San-salaly suraqtardyń bárin ol bir suraqqa baǵyndyrǵan: men kimmin, men shynymen menmin be, álde júrgen qur sulbamyn ba, álde ózge bireýdiń elesimin be?..
Aqberen Elgezektiń poeziiasy jóninde baspasóz betinde biraz pikirler shyqqan eken. Odan baiqaitynymyz, aqynnyń shyǵarmashylyǵy - qandai da bolsa bir tujyrymǵa siia qoimaityn, taram-taram baǵyty bar kúrdeli dúnie. Biraq bul san-salaly suraqtardyń bárin ol bir suraqqa baǵyndyrǵan: men kimmin, men shynymen menmin be, álde júrgen qur sulbamyn ba, álde ózge bireýdiń elesimin be? Myna ainadan qarap turǵan beine tym aldamshy emes pe? Álde bir negizi bar ma? Negizi bolsa ol qai negiz? Eń qyzyǵy, ol bir belgili sýbekt bolýǵa da qanaǵattanbaidy, ol sýbektilikten burynǵy Jer men Kókke teń bolǵan kosmologiialyq sanaǵa boilaǵysy keledi jáne ol azdai qazirgi túrli interfeis arqyly túrli júiege qosyla beretin postsýbektilik sananyń qubyjyqqa toly elesterin salmaqtap kórgisi keledi. Kóne qytailyqtar aitpap pa edi: «Qudai ózgerister dáýirinde týyp ósýden saqtasyn» dep. Endeshe, Aqberen Elgezek - naq osy ózgerister dáýiriniń túlegi men oishyly, qurbany men óz-ózine eksperiment qoiǵan zertteýshisi. Onyń kóptegen óleńderi baqsylyq zikir estetikasynda jazylǵan. Sonyń bireýin zerdelep kóreiik:
Kún men Túnniń arasynda es jatqanda aýysyp,
Tarǵyl-tarǵyl kil kúmándar kezip júrer baý ishin.
Dúniedegi bar dybystar bir arnada qaýyshyp,
Túisigimnen kúdireier dúr qobyzdyń daýysy.
Arýaqtarmen bi bilegen elestese bir baqsy,
Kókeiimniń qylyn qozǵar ishimdegi shyraqshy.
Kókseńgirdiń kókiregin qars aiyrsa zarly ún,
Sen bilersiń, túsinersiń bul Jalǵannyń tarlyǵyn.
Rasynda da, Keńes Odaǵy quldyraýynan keiin týyndaǵan "Qaita qurý kezeńi" totalitarlyq túnniń baǵyty áli tolyq belgisiz bir tańǵa aýysqan óliara shaq emes pe edi? Aqynymyz aitqan oiyn odan saiyn naqtylap, «es jatqanda aýysyp» deidi. Shynymen de elimiz egemendik alǵan toqsanynshy jyldardan beri biz esimizdi, kókeiimizdi, bolmysymyzdy aýystyrý protsessin keship atqan joqpyz ba? Sotsialistik saiasi qurylymnan kapitalizmge kóshtik, naryqtyq qatynastarǵa súńgip, áiteýir, odan da tiri shyqtyq. Aldynda "taza ulttyq memleket quramyz" dep urandap ek, sodan "eń durysy - kópvektorly saiasat" dep, "damyǵan elý, sosyn otyz memleketke qosylamyz" dep dabyrladyq. Endi túk bolmaǵandai burynǵy otarlaýshy qojaiynymyz Reseige qarap, aýyzymyzdy qý shóppen súrtip otyrmyz.
