەس, الدىمەن باس قورعاۋعا, جانساۋعا قىلۋعا, جەتە السا تەڭدٸك الۋعا تالپىنعان تٸلەنشٸ ۇلتشىلدىق. تۇرمىس جٷزٸندە ۋاق ۇلتتاردىڭ قالىڭ بۇقاراسى تەڭگەرٸلمەي تۇرعاندا, ۇلتشىلدىق جوعالمايدى» [32].

وسى مەزگٸلدەگٸ كٶركەم ويداعى ۇلتشىلدىق ۇستانىمى ارناسىندا جازىلعان شىعارمالاردان م. Əۋەزوۆتىڭ قالامىنان تۋعان «حان كەنە» دراماسىنا (1928 ج.) ارنايى توقتالعان جٶن. ال, 1934 جىلعى 8 مامىردا كازكرايكومدا وسى شىعارمانى تالقىلاۋعا ارنالعان مəجٸلٸستٸ ۇلتشىلدىق, ياعني «تابالدىرىق» ۇستانىمىنداعى باعىتقا بەرٸلگەن سوققى, سونىمەن بٸرگە سوتسرەاليزم ۇستانىمىنداعى شىعارماشىلىققا كٶرسەتٸلگەن پارتييالىق قولداۋ رەتٸندە قابىلداعان جٶن.

م. Əۋەزوۆ 1931 جىلى 20 قىركٷيەكتە اباقتىدا تەرگەۋشٸگە بەرگەن كٶرسەتۋٸندە: «... جۇماباەۆتان حاتتى مەن سەمەيدە جٷرگەندە الدىم. كونۆەرت ٸشٸنە «القا» تەكسٸ قوسا سالىنىپتى. ونىمەن الدىن-الا حات ارقىلى پٸكٸر الىسۋ بولعان ەمەس. بۇل «القادان» ٶز باسىم ەشقانداي دا قۇپييالىق كٶرگەنٸم جوق.

پلاتفورمانى العان سوڭ بك(ب)پ-نىڭ سەمەي گۋبكومىنىڭ ٷگٸت-ناسيحات بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ جəنە «قازاق تٸلٸ» گازەتٸنٸڭ رەداكتورى توقجٸگٸتوۆقا كٶرسەتتٸم. «القا» تەكسٸ مەندە قالدى, ال ونى قولدايتىندىعىمدى جəنە وسى ۇستانىمداعى قالامگەرلەردٸڭ ۇيىمىن رەسمي تٷردە قۇرۋ ٷشٸن قازاق əدەبيەتشٸلەرٸنٸڭ جينالىسىن شاقىرۋ قاجەت ەكەندٸگٸن ايتىپ, جۇماباەۆقا حات جازدىم. ٸس وسىمەن اياقتالدى» – دەيدٸ [33].

«تابالدىرىققا» بايلانىستى بۇل كٶرسەتۋٸنٸڭ سوڭىندا م. Əۋەزوۆ: «حاتىمدا تاعىدا نە جٶنٸندە جازعانىم ەسٸمدە جوق, دەگەنمەن پلاتفورمانى ناقتى قولداعانىم راس, ال جۇماباەۆتان ماعان بايلانىستى پلاتفورمانى قولدامادى, «تىم سولشىل» سانادى دەپ نەگە كٶرسەتكەنٸن تٷسٸنبەدٸم» دەپ ماعجان ۇسىنعان باعدارلاماعا بايلانىستى ٶز ۇستانىمىن انىقتاي تٷسەدٸ. Əرينە, بۇل ارادا قۇپييا ەشتەڭە دە جوق. ماعجان اقىن پٸكٸرلەس مۇحتار دوسىن «تابالدىرىق» ٷشٸن كٷيدٸرۋدەن قورعاشتاعانى انىق. ونى م.Əۋەزوۆتٸڭ ٸشتەي سەزٸنگەنٸ دە داۋسىز. سوعان قاراماستان ول باعدارلامانى قولداۋ جəنە قورعاۋ جاعىندا تۇر.

سونىمەن, «حان كەنە» دراماسى 1928 جىلى جازىلعانىمەن قۋدالاۋعا ۇشىراپ, ارتىن الا ونىڭ اۆتورىنىڭ اباقتىعا جابىلۋىنا بايلانىستى 1934 جىلعا دەيٸن قويىلىمعا ۇسىنىلماي جاتىپ قالعان ەدٸ. تەك 1933-ٸنشٸ جىلدان 1934-ٸنشٸ جىلعا قاراعان قىستا سول كەزدەگٸ قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ ۇجىمى بۇل پەسانىڭ قويىلىمىن دايارلاۋعا كٸرٸسەدٸ دە, شامامەن سəۋٸر ايىندا ونىڭ العاشقى قويىلىمى كٶرسەتٸلٸپ, ارتىن الا ساحنادان تٷسٸپ قالادى. وعان بۇل پەساعا قاتىستى پارتييالىق ۇستانىمنىڭ ٷستەم الۋى سەبەپشٸ بولعان ەدٸ. 8 مامىر كٷنٸ ٶلكەلٸك پارتييا كوميتەتٸنٸڭ مəدەنيەت جəنە ناسيحات بٶلٸمٸ جانىندا «حان كەنە» قويىلىمىن تالقىلاۋعا ارنالعان جينالىس ٶتەدٸ.

جينالىستا سٶز العان بەلگٸلٸ تۇلعالاردىڭ ايتقان پٸكٸرلەرٸنە توقتالماي تۇرىپ, وسى تالقىلاۋدىڭ ٶتۋٸنە سەبەپشٸ بولعان ع. مٷسٸرەپوۆتىڭ سول كەزدەگٸ ٶلكەلٸك پارتييا كوميتەتٸنٸڭ باسشىسى ل. ميرزويانعا «حان كەنەگە» بايلانىستى جولداعان حاتىنا توقتالايىق. حاتتىڭ سوڭىندا «7 مامىر 1934 جىل: مٷسٸرەپوۆ» دەپ كٶرسەتٸلگەن. بۇل كەزدە ع. مٷسٸرەپوۆ حالىق وقۋ-اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ (ناركومپروس) تەاترلار بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ قىزمەتٸندە ەدٸ.

حاتتا ع. مٷسٸرەپوۆ حالكوم ت. جٷرگەنوۆ پەن پەسانى قويۋشى-رەجيسسەر جəنە تەاتر جەتەكشٸسٸ ورىنبەك بەكوۆتىڭ م. Əۋەزوۆتٸڭ «حان كەنەسٸن» الدىمەن قوعامدىق كٶرسەتۋدەن (ياعني قويىلىمعا قاتىسى بار دەگەن يدەولوگييا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ قاتىسۋىمەن – اۆت.) ٶتكٸزٸپ الماي, بٸردەن قالىڭ كٶرەرمەندەرگە ۇسىنۋلارى ٷلكەن قاتەلٸك بولعاندىعىن ايتا كەلٸپ, پەساعا بايلانىستى ٶز ۇستانىمىن بىلايشا بٸلدٸرەدٸ: «..جولداس بەكوۆ قويۋشى (رەجيسسەر) رەتٸندە, قىس بويى «حان كەنە » قويىلىمى ارقىلى ٶز تەاترىنىڭ شىعارماشىلىق جولىن ايقىنداۋعا دايارلىق جاسادى, ال رەۆوليۋتسييالىق تەاترعا مۇنداي ماقسات بەلگٸلەۋ قاتەلٸك, ٶيتكەنٸ, ونداي شىعارماشىلىق باعىت تەاتردى رەۆوليۋتسييالىق سوۆەتتٸك تاقىرىپقا ەمەس, ەسكٸ ٶمٸر تاقىرىبىنا بەكٸتۋ بولىپ شىعار ەدٸ».

ع. مٷسٸرەپوۆ بۇل مəسەلەنٸڭ پرينتسيپتٸك مəنٸ بار ەكەندٸگٸنە كٶڭٸل اۋدارادى. ٶيتكەنٸ, تەاتر «ەڭلٸك-كەبەك», «ارقالىق باتىر», سول سيياقتى «حان كەنەنٸ» زور شابىتپەن قويا وتىرىپ, ال «مايدان», «تٷركسيب» سيياقتى رەۆوليۋتسييالىق تاقىرىپتاعى قويىلىمدارعا كەلگەندە سولعىندىق تانىتقان. حات اۆتورىنىڭ پٸكٸرٸنشە, تەاتردىڭ مۇنداي ۇستانىمىمەن, əرينە, ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ كەلٸسۋگە بولمايدى.

