تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ تەڭدەسسٸز جەڭٸستەرٸنٸڭ بٸرٸ – قىرىق جىل بويى قازاق توپىراعىنىڭ توزاڭىن شىعارىپ, اۋزىنان اجال شاشقان اتوم بومباسىنىڭ جارىلۋىنا مەڭگٸلٸك توسقاۋىل قويعاندىعى. سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا بيىل – 25 جىل.
قازاققا زور قايعى-قاسٸرەت ەكەلگەن پوليگون 1991 جىلى ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن جابىلىپ, 1995 جىلى سوڭعى يادرولىق قارۋ قازاق جەرٸنەن الاستاتىلدى. ادامزاتتىق اۋقىمداعى ٷلكەن وي الىبى, اقىن ولجاس سٷلەيمەنوۆتٸڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان «نەۆادا-سەمەي» انتييادرولىق قوزعالىسى ۇلى كٷرەستٸڭ العاشقى قادامىن جاساپ, يادرولىق قارۋ تاراتپاۋدىڭ حالىقارالىق جٷيەسٸن نىعايتۋ ٷشٸن وراسان زور ەڭبەك سٸڭٸردٸ. «نەۆادا-سەمەي» يدەياسىمەن بٸرٸككەندەر ناعىز حالىقتىق قوزعالىسقا اينالىپ, تٶڭٸرەگٸنە ميلليونداردى توپتاستىردى. 1989 جىلدىڭ ناۋرىزىندا بار بولعانى ەكٸ اپتانىڭ ٸشٸندە 2 000000 قول جينالعان. جوعارىدان بۇيرىق بولماعان. نۇسقاۋ كەلمەگەن. بۇل حالىقتىڭ ٶزٸن ٶزٸ قۇتقارۋ جولىنداعى قالاۋى, ەركٸندٸك اڭساعان ۇلتتىق رۋحىنىڭ ويانۋى ەدٸ.
الماتىداعى س.اسفەنديياروۆ اتىنداعى مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ستۋدەنتتەرٸمەن كەزدەسۋگە كەلگەن قوعام قايراتكەرٸ ولجاس سٷلەيمەنوۆ «نەۆادا-سەمەي» حالىقارالىق يادرولىق قارۋعا قارسى كٷرەس قوزعالىسىنىڭ قۇرىلعانىنا 25 جىل تولۋىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان كەزدەسۋدەگٸ ەڭگٸمەسٸن وسىدان باستادى. اقىن ەلٸ تەۋەلسٸزدٸك تاڭى اتپاي تۇرعانداعى جىلىمىق كەزەڭدە قوزعالىس قۇرۋدىڭ قيىندىعى, ماقسات-مۇراتى تۋرالى ەڭگٸمەلەدٸ. «1991 جىلى 29 تامىزدا پرەزيدەنت جارلىعىمەن سەمەي پوليگونى جابىلا سالا, امەريكاداعى, انگليياداعى, قىتايداعى پوليگوندار بٸرتٸندەپ جابىلا باستادى. مۇنداي الىپ ەسكەري ٶندٸرٸستٸك كەشەندەر سيام ەگٸزدەرٸ سيياقتى بولادى, بٸرٸنٸڭ قولى اۋىرسا, ەكٸنشٸسٸنٸڭ اياعى سىرقىرايدى. ادامنىڭ بٸرتۇتاس اعزاسى سەكٸلدٸ, بٸر-بٸرٸمەن تىعىز جالعاسقان بٷتٸن دٷنيە. سەمەيدەگٸ اجداھانىڭ باسى جۇلىنعان سوڭ, باسقالارىنىڭ دا ٷنٸ ٶشە باستادى», دەدٸ. وسىنىڭ بەرٸ ەرتەگٸدەي ەستٸلەتٸن جاستارعا اقىن بۇعان تەك حالىق قولداۋىنىڭ نەتيجەسٸندە عانا قول جەتكٸزگەنٸن تەرەڭٸرەك تٷسٸندٸرۋگە تىرىستى. قازٸر دە ەلەم مازاسىز كٷي كەشٸپ وتىر. سولتٷستٸك كورەيا يادرولىق قارۋ شىعارۋىن توقتاتپاي كەلەدٸ, يزرايل مەن پەكٸستان, ٷندٸستان جاسىرىن اتوم ارسەنالىن ۇستاپ وتىر, مۇسىلمان مەملەكەتتەرٸنٸڭ كٶپشٸلٸگٸندە بەيبٸتشٸلٸك باياندى ەمەس. «سٸزدەر بولاشاق دەرٸگەرسٸزدەر, مۇنى مەديتسينا تٸلٸمەن تٷسٸندٸرٸپ ايتار بولسام, ەلەم تاعى دا سوعىسقا جٷكتٸ. ەلەم ٷشٸنشٸ يادرولىق سوعىسقا تولعاتىپ جاتقانداي ٷرەيلٸ».
