2021 jyldyń shildesinen Qazaqstan Respýblikasynyń Ákimshilik rásimdik-protsestik kodeksi qoldanysqa engiziledi. Jańa zańnyń memlekettiń quqyqtyq, sot júiesine, sonyń ishinde memlekettik organdardyń qyzmetine tyń serpin bererin atap ótken jón. Zańnyń ózgesheligi men eldiń quqyqtyq júúiesindegi betburys jasaý múmkindikterine jańa zańmen tanysý, Joǵarǵy Sotpen halyqaralyq uiymdardyń qatysýymen uiymdastyrylǵan oqýlar tyńdaýshysy bolý barysynda kóz jetkizdim.
Eýropa, Baltyq, sonymen qatar postkeńestik memleketterdiń kóbiniń quqyqtyq júielerinde ákimshilik ádilettiń damyǵany belgili. Bizdiń elimizde de zańnyń qabyldanýy kezek kúttirmeitin shara ekeni 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan Quqyqtyq saiasat tujyrymdamasynda da, keiinnen memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń alǵashqy Joldaýynnan da anyq ańǵarylady. Sonyń ishinde «Halyq únine qulaq asatyn memleket», «Ádiletti memleket» tujyrmdamalary, ádil sot tóreligi, sottardyń mamandandyrylýy sekildi negizgi baǵyttar aiqyndalyp, qoǵamnyń sottarǵa degen senimin ornyqtyrý basymdyǵy bar maqsatqa ainalý kerektigi aitylǵan bolatyn.
Kúndelikti ómirde jeke jáne zańdy tulǵalar únemi memlekettik organdarynyń qyzmetine júginedi jáne olarmen qatynastarǵa túsedi. Bul qatynastar bilik jáne baǵyný qatynastarynan týyndaityndyqtan, qatysýshylardyń teńsizdigimen erekshelenedi. Bul rette memleket atynan ókilettik etetin basqarý organy qyzmetiniń ereksheligi eskerilip, azamattar men zańdy tulǵalarǵa olardyń quqyqtary men zańdy múddelerin sotta qorǵalý quqyǵyna kepildik berilýi tiis. Sol jariia quqyqtyq qatynastarda adam quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýdyń tetikteriniń biri- Ákimshilik rásimdik-protsestik Kodeks.
Jańa zań quqyqtyq júie úshin jańa qujat, memlekettik qurylymda, qoǵamda betburys jasaityn tyń zańnama. Kodeks jariia-quqyqtyq daý kezinde memlekettik qurylymdar men qarapaiym azamattardyń teńdei múmkindikke ie bolýyn qamtamasyz etýmen qatar, memlekettik basqarý aiasyndaǵy zańnamanyń osy ýaqytqa deiin bir júiege túspegen olqylyqtardy sheshýge baǵyttalǵan.
Kodeks qurylymy boiynsha eki bólikke bólinedi: biri-rásimdik bóligi, ekinshisi-sot isin júrgizý bóligi. Rásimdik bólik memlekettik organdardyń rásimderin,sonyń ishinde memlekettik organnyń ókilettikteri men ákimshilik aktiniń qabyldanýy men shaǵymdalýy tártibin aiqyndasa, sot isin júrgizý bóliginde talap qoiý túrleri, isterdi qaraý tártibi, sot sheshimi, sot baqylaýy sekildi is júrgizý tártibi bekitilgen.
Búgingi kúnge deiin jariia-quqyqtyq qatynastardan týyndaityn, buzylǵan nemese daý aitylatyn quqyqtardy, bostandyqtardy nemese zańdy múddelerdi qorǵaý jáne qalpyna keltirý maqsatynda sotqa berilgen daýlar Azamattyq protsestik Kodeks aiasynda qaralýda. Azamattyq protsestik zańnamada buǵan deiin de memlekettik organdar (laýazymdy tulǵalardyń) is-áreketine (áreketsizdigine) shaǵym berý kezinde kórsetilgen ister boiynsha dáleldeý aýyrtpalyǵy aktilerine, áreketterine (áreketsizdigine) shaǵym jasalyp otyrǵan memlekettik bilik, jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryna, qoǵamdyq birlestikterge, uiymdarǵa, laýazymdy adamdar men memlekettik qyzmetshilerge júkteletindigi jóninde ereje bar. Alaida bul dáleldeý mindeti jalpy azamattyq is júrgizýdegi taraptardyń sot óndirisindegi teńdigi qaǵidasy aiasynyń kóleńkesinde qalyp, osy qaǵidamen talap qoiý óndiristeri boiynsha is qaraýǵa daǵdylanǵan sýdialardyń da dáleldeý aýyrtpalyǵyn bir tarapqa júktep qoiýy tájiribede kóp kezdese bermegen jaǵdai.