«حان كەنەنٸ» تالقىلاۋدان ٶتكٸزۋدٸ تالاپ ەتكەن ع. مٷسٸرەپوۆ ٶلكەلٸك پارتييا كوميتەتٸنٸڭ مəدەنيەت جəنە لەنينيزمدٸ ناسيحاتتاۋ بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ ٸ. قابىلوۆتىڭ تٶراعالىعىمەن ٶتكەن بۇل تالقىلاۋعا قاتىسا الماعان سيياقتى. ٶيتكەنٸ ستەنوگراممادا ونىڭ اتى-جٶنٸ اتالمايدى. پەسانى تەاترداعى قويىلىمنان الىپ تاستاۋ جٶنٸندە شەشٸم قابىلداعان بۇل تالقىلاۋعا ع. مٷسٸرەپوۆ قاتىناسا الماسا دا, شىعارماعا بايلانىستى ٶز ۇستانىمىن «حان كەنەنٸ » قالاي قايتا جازعان جٶن?» – دەگەن پٸكٸرٸندە تولىق بٸلدٸرگەن. مۇراعات قورىندا ع. مٷسٸرەپوۆ پٸكٸرٸنٸڭ ورىس تٸلٸنە اۋدارىلعان مəتٸنٸ ساقتالعان. اۋدارماشى « يسماگيلوۆ» دەپ قول قويىلعان بۇل قۇجاتقا ونىڭ اۆتورى «كاك نۋجنو پەرەدەلات «حان كەنە» دەگەن تاقىرىپ قويىپتى [34]. پٸكٸر تالقىلاۋدان كەيٸن جازىلعانداي əسەر قالدىرادى. ٶيتكەنٸ ع. مٷسٸرەپوۆ قولجازبا مəتٸنٸندە تالقىلاۋعا قاتىناسقان كٸسٸلەردٸڭ سٶزدەرٸنە سٸلتەمە جاسايدى. بٸز بۇل ارادا ونىڭ پٸكٸرٸندەگٸ كەيبٸر تۇجىرىمدارعا توقتالۋدى جٶن كٶردٸك, ٶيتكەنٸ ولار «تابالدىرىققا» – قارسى ەكٸنشٸ ۇستانىمدى بٸلدٸرەدٸ.

ع. مٷسٸرەپوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, پەسانىڭ تاقىرىبى دۇرىس الىنباعان, ال وندا «اۆتور ۇلتتىڭ اتاقتى باتىرلارىنىڭ قوسىنىنا ات باسىن بۇرىپ» كٶرەرمەننٸڭ سەزٸمٸنە تيٸپ, كٶڭٸلٸندە جاناشىرلىق وتىن جاققىسى كەلگەن. كەڭەستٸك بيلٸك كٷش الا باستاعان بۇل تاريحي مەزگٸلدە جاڭا سوتسياليستٸك قوعامدىق شىندىق پەن ٶتكەن فەودالدىق شىندىقتى قارسى قويۋ كەڭ ەتەك الا باستاعان əدٸس ەدٸ. وسى پارتييالىق ۇستانىمدى باسشىلىققا العان ع. مٷسٸرەپوۆ «حان كەنە» سيياقتى قويىلىممەن تەاتر ٶز جەلكەسٸن ٷزٸپ الۋى» əبدەن مٷمكٸن ەكەندٸگٸن ەسكەرتەدٸ. ع. مٷسٸرەپوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە كەنەسارى قاسىمۇلى «پۋگاچەۆ ەمەس, ونداي بولا دا المايدى». حان كەنە باستاعان ۇلتتىق قارسىلىقتى شىعارما تاقىرىبى رەتٸندە العان اۆتور قانداي يدەيانى ٶتكٸزبەك? ال يدەيا سوۆەتتٸك قوعامنىڭ (پارتييا مەن ورتالىق بيلٸكتٸڭ دەپ وقىڭىز – اۆت.) مٷددەسٸنە ساي كەلە قويار ما ەكەن ? ع. مٷسٸرەپوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە ەڭ الدىمەن انىقتاپ الاتىن نəرسە وسى. Əرينە, سىنشى بۇل ارادا م. Əۋەزوۆ پەساسىنىڭ ٶزەكتٸ جٸبٸ ۇلتتىق مەملەكتتٸلٸك جəنە تəۋەلسٸزدٸك يدەياسى ەكەندٸگٸن تۋرا تٷسٸنٸپ, سوعان نۇسقاپ وتىر. شىعارماداعى سوۆەتتٸك قوعامنىڭ مٷددەسٸنە س əيكەس كەلمەيتٸن يدەيا دا وسى ەدٸ. ياعني «حان كەنە» كەشە عانا (1932 ج.) كەڭەس اباقتىسىنان بوستاندىققا شىققان م. Əۋەزوۆتىڭ «əلٸ دە بولسا بۋرجۋازييالىق-ۇلتشىلدىق ۇستانىمىنان ارىلا الماي وتىرعاندىعىنىڭ» ايعاعى. ع. مٷسٸرەپوۆ سىنىنىڭ تٷيٸنٸ دە وسى تۇجىرىمعا سايادى [35].

سونىمەن, 1934 جىلى 8 مامىر كٷنٸ بولىپ ٶتكەن تالقىلاۋعا ونىڭ اۆتورىنان باسقا س. سەيفۋللين, س. اسفەنديياروۆ, ع. توعجانوۆ, يرۋباەۆ جəنە و. بەكوۆ قاتىسادى.

حالكوم ت. جٷرگەنوۆتەن سوڭ سٶز العان م. Əۋەزوۆ بۇل شىعارماسىن جازۋعا قانداي دايارلىقپەن كەلگەندٸگٸنەن مəلٸمەت بەرۋدەن باستايدى. سونىمەن بٸرگە بۇل تاقىرىپقا قالام تارتۋعا تٷرتكٸ سالعان نەگٸزگٸ يدەيانى بايانداۋعا بارمايدى. ونىڭ بۇل مəسەلەگە بارماۋ سەبەبٸن بٷگٸن تٷسٸنۋگە بولادى جəنە سولاي جاساعانى دۇرىس تا ەدٸ.

م. Əۋەزوۆ ٷشٸن كەنەسارى قاسىمۇلى باستاعان كٶتەرٸلٸس – بۇل ۇلتتىق تəۋەلسٸزدٸك ٷشٸن كٷرەس تاقىرىبى. قۇجاتتىق ماتەريالدار بۇل ۇلت ٶمٸرٸنٸڭ اسا ماڭىزدى كەزەڭٸنە قاتىستى تاقىرىپتىڭ ۇلى جازۋشى كٶڭٸلٸندە زور تولعانىس تۋدىرىپ, ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن ونىمەن بٸرگە جٷرگەندٸگٸن بايقاتادى. بۇل رەتتە, مəسەلەن, 1943 جىلى جارىق كٶرٸپ, مəسكەۋدەگٸ پارتييالىق باسشىلىق اراسىندا ٷلكەن مازاسىزدىق تۋدىرعان «يستورييا كازاحسكوي سسر» كٸتابىنداعى «كەنەسارى قاسىموۆ باستاعان قازاق حالقىنىڭ ازاتتىق كٷرەسٸ (1837-1847 جىلدار)» اتالاتىن تاراۋدىڭ (XIV ت., 217-241-بب.) تٸكەلەي م. Əۋەزوۆتٸڭ بەلسەندٸ ۇستانىمى ارقاسىندا كٸتاپقا جەكە تاقىرىپ رەتٸندە ەنگٸزٸلگەندٸگٸن, سونداي-اق, بۇل عىلىمي مəسەلەنٸ ە. بەكماحانوۆتىڭ ارنايى زەرتتەۋ تاقىرىبى رەتٸندە الۋىنا م. Əۋەزوۆتٸڭ شەشۋشٸ ىقپال جاساعاندىعىن ايتۋدىڭ ٶزٸ دە ازدىق ەتپەس دەپ ويلايمىز. ەگەر قوعامدا ەركٸن شىعارماشلىققا قولايلى جاعداي قالىپتاسقاندا م. Əۋەزوۆتٸڭ كەنە حان باستاعان كٶتەرٸلٸستٸ كەڭ كٶلەمدەگٸ شىعارما تاقىرىبى رەتٸندە ارناۋى əبدەن مٷمكٸن ەدٸ.

باسقاشا ايتقاندا, م. Əۋەزوۆ سيياقتى زور تالانت يەسٸنٸڭ بۇل تاقىرىپقا كەلۋٸ, əرينە, كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس-تٸن. 1917-1919 جج. ونىڭ كٶز الدىندا جەڭٸلٸس تاپقان ۇلت-ازاتتىق (الاش) قوزعالىسى مەن كەنەسارى قاسىمۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستار اراسىنداعى ٶزارا ساباقتاستىق جٶنٸندە, بۇل قوزعالىستاردىڭ قايعىلى جەڭٸلٸسكە ۇشىراۋىنىڭ سەبەپ-سالدارلارى جٶنٸندە م. Əۋەزوۆتٸڭ ويلانباۋى, əرينە, مٷمكٸن ەمەس- تٸن. «حان كەنە» سيياقتى تاقىرىپقا ماقساتتى تٷردە قالام تارتا وتىرىپ, ول وقىرماندارىن XX عاسىر باسىنداعى الاش قوزعالىسىنىڭ جەڭٸلٸسكە ۇشىراۋ سەبەپتەرٸ جٶنٸندە ويلانۋعا يتەرمەلەپ, سونداي-اق, ۇلت بولاشاعى ٷشٸن كٷرەستٸڭ مۇنىمەن دە اياقتالمايتىندىعىن كٶركەم شىعارما تٸلٸمەن جەتكٸزەدٸ. جازۋشى تراگەدييانىڭ سوڭعى كٶرٸنٸستەرٸنٸڭ بٸرٸندە ٶزٸ جاقسى كٶرەتٸن ۇلى سىدىقپەن قوشتاسقان كەنە حاننىڭ اۋزىنا مىناداي سٶزدەر سالادى. كەنە حان جولامانعا: « Əي, ٶزگەلەردٸ قوي, سىدىقتى الىپ كەلشٸ, ماڭدايىنان بٸر سٷيٸپ قالايىن...», -دەپ, ال بالانى الىپ كەلگەندە: «... ۇلعايىپ ازامات بول. ەشنəرسەدەن قورىقپا, قورعانبا! ارتىڭا ٷلگٸ قالدىراتىن ادام بول.... ەلٸڭنٸڭ ەرٸ بول. اتا جولىن قۋارسىڭ..., جالعىز ٷمٸت قىلعان بالاپانىم ەڭ... اقتارسىڭ... بٸراق, زامانىڭ əلدەقالاي بولار. كٸم بٸلەر» [36], - دەيدٸ.

