2021 جىلدىڭ شٸلدەسٸنەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدٸك-پروتسەستٸك كودەكسٸ قولدانىسقا ەنگٸزٸلەدٸ. جاڭا زاڭنىڭ مەملەكەتتٸڭ قۇقىقتىق, سوت جٷيەسٸنە, سونىڭ ٸشٸندە مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ قىزمەتٸنە تىڭ سەرپٸن بەرەرٸن اتاپ ٶتكەن جٶن. زاڭنىڭ ٶزگەشەلٸگٸ مەن ەلدٸڭ قۇقىقتىق جٷٷيەسٸندەگٸ بەتبۇرىس جاساۋ مٷمكٸندٸكتەرٸنە جاڭا زاڭمەن تانىسۋ, جوعارعى سوتپەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قاتىسۋىمەن ۇيىمداستىرىلعان وقۋلار تىڭداۋشىسى بولۋ بارىسىندا كٶز جەتكٸزدٸم.
ەۋروپا, بالتىق, سونىمەن قاتار پوستكەڭەستٸك مەملەكەتتەردٸڭ كٶبٸنٸڭ قۇقىقتىق جٷيەلەرٸندە ەكٸمشٸلٸك ەدٸلەتتٸڭ دامىعانى بەلگٸلٸ. بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە دە زاڭنىڭ قابىلدانۋى كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن شارا ەكەنٸ 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا دا, كەيٸننەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ العاشقى جولداۋىننان دا انىق اڭعارىلادى. سونىڭ ٸشٸندە «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت», «ەدٸلەتتٸ مەملەكەت» تۇجىرمدامالارى, ەدٸل سوت تٶرەلٸگٸ, سوتتاردىڭ مامانداندىرىلۋى سەكٸلدٸ نەگٸزگٸ باعىتتار ايقىندالىپ, قوعامنىڭ سوتتارعا دەگەن سەنٸمٸن ورنىقتىرۋ باسىمدىعى بار ماقساتقا اينالۋ كەرەكتٸگٸ ايتىلعان بولاتىن.
كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە جەكە جەنە زاڭدى تۇلعالار ٷنەمٸ مەملەكەتتٸك ورگاندارىنىڭ قىزمەتٸنە جٷگٸنەدٸ جەنە ولارمەن قاتىناستارعا تٷسەدٸ. بۇل قاتىناستار بيلٸك جەنە باعىنۋ قاتىناستارىنان تۋىندايتىندىقتان, قاتىسۋشىلاردىڭ تەڭسٸزدٸگٸمەن ەرەكشەلەنەدٸ. بۇل رەتتە مەملەكەت اتىنان ٶكٸلەتتٸك ەتەتٸن باسقارۋ ورگانى قىزمەتٸنٸڭ ەرەكشەلٸگٸ ەسكەرٸلٸپ, ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالارعا ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مٷددەلەرٸن سوتتا قورعالۋ قۇقىعىنا كەپٸلدٸك بەرٸلۋٸ تيٸس. سول جارييا قۇقىقتىق قاتىناستاردا ادام قۇقىقتارى مەن زاڭدى مٷددەلەرٸن قورعاۋدىڭ تەتٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ- ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدٸك-پروتسەستٸك كودەكس.
جاڭا زاڭ قۇقىقتىق جٷيە ٷشٸن جاڭا قۇجات, مەملەكەتتٸك قۇرىلىمدا, قوعامدا بەتبۇرىس جاسايتىن تىڭ زاڭناما. كودەكس جارييا-قۇقىقتىق داۋ كەزٸندە مەملەكەتتٸك قۇرىلىمدار مەن قاراپايىم ازاماتتاردىڭ تەڭدەي مٷمكٸندٸككە يە بولۋىن قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, مەملەكەتتٸك باسقارۋ اياسىنداعى زاڭنامانىڭ وسى ۋاقىتقا دەيٸن بٸر جٷيەگە تٷسپەگەن ولقىلىقتاردى شەشۋگە باعىتتالعان.