اقىنمەن كەزدەسۋدٸڭ مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورنىندا ۇيىمداستىرىلۋى دا تەگٸن ەمەس. ەلەمدٸك قارۋلانۋ بەسەكەسٸنٸڭ سالدارىنان كەڭەس وداعىنىڭ سىناق الاڭى بولىپ قۇرىلعان سەمەي پوليگونىنىڭ اۋماعى وعان كٶرشٸ جاتقان قاراعاندى, پاۆلودار, شىعىس قازاقستان وبلىستارىن دا قامتىعانى بەلگٸلٸ. 1949-1989 جىلدار ارالىعىندا 456 سىناق جٷرگٸزٸپ, 616 جارىلىس جاساعان رادياتسييالىق «تەجٸريبەدەن» 2 ملن-نان استام ادام زارداپ شەگٸپ, قاتەرلٸ ٸسٸك, يممۋندىق جٷيە, قان قۇرامىنىڭ بۇزىلۋى سەكٸلدٸ تٷرلٸ اۋرۋعا ۇشىراعان. وسى زارداپتاردى جويىپ, اۋىر سىرقاتقا شالدىققان پوليگون قۇرباندارىن ەمدەۋ ٸسٸندە ەلٸمٸزدٸڭ دەرٸگەرلەرٸ ٶلشەۋسٸز كٶمەك كٶرسەتتٸ. قازاقستاننىڭ مەديتسينا ٸسٸن دامىتۋعا ٷلەس قوسىپ جٷرگەن بەلگٸلٸ عالىمداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ قۇرامىندا بولدى.
كەزدەسۋدە ستۋدەنت جاستار اقىن ٶلەڭدەرٸن قازاق, ورىس, اعىلشىن تٸلدەرٸندە جاتقا وقىپ, ەسەرلٸ ەڭگٸمەسٸ ٷشٸن راحمەت ايتتى. ادامزاتتىڭ پايدا بولۋ تاريحىنان, مەدەنيەتتەردٸ جاقىنداستىرۋ مەسەلەسٸنەن, دٸندەردٸڭ قارىم-قاتىناسى جايىنان ەكٸ ساعاتتان استام ۋاقىت تامىلجىتا سىر شەرتكەن ولجاس سٷلەيمەنوۆ جاستارعا سەنٸم ارتاتىنىن ايتتى. «نەۆادا-سەمەي قوزعالىسىنىڭ جاڭا دەۋٸرٸ – سٸزدەردٸڭ قولدارىڭىزدا. بٸزدٸڭ قايراتكەرلٸك, كٷرەسكەرلٸك ٸسٸمٸزدٸ جالعاستىراتىن – سٸزدەر. جاڭا زاماننىڭ قارۋى اتوم ەمەس, بٸلٸم مەن بوستاندىق ەكەنٸن ۇمىتپاڭىزدار», دەدٸ اقىن.
ايگٷل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
.jpeg)