ٶزٸنٸڭ بۇل تاقىرىپقا قانداي دايارلىقپەن كەلگەندٸگٸن بايانداۋدان باستاعان م. Əۋەزوۆ: «...پەسانى جازۋعا كٸرٸسۋدەن بۇرىن مەن مول ماتەريال جينادىم, سوندىقتان دا كەنە حان قوزعالىسىنىڭ تاريحىن بٸلەمٸن دەپ سەنٸمدٸ ايتا الامىن. مەن ورىنبور جəنە ومبىداعى قۇجاتتىق ماتەريالدارمەن, سونداي-اق, قازاق جəنە قىرعىز حالىقتارىنىڭ اراسىنداعى ماتەريالدارمەن تانىسپىن. مəسەلەن, كەنە حاننىڭ قىرعىزدارمەن قاتىناس كەزەڭٸ قۇجاتتىق ماتەريالدارعا تٷسپەگەن, سوندىقتان ول كەزەڭ جٶنٸندەگٸ مəلٸمەتتەردٸ قىرعىز اراسىنان جيناۋعا تۋرا كەلدٸ.

...كەز كەلگەن تاريحي فاكتٸگە بايلانىستى əربٸر زەرتتەۋشٸنٸڭ ٶز كٶزقاراسىنىڭ بولۋى ىقتيمال, دەگەنمەن, اۆتور تاريحي تاقىرىپقا بايلانىستى جەكە كونتسەپتۋالدىق ۇستانىمىن قالىپتاستىرماسا, وندا ماتەريالدى يگەرٸپ كەتە المايدى. سول سيياقتى əركٸم ٶز تاريح فيلوسوفيياسىن باسشىلىققا الادى. مەن بۇل جازعان تاريحتى وسى تۇرعىدان قورىتىپ, ٶزٸمشە تٷسٸندٸردٸم.

مەنٸڭ پەسامنىڭ بەلگٸلٸ بٸر يدەياسى مەن ماقساتى بار ەكەندٸگٸن ايتقانىم جٶن. ال ونى قابىلداۋ نەمەسە قابىلداماۋ بۇل باسقا مəسەلە...» م. Əۋەزوۆ وسى كٸرٸسپە سٶزٸ ارقىلى-اق نەگٸزگٸ ويىن استارلاپ جەتكٸزگەن ەدٸ. بٸراق بولشەۆيكتٸك يدەولوگييا ۇستانىمىنا تابان تٸرەپ العان ديسكۋسسيياعا قاتىسۋشى شەشەندەرگە تاعى بٸر باسقا ەكٸنشٸ ۇستانىمنىڭ, «بۇلىڭعىر» تاريح فيلوسوفيياسىنىڭ پايداسىنا ايتىلعان دəلەلدەر مەن ارگۋمەنتتەردٸڭ مٷلدەم قاجەتٸ دە جوق-تىن. ولارعا جٷكتەلگەن مٸندەت «الاششىل» Əۋەزوۆتٸ جاڭا تاپتىق كٶزقاراس ۇستانىمى الدىندا تٸزە بٷكتٸرۋ ەدٸ. سوندىقتان دا كەلەسٸ سٶز العان س. سەيفۋللين پەسانىڭ پرولەتارلىق ەمەس ارنادا سəل ەرتەرەك جازىلىپ, ال وعان كەيٸنٸرەك ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرتۋلەر «جاسىل تٷستٸ فونعا قىپ-قىزىل جالاۋ» جاپسىرعانداي بولىپ شىققاندىعىن, سونداي-اق, Əۋەزوۆتٸڭ ىقىلاسى رەۆوليۋتسيياشىل كەيٸپكەرلەر جاعىندا ەمەس, ۇلتشىل ناۋرىزباي جاعىندا ەكەندٸگٸنە كٶڭٸل اۋدارادى.

س. سەيفۋلليننٸڭ پٸكٸرٸنشە, كەنەسارىنىڭ ماقساتى قازاقتاردىڭ پاتشالىق بيلٸككە قارسى قوزعالىسىن جەكە باس مٷددەسٸنە پايدالانىپ, اتاسى ابىلاي حان تۇسىندا قۇلاعان حاندىق بيلٸكتٸ قايتا جاڭعىرتۋ ەدٸ. ال بۇل حاندىق بيلٸكتە حالىققا تيٸمدٸ ەشتەمە دە بولعان ەمەس-تٸن. «ماعان بۇل قوزعالىستاعى باتىر دا, حان دا جəنە بي دە فەودالدار تابىنىڭ ٶكٸلٸ, ورتاق ماقساتتاعى كەيٸپكەرلەر رەتٸندە كٶرٸنەدٸ.

...مەنٸڭ ويىمشا, «ايمان-شولپان» دا شىندىقتان الىس تۇر. «ايمان-شولپاندا» قازاقتىڭ ٸرٸ بايلارىنىڭ ٷرٸم-بۇتاعىن كٶرەمٸز. بۇلار قازاق فەودالدارى, ال قاراپايىم قارا قازاق جوق. بٸز پەسادان جارقىراعان, كٶز قارىقتىراتىن فەودالدىڭ قىزدارى مەن ۇلدارىن كٶرەمٸز, ال قازاق بۇقاراسى وعان قاتىسپايدى».

ديسكۋسسييادا سٶز العان س. اسفەنديياروۆ پەن ع. توعجانوۆ تا پەسادا قاراپايىم حالىقتىڭ رەۆوليۋتسييالىق قوزعالىسىنان گٶرٸ, كەنە حان مەن ناۋرىزباي سۇلتاندى əسٸرەلەپ كٶرسەتۋ əرەكەتٸ بارىنا نازار اۋدارىپ, «كەنەسارى حان بولعاندىقتان دا حالىق قاھارمانى رەتٸندە كٶرسەتٸلۋٸ قاتەلٸك» دەگەن تۇجىرىمعا قولداۋ جاسايدى. ولاردىڭ دا وسى ۇستانىمدا سٶيلەمەسكە شاراسى جوق ەدٸ.

تالقىلاۋعا تٶراعالىق جاساعان ٸ. قابىلوۆ تا «جاڭا پەسا دايارلاۋ بۇل بٸزدٸڭ تەاتر قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ عانا جۇمىسى ەمەس, بٷكٸل قاۋىمنىڭ, ٷكٸمەتتٸڭ, سونداي-اق, پارتييا ۇيىمىنىڭ دا ٸسٸ», ال كەڭەستٸك تەاتردا حان تۇقىمى ساحناعا نەگە قاھارمان بولىپ شىعىپ, تٸپتەن ٶمٸردەن قاھارمان بولىپ ٶتۋٸ تيٸس, بۇل, əرينە, پەسانىڭ كەمشٸلٸگٸ دەگەن تۇجىرىم جاسايدى.

مٸنە, وسىنداي تالقىلاۋدان سوڭ «حان كەنەنٸڭ» جاڭا عانا اياعىنا تۇرىپ كەلە جاتقان قازاق دراما تەاتر ساحناسىنان بٸرجولا تٷسٸپ قالعانى, əرينە, تاڭدانىس تۋدىرماسى انىق.

بۇل ارادا, مəسەلە س. سەيفۋلليننٸڭ نەمەسە ع. مٷسٸرەپوۆتٸڭ جەكە باسىندا ەمەس, سونداي-اق, باياندالعان مازمۇندا جٷرگەن پروتسەسس تەك قازاق əدەبيەتٸنە عانا تəن قۇبىلىس ەدٸ دەگەن وي تۋماۋعا تيٸس. مəسەلە ع. مٷسٸرەپوۆ جəنە س. سەيفۋلليننٸڭ قولداۋىمەن جاڭا كەڭەستٸك يدەولوگييا ۇستانىمىنا لايىق قۇندىلىقتاردىڭ ورىن تەبۋٸنٸڭ تاريحي فاكتٸگە اينالعاندىعىندا.

سونىمەن بٸرگە, əدەبيەت پەن ٶنەردەگٸ سوتسياليستٸك رەاليزمدٸ تەك بٸر قارا بوياۋمەن عانا تٷستەۋ ورىنسىز بولىپ شىعار ەدٸ. ٶيتكەنٸ, قاراپايىم ەڭبەك ادامى, ونىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸ, يگٸلٸگٸ, ماعجان اقىن «تابالدىرىعىندا» دəل باسىپ ايتقانىنداي, əدەبيەتتەن ٶزٸنە لايىق ورىن الۋعا تيٸس قۇندىلىق.