كودەكس قۇرىلىمى بويىنشا ەكٸ بٶلٸككە بٶلٸنەدٸ: بٸرٸ-رەسٸمدٸك بٶلٸگٸ, ەكٸنشٸسٸ-سوت ٸسٸن جٷرگٸزۋ بٶلٸگٸ. رەسٸمدٸك بٶلٸك مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ رەسٸمدەرٸن,سونىڭ ٸشٸندە مەملەكەتتٸك ورگاننىڭ ٶكٸلەتتٸكتەرٸ مەن ەكٸمشٸلٸك اكتٸنٸڭ قابىلدانۋى مەن شاعىمدالۋى تەرتٸبٸن ايقىنداسا, سوت ٸسٸن جٷرگٸزۋ بٶلٸگٸندە تالاپ قويۋ تٷرلەرٸ, ٸستەردٸ قاراۋ تەرتٸبٸ, سوت شەشٸمٸ, سوت باقىلاۋى سەكٸلدٸ ٸس جٷرگٸزۋ تەرتٸبٸ بەكٸتٸلگەن.
بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن جارييا-قۇقىقتىق قاتىناستاردان تۋىندايتىن, بۇزىلعان نەمەسە داۋ ايتىلاتىن قۇقىقتاردى, بوستاندىقتاردى نەمەسە زاڭدى مٷددەلەردٸ قورعاۋ جەنە قالپىنا كەلتٸرۋ ماقساتىندا سوتقا بەرٸلگەن داۋلار ازاماتتىق پروتسەستٸك كودەكس اياسىندا قارالۋدا. ازاماتتىق پروتسەستٸك زاڭنامادا بۇعان دەيٸن دە مەملەكەتتٸك ورگاندار (لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ) ٸس-ەرەكەتٸنە (ەرەكەتسٸزدٸگٸنە) شاعىم بەرۋ كەزٸندە كٶرسەتٸلگەن ٸستەر بويىنشا دەلەلدەۋ اۋىرتپالىعى اكتٸلەرٸنە, ەرەكەتتەرٸنە (ەرەكەتسٸزدٸگٸنە) شاعىم جاسالىپ وتىرعان مەملەكەتتٸك بيلٸك, جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ ورگاندارىنا, قوعامدىق بٸرلەستٸكتەرگە, ۇيىمدارعا, لاۋازىمدى ادامدار مەن مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەرگە جٷكتەلەتٸندٸگٸ جٶنٸندە ەرەجە بار. الايدا بۇل دەلەلدەۋ مٸندەتٸ جالپى ازاماتتىق ٸس جٷرگٸزۋدەگٸ تاراپتاردىڭ سوت ٶندٸرٸسٸندەگٸ تەڭدٸگٸ قاعيداسى اياسىنىڭ كٶلەڭكەسٸندە قالىپ, وسى قاعيدامەن تالاپ قويۋ ٶندٸرٸستەرٸ بويىنشا ٸس قاراۋعا داعدىلانعان سۋديالاردىڭ دا دەلەلدەۋ اۋىرتپالىعىن بٸر تاراپقا جٷكتەپ قويۋى تەجٸريبەدە كٶپ كەزدەسە بەرمەگەن جاعداي.
جاڭا ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدٸك-پروتسەستٸك كودەكس مەملەكەتتٸك ورگاندارعا دەلەلدەۋ مٸندەتٸن جٷكتەي وتىرىپ, سونىمەن قاتار سوتتىڭ پروتسەستٸك قۇقىقتاردى تەرٸس پايدالاناتىن نەمەسە پروتسەستٸك مٸندەتتەردٸ ورىندامايتىن تۇلعاعا, ونىڭ ٸشٸندە سوت بەلگٸلەگەن مەرزٸمدٸ دەلەلسٸز سەبەپتەرمەن بۇزا وتىرىپ دەلەلدەر ۇسىنىلعان, تاپسىرمالار ورىندالعان جاعدايلاردا, ەگەر بۇل ەكٸمشٸلٸك ٸستٸ قاراۋدىڭ سوزىلۋىنا الىپ كەلسە, ەربٸر ەرەكەت (ەرەكەتسٸزدٸك) ٷشٸن اقشالاي ٶندٸرٸپ الۋدى قولدانۋعا قۇقىعىن بەلگٸلەگەن.
ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدٸك-پروتسەستٸك كودەكس بويىنشا ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدەر مەن ٸستەردٸڭ قارالۋ قاعيداتتارى ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرگە يە.
سونىڭ بٸرٸ- ەكٸمشٸلٸك سوت ٸسٸن جٷرگٸزۋ سوتتىڭ بەلسەندٸ رٶلٸ نەگٸزٸندە جٷزەگە اسىرىلاتىندىعى. تالاپكەردٸڭ دەلەلدەمەلەردٸ ۇسىنۋ مٷمكٸندٸگٸنٸڭ شەكتەلۋٸنە بايلانىستى جاۋاپكەرگە داۋلاردىڭ بٸرقاتار ساناتتارى بويىنشا ونىڭ شىعارعان قۇقىقتىق اكتٸلەرٸ مەن ەرەكەتٸنٸڭ (ەرەكەتسٸزدٸگٸنٸڭ) زاڭدىلىعىن, ولاردىڭ ۇسىنىلعان قۇزىرەت شەگٸندە ەزٸرلەنٸپ قابىلدانعاندىعىن, قاجەتتٸ ەرٸ دۇرىس ەكەندٸگٸن دەلەلدەۋ مٸندەتٸ جٷكتەلەدٸ. سوت ٶز باستاماسى نەمەسە ەكٸمشٸلٸك پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ ۋەجدٸ ٶتٸنٸشحاتى بويىنشا قوسىمشا ماتەريالدار مەن دەلەلدەمەلەردٸ جينايدى, سونداي-اق ەكٸمشٸلٸك سوت ٸسٸن جٷرگٸزۋ مٸندەتتەرٸن شەشۋگە باعىتتالعان ٶزگە دە ەرەكەتتەردٸ ورىندايدى.سوت ەكٸمشٸلٸك پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ تٷسٸنٸكتەمەلەرٸمەن, ارىزدارىمەن, ٶتٸنٸشحاتتارىمەن, ولار ۇسىنعان دەلەلدەرمەن, دەلەلدەمەلەرمەن جەنە ەكٸمشٸلٸك ٸستٸڭ ٶزگە دە ماتەريالدارىمەن شەكتەلٸپ قانا قويماي, ەكٸمشٸلٸك ٸستٸ دۇرىس شەشۋ ٷشٸن ماڭىزى بار بارلىق ناقتى مەن-جايدى جان-جاقتى, تولىق جەنە وبەكتيۆتٸ تٷردە زەرتتەيدٸ.
ۇلتتىق زاڭنامادا بۇرىن قاعيداتتار رەتٸندە ەرەكشە اتالماعان قاعيداتتار رەتٸندە سەنٸم قۇقىعىن قورعاۋ جەنە مٶلشەرلەستٸك قاعيداتتارىن اتاۋعا بولادى.
سەنٸم قۇقىعىن قورعاۋ قاعيداتىنىڭ ۇعىمى ازاماتتاردىڭ, زاڭدى تۇلعالاردىڭ مەملەكەتتٸك ورگاننىڭ نەمەسە لاۋازىمدى ادامنىڭ تەك زاڭدى ەرەكەت ەتەدٸ دەگەن تٷسٸنٸگٸن بٸلدٸرەدٸ.