Jańa Ákimshilik rásimdik-protsestik Kodeks memlekettik organdarǵa dáleldeý mindetin júktei otyryp, sonymen qatar sottyń protsestik quqyqtardy teris paidalanatyn nemese protsestik mindetterdi oryndamaityn tulǵaǵa, onyń ishinde sot belgilegen merzimdi dálelsiz sebeptermen buza otyryp dálelder usynylǵan, tapsyrmalar oryndalǵan jaǵdailarda, eger bul ákimshilik isti qaraýdyń sozylýyna alyp kelse, árbir áreket (áreketsizdik) úshin aqshalai óndirip alýdy qoldanýǵa quqyǵyn belgilegen.
Ákimshilik rásimdik-protsestik kodeks boiynsha ákimshilik rásimder men isterdiń qaralý qaǵidattary ózindik erekshelikterge ie.
Sonyń biri- ákimshilik sot isin júrgizý sottyń belsendi róli negizinde júzege asyrylatyndyǵy. Talapkerdiń dáleldemelerdi usyný múmkindiginiń shektelýine bailanysty jaýapkerge daýlardyń birqatar sanattary boiynsha onyń shyǵarǵan quqyqtyq aktileri men áreketiniń (áreketsizdiginiń) zańdylyǵyn, olardyń usynylǵan quzyret sheginde ázirlenip qabyldanǵandyǵyn, qajetti ári durys ekendigin dáleldeý mindeti júkteledi. Sot óz bastamasy nemese ákimshilik protseske qatysýshylardyń ýájdi ótinishhaty boiynsha qosymsha materialdar men dáleldemelerdi jinaidy, sondai-aq ákimshilik sot isin júrgizý mindetterin sheshýge baǵyttalǵan ózge de áreketterdi oryndaidy.Sot ákimshilik protseske qatysýshylardyń túsiniktemelerimen, aryzdarymen, ótinishhattarymen, olar usynǵan dáleldermen, dáleldemelermen jáne ákimshilik istiń ózge de materialdarymen shektelip qana qoimai, ákimshilik isti durys sheshý úshin mańyzy bar barlyq naqty mán-jaidy jan-jaqty, tolyq jáne obektivti túrde zertteidi.
Ulttyq zańnamada buryn qaǵidattar retinde erekshe atalmaǵan qaǵidattar retinde senim quqyǵyn qorǵaý jáne mólsherlestik qaǵidattaryn ataýǵa bolady.
Senim quqyǵyn qorǵaý qaǵidatynyń uǵymy azamattardyń, zańdy tulǵalardyń memlekettik organnyń nemese laýazymdy adamnyń tek zańdy áreket etedi degen túsinigin bildiredi.
Kodekstiń 13 babyna sáikes ákimshilik rásimge qatysýshynyń ákimshilik organnyń, laýazymdy adamnyń qyzmetine senimi Qazaqstan Respýblikasynyń zańdarynda qorǵalady. Ákimshilik organ, laýazymdy adam nemese sot Qazaqstan Respýblikasynyń zańnamasyna sáikes teris dep belgilemeiinshe, ákimshilik akti, ákimshilik áreket (áreketsizdik) zańdy jáne negizdi dep esepteledi.
Quqyqtyq salaǵa úlken betburys jasaǵan bul qujattyń jańashyldyqtary biri-sottyń isterdi qaraýǵa ketetin aqylǵa qonymdy merzimi.
Ákimshilik sot isin júrgizýdiń aqylǵa qonymdy merzimderiniń institýty Reseide, Germaniiada, Latviiada jáne Eýropanyń basqa da elderinde burynnan sátti qoldanylýda. Aitalyq Germaniiada ákimshilik ister boiynsha aqylǵa qonymdy merzimdi sýdianyń ózi belgileidi. Negizi ákimshilik is boiynsha sot aktisin daiyndaýǵa zań boiynsha on bes kún berilgen. Merzimdi uzartý istiń kúrdeliligine, qujattardy aldyrýdyń qiyndyǵyna bailanysty ózgeredi. Osyndai tetiktiń arqasynda mysalǵa alsaq, Germaniiadaǵy ister óte sapaly, joǵary yjdaǵattylyqpen qaralyp, olardyń sheshimine shaǵym túse bermeidi.
Memlekettik basqarý aiasyndaǵy adam quqyqtary men zańdy múddeleriniń buzylýynan qorǵaý óz kezeginde ákimshilik ádilettiń quziretinde. Ákimshilik ádilettiń damýy, syrtqy sottyq baqylaý, memlekettik organdardyń qyzmetiniń tiimdiliginiń, sheshimderiniń sapalylyǵy men negizdiliginiń artýyna áser eteri sózsiz. Óz kezeginde ákimshilik ádilettiń sot júiesine tigizer áseri de bar. Taraptardyń teńsizdiginen bastalatyn, biliktiń eń kúshti tarmaǵy-atqarý biligimen daýlasýda sottyń beitarap, táýelsiz bola bilýi, ádil sheshim shyǵarýy halyqtyń sotqa degen senimin arttyryp qana qoimai, memlekettik basqarý qyzmetin sapaly basqarýdyń álemdik standarttaryna qol jetkizýge septigin tigizedi.
Shynargúl Shaidieva,
Oral qalasynyń №2 sotynyń sýdiasy