ماعجان اقىن اتاپ كٶرسەتكەندەي, «تابالدىرىق» ۇستانىمىندا ٸ. جانسٷگٸروۆتىڭ «كٷيشٸ» (1935 ج.) جəنە «قۇلاگەر» (1936 ج.) اتتى شىعارمالارى بار. «كٷيشٸ» داستانى 1929 جىلى جارىق كٶرگەن «كٷي» داستانىنان سوڭ ٶمٸرگە كەلگەن [37]. «كٷي» داستانىنداعى ويدىڭ جەلٸسٸ «بوزٸنگەن» كٷيٸنە قۇرىلعان. اقىن وندا بۇل زارلى كٷيدٸ تارتقان مولىقباي شال مەن «جانى جىلاۋلى جاپان دالانىڭ» اراسىنداعى ٷيلەسٸمدٸلٸكتٸ كٶرٸپ, « əلەمنٸڭ əۋەنٸنە بەرمەس ەم-اۋ, قازاقتىڭ مۇڭىن تارتقان كٷيشٸ شالىن» دەگەن تۇجىرىمعا كەلگەنٸمەن, بۇل كٶڭٸل-كٷيٸن وكتيابردٸڭ «قىپ-قىزىل بوپ تاسىعان سۋىمەن» شايىپ, ونىڭ ورنىن دالانى دٷركٸرەتكەن جاڭا سوتسياليزم كٷيٸنە بەرەدٸ. سوعان قاراماستان, 1934 جىلى ٸليياس اقىن زارلى كٷي تاقىرىبىنا قايتا ورالىپ, ەندٸ «كٷيشٸنٸ» جازادى. ولاي بولسا, بۇل كٷيشٸ كٸم, ول تارتقان كٷي نە تۋرالى باياندايدى?

«كٷيشٸدە » جاۋاپتان سۇراۋ كٶپ. « كٷيشٸنٸڭ» استارى قاتپار-قاتپار. كٷيدٸ سٷيگەن, ونى تەرەڭ تٷسٸنە دە بٸلگەن قاتىگەز قاراشاش سۇلۋ تٶرە تۇقىمى. ال توقسان كٷي مەن سۇڭعىلا ٶنەردٸڭ يەسٸ, «بٸر ٶزٸنە بارلىق ٷيسٸن تاتىماس» كٷيشٸ قارا توبىردان. ياعني ەكەۋٸنٸڭ اراسىندا زامان تۇرعىزعان زəۋلٸم قابىرعا تۇر.

«كٷيشٸدە» جاۋاپتان سۇراۋ كٶپ دەدٸك. نەگە كٷي زارلى دا, بٸراق ول جەتكەن كٶڭٸلگە تəتتٸ? نەگە تولعاۋى توقسان كٷيدٸڭ بٸرٸ بəرٸنەن ارتىق ? نەگە ٶنەردٸڭ حاس جورعاسى – كٷيشٸ جٸگٸت كٷيدٸ سٷيگەن سۇلۋعا تەڭ ەمەس? جالعىز ۇلىن اڭعا بالاپ اتىپ سالعان ارشا مەرگەننٸڭ تاعدىرى نەگە قايعىلى? نەگە توقسان كٷيدٸ تٷسٸنٸپ, قابىل العان قاراشاشتاي سۇلۋ كٷيشٸ جانىنان قايناپ شىققان جالعىز كٷيدٸ تٷسٸنە المايدى?...

بۇل قويىلعان سۇراۋلاردىڭ بəرٸنە بٸردەي جاۋاپ بەرۋ مٷمكٸن ەمەس, ول بٸزدٸڭ قولىمىزدان دا كەلمەس, تەك بٸرەۋٸنە عانا جاۋاپ بەرٸپ كٶرەيٸك. قاسيەتتٸ دومبىرا, ودان شىققان توقسان كٷيدٸڭ بəرٸ بٸردەي ٸنجۋ-مارجان, ادام جانىنىڭ شەتسٸز دە شەكسٸز قىرلارى مەن سəتتەرٸ. بٸراق سول توقسان كٷيدەن ەرەكشە بٸر عانا كٷي بار, ول ازاتتىقتىڭ كٷيٸ. «كٷيشٸدەگٸ» كەنە حاننىڭ سٷيٸكتٸ قارىنداسى قاراشاش سۇلۋدا بəرٸ بار: تٶرەلٸك تەك تە, ەرەكشە كٶرٸك تە, بيلٸك تە, دٷنيە-مٷلٸك تە. بٸراق ٸليياس اقىن ايتقانداي باسقا توقسان كٷيدەن ٶزگەشە ازاتتىقتىڭ كٷيٸن تٷسٸنبەگەن سۇلۋ قاراشاش كٷيشٸ كٶزٸندە «قىز ەمەس, الباستى», «جىلانداي جيىرىلعان كەسٸرتكٸ», «قارا تاستاي سۋىق». ٸليياس اقىن ٷشٸن قاراشاش بيلٸك, مٷمكٸن ول پاتشالىق بولار, مٷمكٸن ول كەڭەستٸك بولار, قايسىسى بولسا دا ول بيلٸك. ول جەكە باستى پەندەنٸڭ ازاتتىعىن سىيلاسا عانا, جەكە تۇلعانىڭ ەركٸندٸگٸنە باستى قۇندىلىق رەتٸندە قاراسا عانا قۇرمەتتٸ. «ادامنىڭ ازات باسى دəۋلەت ەكەن, ٶزٸندە ەردٸڭ ەركٸ – سəۋلەت ەكەن», ولاي بولسا «دومبىرا بوستاندىقتىڭ ىرعاعىن تارت!» – دەيدٸ اقىن.

«قۇلاگەر» بۇل دا كٷي. ٸليياس اقىن ايتقانداي «قازاقتىڭ قييالىنىڭ جاقسى اتى», ارعىماعى. «قۇلاگەر» زارىنىڭ اۆتورى اقان سەرٸ, ٸليياس اقىن پٸكٸرٸنشە «əۋليە بولماسا دا, بەزەگەن جان». نەلٸكتەن? بۇل سۇراۋعا جاۋاپ بەرۋدٸ, جالپى اقان تۇلعاسى مەن شىعارماشىلىعىنىڭ تٷپكٸ سەبەبٸن تٷسٸندٸرۋدٸ «قۇلاگەر» اۆتورى كەيٸنگٸ تاريحشىلارعا قالدىرادى [38].

بۇل مəسەلە تاريحي زەرتتەۋ تاقىرىبى رەتٸندە ٸرگەلٸ مونوگرافييالىق ەڭبەكتەردە قاراستىرىلعان, سوندىقتان دا بۇل ارادا تەك جاسالعان نەگٸزگٸ تۇجىرىمدارمەن عانا شەكتەلەيٸك. XVIII عاسىردىڭ 50-شٸ جىلدارى جوڭعار قالماقتارى بٸرجولا ىعىسقاننان كەيٸنگٸ ۋاقىتتا, باسىم تٷردە ورتا جٷز قازاقتارى جايلاعان ارقا جەرٸندە از مەزگٸلگە بولسا دا تىنىشتىق ورناپ, مال شارۋاسىنا اسا قولايلى بۇل ٶلكەدە قازاق اۋىلدارى سالىستىرمالى تٷردە بولسا دا, ەمٸن-ەركٸن ٶسٸپ-ٶركەندەۋ سəتٸن باسىنان كەشٸردٸ. ەمٸن-ەركٸن ارقاداعى عاجاپ ٶمٸر تۋرالى ەرتەگٸدەي تٷسٸنٸك قازاق ساناسىندا مٸنە وسى ۋاقىتتا ورىن تەپتٸ.

بٸراق بۇل مەزگٸل دە ۇزاققا سوزىلعان جوق. XIX عاسىردىڭ 20-40-جىلدارىنان باستاپ, كازاك پوسيولكالارى ەندٸ قازاقتىڭ قالىڭ ٸشٸنە ەنٸپ, كٶكشەتاۋ, اقمولا, اتباسار ٶڭٸرلەرٸندە ورنىعا باستادى. «ەندٸ ەركٸندٸك زامان جوق, دۇشپاننىڭ قۇرعان تورى بار. ەندٸگٸ جٷرگەن جٸگٸتتٸڭ, ماڭدايىندا سورى بار», – دەپ شورتانباي اقىننىڭ وي تٷيگەن زامانى شامامەن وسى مەزگٸلگە تۇس كەلەدٸ. اقان سەرٸ مەن بٸرجان سالدىڭ əندەرٸن كەرنەگەن مۇڭ اياقتىڭ استىنان سۋسىپ باسقاعا ٶتٸپ بارا جاتقان اتامەكەن جەر, سول جەرمەن بٸرگە كەتپەك ەركٸندٸكتٸ جوقتاعان ەلدٸڭ كٶڭٸل-كٷيٸن بٸلدٸرسە كەرەك.

ٸليياس اقىننىڭ اقان سەرٸسٸنٸڭ سٷيگەنٸ اقمارقا سۇلۋ دا, مٸنگەنٸ قۇلاگەر, جاتتاعانى جىر, جوقتاعانى جەر. اقمارقانى الا الماعانى, قۇلاگەردٸ تٶگٸلتٸپ ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن سەرٸك ەتٸپ جٷرە الماعانى, كٶكشەتاۋ – بۋرابايداي جەردٸ ۇستاپ تۇرا الماعانى ٷشٸن «الدىمەن ٶزٸن جازالاعان», شەرلٸ دە مۇڭلى اقان سەرٸ. سٶيتٸپ جالعىز قالعان, قوعامنان شەتتەپ شىققان «ارتىق ادام» (ليشنيي چەلوۆەك). دەگەنمەن, ٸليياس اقىننىڭ ايتپاعى ول ەمەس-تٸن. ونىڭ ايتپاعى اقاننىڭ قۇلاگەرٸ. انىعىراق ايتساق قۇلاگەرگە جوقتاۋ. قازاقى كٶڭٸل ونى تٷسٸنە الادى. ارعىماق ات ەر جٸگٸتتٸڭ قاناتى, ياعني ول قازاق ۇعىمىندا ازاتتىقتىڭ جالقى بالاماسى. ٸليياس اقىننىڭ «قۇلاگەرٸ» ازاتتىققا ايتىلعان جوقتاۋداي وقىلاتىندىعى دا سوندىقتان. ماعجان اقىننىڭ 1937 جىلى الماتىعا كەلٸپ, جانسٷگٸروۆتىڭ «كٷيشٸسٸ» مەن «قۇلاگەرٸن» وقىعاندا, ونىڭ «القا» «پلاتفورماسى ارناسىندا ٷلكەن جٸگەرمەن ٸزدەنٸس جاساعاندىعىنا كٶزٸم جەتتٸ» دەگەندە ايتقالى وتىرعان نەگٸزگٸ ويى دا وسى بولسا كەرەك.