كودەكستٸڭ 13 بابىنا سەيكەس ەكٸمشٸلٸك رەسٸمگە قاتىسۋشىنىڭ ەكٸمشٸلٸك ورگاننىڭ, لاۋازىمدى ادامنىڭ قىزمەتٸنە سەنٸمٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىندا قورعالادى. ەكٸمشٸلٸك ورگان, لاۋازىمدى ادام نەمەسە سوت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىنا سەيكەس تەرٸس دەپ بەلگٸلەمەيٸنشە, ەكٸمشٸلٸك اكتٸ, ەكٸمشٸلٸك ەرەكەت (ەرەكەتسٸزدٸك) زاڭدى جەنە نەگٸزدٸ دەپ ەسەپتەلەدٸ.
قۇقىقتىق سالاعا ٷلكەن بەتبۇرىس جاساعان بۇل قۇجاتتىڭ جاڭاشىلدىقتارى بٸرٸ-سوتتىڭ ٸستەردٸ قاراۋعا كەتەتٸن اقىلعا قونىمدى مەرزٸمٸ.
ەكٸمشٸلٸك سوت ٸسٸن جٷرگٸزۋدٸڭ اقىلعا قونىمدى مەرزٸمدەرٸنٸڭ ينستيتۋتى رەسەيدە, گەرمانييادا, لاتۆييادا جەنە ەۋروپانىڭ باسقا دا ەلدەرٸندە بۇرىننان سەتتٸ قولدانىلۋدا. ايتالىق گەرمانييادا ەكٸمشٸلٸك ٸستەر بويىنشا اقىلعا قونىمدى مەرزٸمدٸ سۋديانىڭ ٶزٸ بەلگٸلەيدٸ. نەگٸزٸ ەكٸمشٸلٸك ٸس بويىنشا سوت اكتٸسٸن دايىنداۋعا زاڭ بويىنشا ون بەس كٷن بەرٸلگەن. مەرزٸمدٸ ۇزارتۋ ٸستٸڭ كٷردەلٸلٸگٸنە, قۇجاتتاردى الدىرۋدىڭ قيىندىعىنا بايلانىستى ٶزگەرەدٸ. وسىنداي تەتٸكتٸڭ ارقاسىندا مىسالعا الساق, گەرمانيياداعى ٸستەر ٶتە ساپالى, جوعارى ىجداعاتتىلىقپەن قارالىپ, ولاردىڭ شەشٸمٸنە شاعىم تٷسە بەرمەيدٸ.
مەملەكەتتٸك باسقارۋ اياسىنداعى ادام قۇقىقتارى مەن زاڭدى مٷددەلەرٸنٸڭ بۇزىلۋىنان قورعاۋ ٶز كەزەگٸندە ەكٸمشٸلٸك ەدٸلەتتٸڭ قۇزٸرەتٸندە. ەكٸمشٸلٸك ەدٸلەتتٸڭ دامۋى, سىرتقى سوتتىق باقىلاۋ, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ قىزمەتٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸنٸڭ, شەشٸمدەرٸنٸڭ ساپالىلىعى مەن نەگٸزدٸلٸگٸنٸڭ ارتۋىنا ەسەر ەتەرٸ سٶزسٸز. ٶز كەزەگٸندە ەكٸمشٸلٸك ەدٸلەتتٸڭ سوت جٷيەسٸنە تيگٸزەر ەسەرٸ دە بار. تاراپتاردىڭ تەڭسٸزدٸگٸنەن باستالاتىن, بيلٸكتٸڭ ەڭ كٷشتٸ تارماعى-اتقارۋ بيلٸگٸمەن داۋلاسۋدا سوتتىڭ بەيتاراپ, تەۋەلسٸز بولا بٸلۋٸ, ەدٸل شەشٸم شىعارۋى حالىقتىڭ سوتقا دەگەن سەنٸمٸن ارتتىرىپ قانا قويماي, مەملەكەتتٸك باسقارۋ قىزمەتٸن ساپالى باسقارۋدىڭ ەلەمدٸك ستاندارتتارىنا قول جەتكٸزۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
شىنارگٷل شايديەۆا,
ورال قالاسىنىڭ №2 سوتىنىڭ سۋدياسى