Al endi biligimiz birese anda shaýyp, birese mynda tyǵylyp jatqanda bul dúniege qazaqtyń jańa býyny kelip úlgerdi: olarǵa ómir súrý kerek, bul dúniede óz ornyn tabýy kerek, olar - myna es aýystyrý zamanynyń tym sozylmai, bir kesimge kelip, naqty tańdaǵan jolymen júrýin qalaidy. Aqberenniń kótergen taqyryptary men estetikasyna qarasaq, osy býynǵa baǵyt silteýshi, jańa qundylyqtar usynýshy. Solardyń ishindegi eń bastysy - Aqberen qaradúrsin oidan, kelte sheshimnen, úirenshikti daǵdyly áreketten saqtandyrady. Bul jaǵynan ol kádimgi Shekspir somdap ketken Gamletke uqsaidy. Rasynda da, men Aqberen Elgezekti qazaqtyń Gamleti der edim. Al estetika jaǵynan Elgezek Oskar Ýaildtan jáne frantsýz siýrrealisterinen kóp úirengen. Onda mistikalyq saryn da joq emes, biraq odan góri analitikasy, zerdeliligi basym. Bul jaǵynan onda Maqsat Máliktiń prozasymen de úndestigi bar. Esińizde bolsa, Ýaild «Dorian Greidiń portretinde» alǵash ret beineni sýretke salynǵan adamnan bólip, ekeýin bólek qarastyrady. Sol siiaqty Elgezek te, keiipkerin saralaýda neshe túrli kúige túsedi.
Ótkenderdiń bosaǵan ańǵalaǵy,
Túnegimen úńilip jandy alady.
Shym-shytyryq ainanyń áleminde,
Óz-ózimdi taba almai sandalamyn.
Menińshe, munda jas aqyn qazirgi dúniege aǵa býynnyń kózimen qaraýǵa qarsylyq bildirip otyr. "Olarda kóz emes, tek kózdiń orny qalǵan" deidi jáne "ol áldeqashan túnekke ainalǵan" deidi. Al kóz bolsa, kórý úshin jaralǵan múshe emes pe? Odan tek túnek kórinetin bolsa, onyń kimge keregi bar? Bizdegi eń qiyn nárse - jas býynnyń aǵalar, aqsaqaldar tarapynan legitimatsiia alýy. Eger olardyń dýaly aýyzdarynan seni moiyndaǵan, maqtaǵan bir sóz shyqpasa, onda ainaǵa qansha qarasań da, óz-ózińdi taba almaisyń. Eger álginde ǵana aitylǵan Gamlet sitýatsiiasyna oralatyn bolsaq, ol sheshesi jibergen kúnási arqyly ákesinen aiyrylyp, endi ógei ákesin moiyndamasa, hanzada bolýdan qalý qaýpindegi halde tur. Sol úshin oǵan týǵan anasynyń ózi ógei bop ketken, búkil dúnie ógeilenip, ol endi japadan jalǵyz qalǵanyn sezinip, ne isterin bilmei tur, barlyq árekettiń bári baiansyz kórinip tur. Sonda ol álgi jaǵdaidyń sheshimin barlyq shyndyqty pash etken teatraldyq qoiylym qoiýdan tappai ma? Sol siiaqty Elgezek te álde de bolsa ótkenge belshesinen batyp otyrǵan qoǵamǵa degen ógeisý, ishtei qarsy turý sezimin búkil poeziiasyna arqaý etken.
Alaida qazir aǵa býynnyń qatary da seiilip barady, endi kelesi urpaq qandai qundylyqtar aiasynda birige alady? Biz tek ózimizdiń ulttyq qundylyqtarymyzdy dáripteimiz be, álde búkil adamzattyq órkenietpen birge bolamyz ba? Shynyn aitqanda, qazir bizde naǵyz ziialy qaýym sahnadan kórinbei ketti, qazir is júzinde damyp kele jatqan tipajdar - saiasatker, biznesmen, sportshy hám jýrnalister. Qazir korporativtik sana bárinen basym. Aýyldyń jaǵdaiy tipti múshkil bop ketti. Sonymen qatar dinshilder sany da kúrt kóterilip ketti. Burynǵy zaiyrly bolǵan, joǵary bilim alý jaǵynan Keńes Odaǵynda ekinshi orynda bolǵan Qazaqstan qazir qaida bara jatqanyn ózi bilmeitin jaǵdaiǵa jetken siiaqty. Mundai kezeńde Aqberen Elgezek siiaqty tek búgingini, qazirgi zamannyń muqtajyn kúitteitin aqynnyń shyǵýy - óser ulttyń úmiti men baqyty dep sanaimyn.
Áýezhan Qodar
mádeniettanýshy, jazýshy hám aýdarmashy
2015 jyl, 30 qazan