ٸليياس اقىننىڭ كٶزدەگەنٸ «قۇلاگەرٸن» جوقتاپ كٷڭٸرەنگەن اقان سەرٸنٸڭ بەينەسٸ ارقىلى ازاتتىعىنا قولى جەتپەگەن قازاقتىڭ شەرمەندە كٶڭٸلٸن بٸلدٸرۋ ەدٸ.

ال, وسى «تابالدىرىق» مانيفەسٸن جازىپ, «القا» ۇيىمىن قۇرۋدى ويلاستىرعان ماعجان اقىن وسى مەزگٸلدە ٶزٸ ۇسىنعان ۇستانىمدا شىعارمالار جازدى ما? اقىننىڭ 1925 جىلدان كەيٸنگٸ شىعارماشىلىق تاعدىرى جەڭٸل-جەلپٸ قالىپتاسپاعاندىعىن اڭعارۋ قيىنعا تٷسپەيدٸ. وسى جىلعى مامىردا پارتييانىڭ قازاق ٶلكەلٸك كوميتەتٸنٸڭ اتىنا ي.ستاليننٸڭ «اقجول» گازەتٸنٸڭ ساياسي ۇستانىمىنا بايلانىستى جولداعان حاتىنان سوڭ الاشتىق زييالىلاردىڭ جاعدايى بۇرىنعىدان كٷردەلەنە تٷستٸ. ولار مəسكەۋ, تاشكەنت, قىزىلوردا جəنە باسقا ورتالىقتارداعى باسپا جəنە رەداكتسييا ٸسٸندەگٸ قىزمەتتەرٸنەن بوساتىلدى. م əسكەۋدەگٸ ورتالىق باسپاداعى قىزمەتٸنەن Ə. بٶكەيحانوۆ تا كەتٸرٸلدٸ. «اقجول» جəنە «ەڭبەكشٸ قازاق» گازەتتەرٸنٸڭ رەداكتسيياسىندا قىزمەتتە جٷرگەن الاش قوزعالىسىنا قاتىناسى بار دەپ تانىلعان شىعارماشىلىق يەلەرٸ جۇمىسسىز قالدى. باسقاشا ايتقاندا, «ۇلتشىل» ۇستانىمداعى جازۋشىلاردى اشىق تٷردە قۋدالاۋ باستالىپ كەتتٸ. مٸنە, وسى ەلدە قالىپتاسا باستاعان جاڭا ساياسي جاعدايدى ەسەپكە العاندا ماعجان اقىننىڭ استارلى ويمەن بٸرشاما ەركٸن جازعان سوڭعى كٶلەمدٸ شىعارمالارىنىڭ بٸرٸ – «جٷسٸپ حان ». اقىننىڭ 1988 جىلى جارىق كٶرگەن شىعارمالار جيناعىندا بۇل پوەما 1924 جىلعى قازان ايىندا جازىلعان دەپ كٶرسەتٸلگەن [39].

بۇل مەزگٸلدە ماعجان اقىن مəسكەۋدەگٸ ورتالىق باسپانىڭ قازاق سەكتسيياسىندا قىزمەتتە جٷردٸ. وسى جىلدارى اقىنمەن قىزمەتتەس بولعان ۇلت زييالىلارىنىڭ بٸرٸ مىناداي پٸكٸر بٸلدٸرەدٸ: «ورتالىق باسپانىڭ قازاق سەكتسيياسىنىڭ قىزمەتٸندە الاشوردالىق ۇستانىم باسىمدىلىق الدى. ن. تٶرەقۇلوۆ (سەكتسييا باسشىسى –اۆت.) əرقاشاندا بٶكەيحانوۆتىڭ ۇسىنىستارىنا قولداۋ كٶرسەتتٸ. تٶرەقۇلوۆتىڭ ٶزٸ دە حالىق əدەبيەتٸنٸڭ ٷلگٸلەرٸن جاقسى كٶرەتٸن. ولاردىڭ قايسىبٸرلەرٸنە ٶز اتىنان ماقتاۋ سٶزدەر مەن كٸرٸسپە جازاتىن (مəسەلەن, «كەنەسارى – ناۋرىزباي» اتتى تاريحي جىرعا, «مىڭ بٸر ماقال» جيناعىنا, شىعىس باسپاسى, 1923 ج.). ول نەشە تٷرلٸ ەرتەگٸلەردٸ ۇناتاتىن. مəسەلەن, يران ٶمٸرٸنەن الىنعان ٶتە ەكٸۇشتى, استارلى جəنە كونتررەۆوليۋتسييالىق مازمۇنداعى ەرتەگٸ نەگٸزٸندە م. جۇماباەۆ «جٷسٸپ حان» دەگەن پوەماسىن سونىڭ تاپسىرىسىمەن جازدى. بۇل ەرتەگٸ باسپادان 1926-1927 جىلدارى جارىق كٶردٸ. مەن ول شىعارمانىڭ جارييالانۋىنا قارسى بولدىم» [40].

شىنىمەن, بۇل كٶرسەتۋدە ايتىلعانداي, «جٷسٸپ حان» داستانى استارلى, ەزوپتىق تٸلمەن جازىلعان, سول مەزگٸلدەگٸ ويلى وقىرمانعا ايتارى كٶپ شىعارما ەدٸ. پوەمادا ٶتكٸنشٸ «بٸر سəتكە» حان تاعىنا وتىرعان جٷسٸپ حان جەدەل تٷردە كەدەي-كەپشٸكتٸڭ پايداسىنا تəركٸلەۋ (كونفيسكاتسييا) شارالارىن جٷرگٸزەدٸ.

...جارلىقتى جٷكەڭ جاۋدىردى,

ۋəزٸردٸ جەر اۋداردى,

قازىنىڭ باسىن الدىردى.

ماشايىعىن, مولداسىن,

قويقاڭداعان قولباسىن,

اباقتىعا سالدىردى.

مۇنالىق تالاي مۇڭداردىڭ,

ەلدٸ سورعان سۇمداردىڭ,

قىرىقتىردى باسىن تٷيمەدەي.

بايلاردى ايداپ جيعىزدى,

تۇمىلدىرىق كيگٸزدٸ

«ۋھ!»–دەدٸ كٶپ كەدەي [41].

سٶيتٸپ, جٷسٸپ حان «ٶڭشەڭ زالىم, كەزەپتەن ەڭبەكشٸ ەلدٸ ارشىدى». بٸراق, پارادوكس سوندا, كەدەي-كەپشٸككە «مەرەكە» əكەلگەن بۇل شارا قوعامدىق ٶمٸردٸڭ زاڭدىلىقتارىنا قايشى كەلەتٸن ەدٸ. سوندىقتان دا «دونكيحوت» جٷسٸپ حاننىڭ بيلٸگٸ ون-اق كٷنگە سوزىلدى.

تəركٸلەۋدەن «تٸرٸ قالعان تٶبەتتەر» ەسٸن جيىپ ونىنشى كٷنٸ جٷسٸپتٸ تاعىندا ٶلتٸردٸ. ال بايتاق ەل شە, ەندٸ ول جەتٸم. بولعان ٸستٸ كٶرٸپ, از «تٷنەرٸپ تۇردى دا, «قاپ!» - دەپ سانىن ۇردى دا, ٷن-تٷن جوق» تاراپ كەتە باردى. بەلسەندٸلٸگٸ وسىمەن اياقتالدى.

رەسەيدەگٸ رەۆوليۋتسييالىق ٶزگەرٸستەردٸ كٶز الدىنان ٶتكٸزگەن ماعجان اقىن 1924 جىلى-اق بۇل الاساپىراننىڭ سوڭى وسى يران ەرتەگٸسٸندەگٸدەي شىندىققا ۇلاسپايدى ما? دەگەن ساۋالدى كٶلدەنەڭ تارتادى. بۇل رەتتە بٸز پروفەسسور ش. ەلەۋكەنوۆتىڭ جٷسٸپ حان مەن ي. ستالين اراسىنان ۇقساستىق ٸزدەۋٸنە تولىق قوسىلامىز [42]. ەگەر پوەما كەيٸپكەرٸ جٷسٸپتٸڭ ەسٸمٸ يسلام دٸنٸندەگٸ يۋسۋف جəنە بيبليياداعى يوسيف پايعامبارلاردىڭ ەسٸمٸنەن باستاۋ الاتىندىعىن, سونداي-اق كەڭەستەر وداعىنىڭ باسشىسى ستاليننٸڭ دە ەسٸمٸنٸڭ يوسيف ەكەندٸگٸن, ەلدەگٸ تəركٸلەۋ ساياساتىنىڭ سونىڭ باسشىلىعىمەن جٷرگەندٸگٸن ەسكە الساق, وندا ماعجان اقىننىڭ «جٷسٸپ حان» اتالاتىن جوعارىدا باياندالعان مازمۇنداعى پوەما جازىپ, ونى مəسكەۋدە جارييالاپ, قانداي تəۋەكەلگە بارعاندىعىن اڭعارۋ مٷلدەم قيىنعا تٷسپەيدٸ.

