Táýelsizdiktiń teńdessiz jeńisteriniń biri – qyryq jyl boiy qazaq topyraǵynyń tozańyn shyǵaryp, aýzynan ajal shashqan atom bombasynyń jarylýyna máńgilik tosqaýyl qoiǵandyǵy. Semei poligonynyń jabylǵanyna biyl – 25 jyl.
Qazaqqa zor qaiǵy-qasiret ákelgen poligon 1991 jyly Elbasy N.Nazarbaevtyń Jarlyǵymen jabylyp, 1995 jyly sońǵy iadrolyq qarý qazaq jerinen alastatyldy. Adamzattyq aýqymdaǵy úlken oi alyby, aqyn Oljas Súleimenovtiń bastamasymen qurylǵan «Nevada-Semei» antiiadrolyq qozǵalysy uly kúrestiń alǵashqy qadamyn jasap, iadrolyq qarý taratpaýdyń halyqaralyq júiesin nyǵaitý úshin orasan zor eńbek sińirdi. «Nevada-Semei» ideiasymen birikkender naǵyz halyqtyq qozǵalysqa ainalyp, tóńiregine milliondardy toptastyrdy. 1989 jyldyń naýryzynda bar bolǵany eki aptanyń ishinde 2 000000 qol jinalǵan. Joǵarydan buiryq bolmaǵan. Nusqaý kelmegen. Bul halyqtyń ózin ózi qutqarý jolyndaǵy qalaýy, erkindik ańsaǵan ulttyq rýhynyń oianýy edi.
Almatydaǵy S.Asfendiiarov atyndaǵy meditsina ýniversitetiniń stýdentterimen kezdesýge kelgen qoǵam qairatkeri Oljas Súleimenov «Nevada-Semei» halyqaralyq iadrolyq qarýǵa qarsy kúres qozǵalysynyń qurylǵanyna 25 jyl tolýyna orai uiymdastyrylǵan kezdesýdegi áńgimesin osydan bastady. Aqyn áli táýelsizdik tańy atpai turǵandaǵy jylymyq kezeńde qozǵalys qurýdyń qiyndyǵy, maqsat-muraty týraly áńgimeledi. «1991 jyly 29 tamyzda Prezident Jarlyǵymen Semei poligony jabyla sala, Amerikadaǵy, Angliiadaǵy, Qytaidaǵy poligondar birtindep jabyla bastady. Mundai alyp áskeri óndiristik keshender siam egizderi siiaqty bolady, biriniń qoly aýyrsa, ekinshisiniń aiaǵy syrqyraidy. Adamnyń birtutas aǵzasy sekildi, bir-birimen tyǵyz jalǵasqan bútin dúnie. Semeidegi ajdahanyń basy julynǵan soń, basqalarynyń da úni óshe bastady», dedi. Osynyń bári ertegidei estiletin jastarǵa aqyn buǵan tek halyq qoldaýynyń nátijesinde ǵana qol jetkizgenin tereńirek túsindirýge tyrysty. Qazir de álem mazasyz kúi keship otyr. Soltústik Koreia iadrolyq qarý shyǵarýyn toqtatpai keledi, Izrail men Pákistan, Úndistan jasyryn atom arsenalyn ustap otyr, musylman memleketteriniń kópshiliginde beibitshilik baiandy emes. «Sizder bolashaq dárigersizder, muny meditsina tilimen túsindirip aitar bolsam, álem taǵy da soǵysqa júkti. Álem úshinshi iadrolyq soǵysqa tolǵatyp jatqandai úreili».
Aqynmen kezdesýdiń meditsinalyq joǵary oqý ornynda uiymdastyrylýy da tegin emes. Álemdik qarýlaný básekesiniń saldarynan Keńes Odaǵynyń synaq alańy bolyp qurylǵan Semei poligonynyń aýmaǵy oǵan kórshi jatqan Qaraǵandy, Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan oblystaryn da qamtyǵany belgili. 1949-1989 jyldar aralyǵynda 456 synaq júrgizip, 616 jarylys jasaǵan radiatsiialyq «tájiribeden» 2 mln-nan astam adam zardap shegip, qaterli isik, immýndyq júie, qan quramynyń buzylýy sekildi túrli aýrýǵa ushyraǵan. Osy zardaptardy joiyp, aýyr syrqatqa shaldyqqan poligon qurbandaryn emdeý isinde elimizdiń dárigerleri ólsheýsiz kómek kórsetti. Qazaqstannyń meditsina isin damytýǵa úles qosyp júrgen belgili ǵalymdardyń kópshiligi «Nevada-Semei» qozǵalysynyń quramynda boldy.
Kezdesýde stýdent jastar aqyn óleńderin qazaq, orys, aǵylshyn tilderinde jatqa oqyp, áserli áńgimesi úshin rahmet aitty. Adamzattyń paida bolý tarihynan, mádenietterdi jaqyndastyrý máselesinen, dinderdiń qarym-qatynasy jaiynan eki saǵattan astam ýaqyt tamyljyta syr shertken Oljas Súleimenov jastarǵa senim artatynyn aitty. «Nevada-Semei qozǵalysynyń jańa dáýiri – sizderdiń qoldaryńyzda. Bizdiń qairatkerlik, kúreskerlik isimizdi jalǵastyratyn – sizder. Jańa zamannyń qarýy atom emes, bilim men bostandyq ekenin umytpańyzdar», dedi aqyn.
Aigúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
.jpeg)