قورىتىندى. كەزٸندە تەرگەۋ ماتەريالدارىندا «تابالدىرىق» « پلاتفورما» اتالعان. «پلاتفورما» – فرانتسۋز سٶزٸ, ەگەر ونىڭ ساياسي ماعىناسىن الساق – بەلگٸلٸ بٸر ساياسي پارتييانىڭ, قوعامدىق ۇيىمنىڭ, توپتىڭ əرەكەت باعدارلاماسى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ [43].

ٶتكەن عاسىردىڭ 20-30-شى جىلدارى ەلٸمٸزدە جاپپاي رەپرەسسييا ساياساتى جٷرگٸزٸلگەن مەزگٸلدە الاش زييالىلارى, ٷستٸنەن جٷرگٸزٸلگەن سوت پروتسەسٸ بارىسىندا تەرگەۋشٸلەر بۇل قۇجاتقا مٷمكٸن بولعانشا ساياسي رەڭك, استار بەرٸپ, ونى كەڭەستٸك بيلٸك پەن كوممۋنيستٸك يدەلوگيياعا قارسى قازاق ۇلتشىلدارىنىڭ ورتاق باعدارلامالىق قۇجاتى رەتٸندە قاراستىرۋعا تىرىسىپ «پلاتفورما» دەپ اتادى. ياعني «تابالدىرىق» بولشەۆيكتەر پلاتفورماسىنا قارسى قويىلعان قازاق ۇلتشىلدارىنىڭ پلاتفورماسى. ال ماعجان اقىن بولسا ٶز شىعارماسىنا باعدارلاما نەمەسە پلاتفورما دەپ ات قويماعان. قالىپتاسقان جاعدايعا قاراعاندا اقىندا ونداي مٷمكٸندٸك بولماعان دا سيياقتى.

«تابالدىرىق» جاي, اعىمداعى شىعارما ەمەس. ول قوعامداعى كٷردەلٸ دە تٷبەگەيلٸ ساياسي, əلەۋمەتتٸك جəنە رۋحاني ٶزگەرٸستەر جاعدايىندا ٶمٸرگە كەلگەن تۋىندى. ونى ٶمٸرگە əكەلگەن سول تاريحي مەزگٸلدە يلەۋگە تٷسكەن قازاق شىندىعى.

رەسەي يمپەريياسىندا قازان رەۆوليۋتسيياسى جەڭٸپ, كەڭەستٸك بيلٸك ورناعاننان كەيٸنگٸ ۋاقىتتا ۆ.ي. لەنين باستاعان بولشەۆيكتەر پارتيياسى سوتسياليزم اتانعان قوعامدىق جٷيەنٸ ەنگٸزە باستادى. قازاق قوعامى يمپەرييانىڭ ورىس حالقى سيياقتى جاڭا ساياسي جə نە ەكونوميكالىق جٷيەنٸ قابىلداۋعا تٸپتەن دە دايار ەمەس-تٸن. سوندىقتان دا بولشەۆيكتەر ٷكٸمەتٸ كٶزدەگەن ماقساتىنا تەك كٷشكە سٷيەنە وتىرىپ قانا جەتە الاتىن ەدٸ.

جاڭا ساياسي تəرتٸپكە كٷشتەپ كٶندٸرۋ əرەكەتٸ رۋحاني ٶمٸر, مəدەنيەت سالاسىندا دا جٷردٸ. شىعارماشىلىقتاعى قازاق زييالىلارىنىڭ بەلسەندٸ بٶلٸگٸ مۇنداي زورلىققا قارسىلىقپەن جاۋاپ بەردٸ. 1924 جىلدىڭ سوڭى جəنە 1925 جىلدىڭ العاشقى كٷندەرٸ جازىلعان ماعجان جۇماباەۆتىڭ «تابالدىرىق» اتالاتىن شىعارماسى مٸنە وسى ەلدە توتاليتارلىق بيلٸك جٷيەسٸن ورناتۋ جولىنا تٷسكەن بولشەۆيكتٸك يدەولوگيياعا قارسى əدەبي اعىمنىڭ نەگٸزٸن قالادى, سونىڭ نəتيجەسٸندە 1917 جىلدان كەيٸنگٸ وقيعالارعا قاتىستى الاشتىق ساياسي توپتىڭ كٶزقاراسىن بٸلدٸرگەن شىعارمالار شوعىرى ٶمٸرگە كەلدٸ.

ەزوپتىق تٸل مەن əدٸسكە نەگٸزدەلگەن بۇل əدەبيەتتەگٸ اعىمدى بٸز «قارسىلىق əدەبيەتٸ» اتاۋدى جٶن دەپ بٸلەمٸز.

«تابالدىرىقتىڭ» كوممۋنيستٸك ورتالىقتىڭ يمپەريياداعى قازاق سيياقتى حالىقتاردىڭ قوعامدىق ٶمٸردەگٸ ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەرٸن ەسەپكە الماستان رۋحاني ٶمٸر سالاسىندا دا ٶز ۇستانىمدارىن ۋنيۆەرسالدى قۇندىلىق رەتٸندە جوعارىدان كٷشپەن تەلۋٸنە قارسى كٶڭٸل-كٷيدٸ بٸلدٸرەتٸن قۇجات ەكەندٸگٸ ايقىن. سونىمەن بٸرگە «تابالدىرىق» سول بٸر كٷردەلٸ ٶزگەرٸستەر كەزەڭٸندە ۇلتتىق كٶركەم وي, əدەبيەت قانداي ۇستانىمدا بولۋى كەرەك دەگەن ساۋالعا بەرٸلگەن نەگٸزدٸ دە دəلەلدٸ جاۋاپ ەدٸ.

«تابالدىرىق» جازىلعان ۋاقىت قازاق زييالىلارى ٷشٸن كٷردەلٸ دە اۋىر ۋاقىت بولاتىن. ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ جەڭٸلٸسكە ۇشىراۋى, مەملەكەتتٸك اۆتونومييا الۋ əرەكەتٸنٸڭ ٸسكە اسپاي قالۋى ۇلت زييالىلارىن تۇيىققا تٸرەدٸ.

«تابالدىرىق» ارقىلى ماعجان اقىن قالامداستارىنا وسى تىعىرىقتان شىعاتىن جولدى ۇسىندى. ماعجان اقىن ۇستانىمىندا əدەبيەت يدەولوگييا قۇرالى بولۋعا تيٸس ەمەس. ونىڭ مٸندەتٸ ۇلتتىڭ بيٸك ادامگەرشٸلٸك, ازاماتتىق جəنە ەستەتيكالىق سەزٸمٸن وياتىپ قالىپتاستىرۋ ارقىلى ونى جاڭا ٶمٸرگە دايارلاۋ ەدٸ.

ال بولشەۆيكتٸك يدەولوگييا ۇسىنعان جول بۇل قازاق قوعامىنا ۇلتتىق مəدەنيەتتٸڭ باعىت-باعدارى مەن مازمۇنىن انىقتاۋ ٸسٸندە ورتالىقتىڭ شەشۋشٸ رولٸن مويىنداۋ جəنە ونىڭ ديرەكتيۆالارىن بۇلجىتپاي ورىنداپ وتىرۋ, ياعني مəدەني قۇندىلىقتار جاساۋشى حالىقتان ٶزگە مəدەنيەتتەر جاساعان ٷلگٸلەردٸ تۇتىنۋشى حالىق جولىنا تٷسۋ ەدٸ.

ياعني, «تابالدىرىق» مəدەني ٶمٸر سالاسىنداعى يدەولوگييالىق زورلىققا بەرٸلگەن ينتەللەكتۋالدىق جاۋاپ قانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە سول بٸر اۋمالى-تٶكپەلٸ زاماندا ۇلتتىق ٶنەردٸڭ, əدەبيەتتٸڭ باعىت-باعدارىن انىقتاپ بەرگەن باعدارلامالىق قۇجات تا ەدٸ. «تابالدىرىقتىڭ» وسى ەكٸ قىرىن بٸردەي باعالاۋ اسا ماڭىزدى. ٶيتكەنٸ ول جاڭادان وتارلاۋعا قارسى ۇستانىمدى بٸلدٸرۋمەن شەكتەلمەيدٸ, سونىمەن بٸرگە كٶركەم ويداعى جاڭا ۇستانىم مازمۇندىق تۇرعىدان قانداي بولۋعا تيٸس دەگەن ساۋالعا دا جاۋاپ بەرەدٸ.

كەز-كەلگەن دəۋٸر, زامان قۇجاتىنىڭ اتى, əرينە ونىڭ مازمۇنىنا, كٶتەرگەن جٷگٸنە سəيكەس بولماق. وسى تۇرعىدان العاندا «تابالدىرىق» سىرتتان تەلٸنگەن رەسمي يدەولوگييالىق ۇستانىمعا قارسىلىق قانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە مəسەلەگە قاتىستى ۇلتتىق كٶزقاراستى اشىق تا انىق بٸلدٸرگەن مəلٸمدەمە ورنىندا جٷرەتٸن قۇجات. قۇجاتتىڭ وسى قىرلارىن نەگٸزگە الا وتىرىپ, بٸز ونى مانيفەست اتاۋدى ۇسىنامىز. ياعني اقىن ماعجان جۇماباەۆتىڭ ۇلتتىق كٶركەم ويدىڭ مازمۇنى قانداي بولۋى كەرەك دەگەن ساۋالعا بايلانىستى بٸلدٸرگەن اشىق ۇستانىمى, مانيفەسٸ.

قورىتا ايتقاندا, بٸز بٷگٸن ٶتكەن عاسىردىڭ 20-شى جىلدارى, قازاق əدەبيەتٸندە «تابالدىرىق» سيياقتى شىعارمانىڭ ٶمٸرگە كەلٸپ, سول ارقىلى قازاق ەلٸنٸڭ كٷردەلٸ ٶزگەرٸستەرگە قاتىستى ٶز كٶزقاراسى مەن ۇستانىمىن بٸلدٸرە العان ەل قاتارىندا بولعاندىعىن ماقتان تۇتامىز. ۇلى ماعجان اقىننىڭ قالامىنان تۋعان «تابالدىرىق» قازاق كٶركەمدٸك ويى مەن مəدەنيەتٸن əلەمدٸك ٶركەنيەتپەن جالعاستىرىپ, قازاق ەلٸنٸڭ əلەمدٸك مəدەني كەڭٸستٸكتە ٶز ورنى, ٶز قولتاڭباسى بار ۇلت دəرەجەسٸنە كٶتەرٸپ تۇر. ماعجان تٷسٸنٸگٸندە پوەزييا, əدەبيەت ۇلتتىق سانانىڭ ويانۋىنا عانا ەمەس جاڭا زامان, جاڭا جاعدايدا ۇلتتىق سانانىڭ كەمەلدٸككە ٶتۋٸنە كٶمەكتەسە الادى. ەگەر سوتسرەاليزم əدەبيەتٸ ۇلتتىق سانانى كەيٸنگە, ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ قاتارعا ىسىرسا, «تابالدىرىق» جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتاردى العا شىعارىپ, ولارعا جاڭا سەرپٸن, ٶمٸرشەڭ قۋات بەرۋ جاعىندا تۇر.

سونداي-اق, 20-شى جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا قازاق كٶركەم ويىندا جاڭا كەڭەستٸك وتارشىلدىققا قارسى بٷتٸن بٸر اعىم قالىپتاسقاندىعىن ايتقان جٶن. ول اعىم وسى مەزگٸلدەگٸ تولىق ٶمٸرلٸك نەگٸزٸ بار قازاق ۇلتشىلدىعىنىڭ əدەبيەتتەگٸ كٶرٸنٸسٸ بولاتىن. اعىم رەتٸندە قازاق ۇلتشىلدىعى مەملەكەتتٸك قۇرىلىستا ت. رىسقۇلوۆتىڭ, س. سادۋاقاسوۆتىڭ, ن. نۇرماقوۆتىڭ, ج. مىڭباەۆتىڭ, س. قوجانوۆتىڭ ت.ب. قايراتكەرلەردٸڭ قىزمەتٸندە قانداي كٶرٸنٸس تاپسا, كٶركەم əدەبيەتتە م. جۇماباەۆتىڭ, م. Əۋەزوۆتىڭ, ج. ايماۋىتوۆتىڭ, ٸ. جانسٷگٸروۆتىڭ, ق. كەمەڭگەروۆتىڭ ت.ب. جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىندا دا سونداي كٶرٸنٸس تاپتى.

مəمبەت قويگەلديەۆ

ەسكەرتۋلەر

1. د. قامزابەكۇلى. «القا» – ۇلت قالامىنا سەرت». //قازاق əدەبيەتٸ, 25 ماۋسىم 2010 ج.; «23 جوقتاۋ – قازاق رۋحىنا قويىلعان ەسكەرتكٸش. //«اڭىز ادام», 2010, № 11, 38 ب.

2. سەرگەي ەسەنين 1924 جىلى جازعان «و سوۆەتسكيح پيساتەلياح» اتتى ماقالاسىندا «رەۆوليۋتسييا جىلدارى, ەسكٸ تۇرمىس كٷيرەپ, استان-كەستەن ٶمٸردەن جاڭا تۇرمىس əلٸ تۋا قويماعان جاعدايدا ەلٸمٸزدەگٸ كٶركەم شىعارمااشىلىق تا الاساپىران كٷيدە ەدٸ. سانسىز كٶپ توپتار مەن اعىمدار قۇرىلدى»,-دەپ جازدى//ەسەنين س. سوبرانيە سوچينەنيي ۆ ترەح توماح. م., 1983, ت.3, – ستر.173

3. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ الماتى قالاسى بويىنشا دەپارتامەنتٸنٸڭ مۇراعاتى (بۇدان بىلاي قر ۇقك ادم), 6-ق., 07875 ٸس, 2 توم,54 وب پ. تٷپنۇسقادا: «ورگانيزاتسييا ليتەراتۋرنوگو كرۋجكا «الكا» (وجەرەلە) بىلا زادۋمانا منويۋ, كاجەتسيا, ۆ 1925 گودۋ ۆ موسكۆە. پروگرامما «الكا» تاكجە بىلا سوستاۆلەنا منويۋ بليجايشەم ۋچاستيي ستۋدەنتوۆ گيج-ا جاكەنا سارسەمبينا ي امانگالييا سەگيزباەۆا ي س نەكوتورىمي كوررەكتيۆامي پريەحاۆشەگو ۆ گيج, كاجەتسيا, ۆ سلەدۋيۋششەم گودۋ يلياسا دجانسۋگۋروۆا».

4. سوندا, 3-ت., 7-پ.

5. قر ۇقك ادم., 6 ق., 011494 – ٸس, 2 ت., 94-95 پ.پ. تٷپنۇسقادا:

«ۆسترەچا مويا س دجۋماباەۆىم سوستويالاس پوسلە سوبرانييا ۆەچەروم. جيل ون ۆ دومە بىۆ. پرەدستاۆيتەلستۆا تۋركرەسپۋبليكي. ۆ بەسەدە نا تەمۋ و سوبرانيي پو پوۆودۋ ەگو پرويزۆەدەنيي, ماعجان مەنيا, كاك ۆىستۋپاۆشەگو ۆ ەگو زاششيتۋ, راسپراشيۆال پودروبنو و سوبرانيي, ا زاتەم راسسكازال چتو ۋ نەگو يمەەتسيا ناپيساننوە پرويزۆەدەنيە, كوتوروە نەوبحوديمو بۋدەت راسپروسترانيت. پرويزۆەدەنيە ەتو وكازالوس ليتەراتۋرنوي پلاتفورموي پود نازۆانيەم «تابالدىرىك».

6. قر ۇقك ادم., 6 ق., 011494 – ٸس, 3 ت., 159 پ.

7. سوندا, 97 پ.

8. ٶكٸنٸشكە وراي ساەنكونىڭ قىزمەتٸنە قاتىستى قۇجاتتىق ماتەريالداردىڭ قۇپييا قورلاردا ساقتالۋىنا بايلانىستى بۇل تەرگەۋشٸ جٶنٸندە بٸز تولىعىراق مəلٸمەت بەرە المادىق. زەرتتەۋ ەڭبەكتەرٸندە وگپۋ جٷيەسٸندە قىزمەت اتقارعان ەكٸ ساەنكو جٶنٸندە مəلٸمەتتەر كەزدەسەدٸ. بٸرٸنشٸسٸ س.ا. ساەنكو. ول ۋكراينانىڭ حاركوۆ وبلىسىندا قىزمەت اتقارىپ, اسا قاتىگەزدٸگٸمەن كٶزگە تٷسكەن (ي. بابەروۆسكي. كراسنىي تەررور. يستورييا ستالينيزما. م., 2007. س. 40 ). ەكٸنشٸسٸ گ.ن. ساەنكو ٸشكٸ ٸستەر حالكومىنىڭ ومبى وبلىستىق باسقارماسى قۇپييا-ساياسي بٶلٸمٸنٸڭ باستىعى قىزمەتٸن اتقارىپ جٷرٸپ 443 ادامدى زاڭسىز تۇتقىنعا العانى ٷشٸن ايىپتالىپ, اباقتىدا وتىرعىزىلىپ, 1939 جىلى كامەرادا اسىلىپ ٶلگەن (تەپلياكوۆ ا.گ. ماشينا تەررورا: وگپۋ-نكۆد سيبير ۆ 1929-1941 گگ. م., 2008. س. 291

9. 9. سوندا, 3 ت., 7-8 پ.پ.

10. سوندا, 2 ت., 44 پ.

11. قر ۇقك ادم, 6 ق., 07875 ٸس, 2 ت., 320 پ.; سوندا, 3 ت., 7 پ.

12. مۇقانوۆ س. ەسەيۋ جىلدارى. ٶمٸرباياننان حيكايالار. الماتى, 1964. – 229-234 ب.ب.

13. سوندا, – 230 ب.

14. وتچەت كازرايكوما ركپ (ب) 5-وي ۆسەكازاكسكوي كونفەرەنتسيي ركپ (ب). دوكلاد وتۆەتستۆەننوگو سەكرەتاريا كازرايكوما ركپ (ب) توۆ. گولوششەكينا, نا زاسەدانيي كونفەرەنتسيي 1-گو دەكابريا 1920 گ. كزىل-وردا, 1926, س. 14-15: «ۆ اۋلە دەيستۆيتەلنوي

سوۆەتسكوي ۆلاستي نەت, ەست گوسپودستۆو بايا, گوسپودستۆو رودا....»

15. گولوششەكين ف.ي. پوستاۆيت رازۆيتيە كازاحستانا نا سوتسياليستيچەسكيە رەلسى / ۆ كن.: «پارتيينوە سترويتەلستۆو ۆ كازاحستانە. سب. رەچەي ي ستاتەي (1925-1930 گگ.)» م.-ا., 1930, س. 151: «...رەۆوليۋتسييا نە زاترونۋلا ستارىە دورەۆوليۋتسيوننىە وتنوشەنييا, وستاۆيۆ ۆ پولنىي مەرە ەكونوميچەسكوە ي پوليتيچەسكوە گوسپودستۆو سيلنىح رودوۆ ي بايا».

16. قامزابەكۇلى د. الاش جəنە əدەبيەت. استانا, 2002. – 418 ب.

17. جۇرتباي ت. الاش اقيىقتارى. الماتى, 2006. – 11 ب.

18. قر ۇقك ادم., 6 ق., 011494 – ٸس, 2 ت., 96-97 پ.پ.

19. قر ۇقك ادم, 6 ق., 07875 ٸس, 3 ت., 54-54 وب پ.پ.

20. سوندا, 3 ت., 1-2 پپ.

21. قر ۇقكم, 2370 ٸس, 4 ت., 829-831 پ.پ.

22. اقىن 1921-192 جج. پەتروپاۆلداعى وبلىستىق «بوستاندىق تۋى» گازەتٸندە رەداكتورلىق قىزمەتتە بولادى/ قر ۇقك ادم, 6 ق., 07875, 2 ت., 16-20 پ.پ.

23. سوندا, 814 پ.

24. سوندا, 3 ت., 1430-1431 پ.پ.

25. سوندا, 73-76 پ.پ. وسى كٶرسەتۋٸندە Ə. بايدٸلدين 1923-1924 جىلدارى مəسكەۋدە ن.تٶرەقۇلوۆ باسقارعان. ورتالىق باسپادا Ə.بٶكەيحانوۆ جəنە م.جۇمابااەۆپەن بٸرگە جۇمىس ٸستەيتٸن, كٶزقاراس ٷيلەسٸمٸزدٸگٸنە بايلاانىستى 1924 جىلى بۇل قىزمەتتەن مəجبٷر بولعاندىعىن باياندايدى.

26. وتچەت كازرايكوما ركپ (ب) 5-وي ۆسەكازاحسكوي كونفەرەنتسيي ركپ (ب). دوكلاد وتۆەتستۆەننوگو سەكرەتاريا كازرايكوما ركپ (ب), توۆ. گولوششەكينا, نا زاسەدانيي كونفەرەنتسيي 1-گو دەكابريا 1925 گ. كزىل-وردا گدە ون زامەتيل: «ۆەششي, كوتورىە بوياتسيا پيسات وتكرىتىم يازىكوم پيشۋت ۆ ۆيدە پوباسەنوك, - ەتو وچەۆيدنو وبششەپرينياتوە ياۆلەنيە. سكرىۆات پود كاكوي ليبو باسنەي كاكوە-نيبۋد يميا. ەتو نازىۆاالوس كوگدا-تو, ۆ تسارسكوي پەچاتي, ەزوپوۆسكيم يازىكوم».

27. بايتۋرسىنوۆ ا. اق جول. الماتى, 1991. – 14 ب.

28. مۇقانوۆ س. ەسەيۋ جىلدارى. ٶمٸرباياننان حيكايالار. الماتى, 1964. – 230 ب.

29. قر ۇقك ادم., 6 ق., 011494 – ٸس, 6 ت., 177-178 پ.پ.

30. سوندا, 6 ق., 09797 ٸس, 87 پ.

31. جۇرتباي ت. الاش اقيىقتارى. الماتى, 2006. – 43 ب.

32. سوندا, – 59 ب.

33. قر ۇقك ادم., 6 ق., 06610 – ٸس, 4 ت., 829-831 پ.پ.

34. قر پرەزيدەنتٸنٸڭ مۇراعاتى. 141 ق., 1 ت., 7641 ٸس, 12 پ.

35. وسى رەتتە حٸح عاسىرداعى (1837-1846) كەنەسارى قاسىمۇلى باستاعان قازاق ازاتتىق قوزعالىسى تاقىرىبىنىڭ حح عاسىرداعى كەڭەستٸك بيلٸك تۇسىندا ۇلتتىق قوعامدىق ويداعى داۋلى تاقىرىپقا اينالعاندىعىن, ونى تۋدىرعان رەسمي يدەولوگييا ەكەندٸگٸن ەسكە الۋ ارتىق ەمەس. بۇل تاقىرىپ, بەلگٸلٸ دəرەجەدە, قازاق قوعامدىق ويىنداعى (əدەبيەتٸ مەن تاريحى) تەمپەراتۋرالىق قىسىمدى كٶرسەتەتٸن بارومەتر ەسەبٸندە جٷردٸ. الاش قوزعالىسىنىڭ جەڭٸلٸسٸنەن كەيٸنگٸ قوعامدىق ويداعى باس كٶتەرۋدٸڭ كٶرٸنٸسٸ بولعان «حان كەنە» (1928) دراماسىنا كوممۋنيستٸك يدەولوگييانىڭ «كٷرزٸسٸ» تيدٸ.

1943 جىلى جارىق كٶرگەن «يستورييا كازاحسكوي سسر» كٸتابىنا كەنەسارى قاسىمۇلى باستاعان قوزعالىس تاريحى م.Əۋەزوۆتىڭ تٸكەلەي تالاپ ەتۋٸمەن دەربەس تاراۋ بولىپ ەنگٸزٸلدٸ. ارتىن الا, ياعني 1947 جىلى وسى تاقىرىپتى ارقاۋ ەتكەن ە.بەكماحانوۆتىڭ مونوگرافييالىق ەڭبەگٸ جارىق كٶردٸ. (بەكماحانوۆ ە. كازاحستان ۆ 20-40 گودى حٸح ۆەكا. پود وبششەي رەداكتسيەي دوكتورا يستوريچەسكيح ناۋك, پروف. م.پ. ۆياتكينا. الما-اتا, 1947.) كوممۋنيستٸك پارتييا مۇنداي ەركٸندٸكتٸ كٶتەرە العان جوق. ە.بەكماحانوۆ 1952 جىلى اباقتىعا جابىلىپ, ۇزاق مەرزٸمگە سوتتالدى. بۇل جولى پارتييانىڭ «كٷرزٸسٸ» مٸندەتٸن اتقارعان ت. شويىنباەۆ, ح.ايداروۆا ج.ب. بولدى. ٶتكەن زامان مەن ونىڭ تۇلعالارىنا وڭ كٶزبەن قاراپ, «اتباسىن بۇرۋ» قازاققا پايداسىز ٸس دەپ تانىلدى.

1969 جىلى ٸ. ەسەنبەرليننٸڭ « قاھارى» جارىق كٶردٸ. كەنە حان تاقىرىبىن سٶز ەتكەن قازاق رومانى. وقىرمان كٸتاپتى ٸشتەي تٷسٸنٸپ, جىلى قابىلدادى. ەلدٸڭ تويىپ اس ٸشٸپ, ويلى كٸتاپ ٸزدەي باستاعان كەزٸ. پارتييالىق بيلٸكتٸڭ دە سٸرەسكەن ستاليندٸك جٷيەنٸ سول كٷيٸندە ۇستاپ تۇرۋ مٷمكٸن ەمەستٸگٸن مويىنداۋعا مəجبٷر بولعان مەزگٸلٸ. سوعان سəيكەس يمپەرييانىڭ ۇلت ساياساتىندا دا جىلىمىقتىڭ لەبٸ بايقالاتىن. دەگەنمەن جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىعىنا دەگەن سالقىن ۇستامدىلىقتىڭ بولعاندىعى حاق. بۇل كەزدە دە كەنە حان تاقىرىبىندا ەركٸنسۋگە جول جوق ەكەندٸگٸن ەسكەرتكەن سىنشىلار تابىلدى. بٸراق جاڭا سوت پروتسەسٸن باستاپ كەتۋگە دە كەش-تٸن.

36. Əۋەزوۆ م. 20 تومدىق شىع. جيناعى. 14 ت., الماتى, 1983. – 367 ب.

37. جانسٷگٸروۆ ٸ. كٶپ تومدىق شىعارامالار جيناعى. 3 ت. پوەمالار. الماتى, 2004. – 405 ب.

38. سوندا, 318 ب.: «ارقادا اقاندى ايتقان əڭگٸمە كٶپ, قىلادى ونى əۋليە əلدە نە دەپ, Əۋليە بولماسا دا بەزەگەن جان, نەلٸكتەن? تاريحشىلار تابار سەبەپ»

39. جۇماباەۆ م. شىعارمالارى. – الماتى, 1989. – 441 ب.

40. قر ۇقك ادم., 6 ق., 011494 – ٸس, 3 ت., 240 پ.

41. جۇماباەۆ م. اتالعان كٸتاپ, – 265 ب.

42. ەلەۋكەنوۆ ش. «ولار قانداي, مەن قانداي...». // قازاق əدەبيەتٸ, 9 شٸلدە 2010 ج.

43. سلوۆار ينوستراننىح سلوۆ. – م., 1988, س. 392.