Ár topyraqtyń ózindik bir ereksheligi bar. Soǵan qarai ár oblystyń ózindik bir taýary, ónimi bolady. Alla taǵala altyn shyqqan jerdi belden qazsyn degendei-aq, Áýlieata topyraǵyna bailyqty aiamai bere salǵan ǵoi. Osy óńirdegi Talas, Moiynqum jáne Sarysý aýdandary Mendeleevtiń áigili kestesin «meniki, meniki» dep, qaishymen kesip-kesip, bólip ala salǵan siiaqty. Bizdiń Jambyl oblysynyń ákimi Kárim KÓKIREKBAEVPEN áńgimemiz osy óńirdegi himiia ónerkásibiniń qiyndyǵy men jetistiginen bastaý aldy.
– Kárim Nasbekuly, sońǵy jyldary Jambyl oblysynda himiia salasyna shyndap kóńil bóline bastady. Himiia salasynyń alyby – «Qazfosfat» JShS búginde 6 myńnan astam adamdy jumyspen qamtyp otyr. Endi Sarysý aýdanynan oryn tepken Reseidiń «EýroHim» kompaniiasy da osy salaǵa bel sheship kirisýde. Árine, elimiz osyndai áleýetti de alyp investorlarǵa zárý. Degenmen de básekelestik zamanynda «EýroHimniń» jumysynyń jandanýy «Qazfosfattyń» tynysyn taryltyp jibermei me? Reseilik kompaniia jergilikti zaýytty «jutyp» qoiýy múmkin be?
– Árine, bul suraq bizdi de kóp oilandyrǵan. Biraq bul alyptardyń bir-birin jutyp qoiýyna eshqandai sebep joq dep oilaimyn. Qazir halyq sharýashylyǵynda himiia ónimi qoldanylmaityn sala sirek. Ol, ásirese aýyl sharýashylyǵyn órkendetý úshin asa qajet. Elbasymyz N.Nazarbaev himiia ónerkásibin órkendetý el ekonomikasynyń qaryshtap damýyna qol jetkizetin tabysty is ekenin aita kelip, «Himiia klasterin damytatyn kez keldi. Elimiz fosfor keni jóninen álemde tórtinshi orynda. Onyń 15 milliard tonna qory barlanǵan. Keiingi kezde kóptegen memleketter azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge kúsh salýda. Aýyl sharýashylyǵy ónimin mol óndirý úshin mineraldy tyńaitqysh asa qajet» degen bolatyn.
Dál qazir eki kompaniia da bir-birine eshqandai kedergi keltirmesten óz mindetterin yń-shyńsyz atqarýda. Aldyn-ala jasalǵan boljamdarǵa qaraǵanda «Qazfosfattyń» ózine tiesili jerlerinde myń jylǵa jetetin ken qorlary bar eken. Osydan keiin kompaniia óziniń materialdyq-tehnikalyq bazasyn jańǵyrtý, jańa investitsiialyq jobalardy júzege asyrý arqyly ónimniń ózindik qunyn tómendetýge, naryqta básekege qabiletti ónim óndirýge jáne qaldyqsyz tehnologiiamen jumys isteýge bar kúshin salýda. Munysy nátijesiz de emes.
Al, Reseidiń áigili mineraldy tyńaitqysh óndirýshileriniń biri bolyp tabylatyn «EýroHim» kompaniiasy fosforit kenin óndirý maqsatynda úsh ken oshaǵynda – Sarysý aýdanyndaǵy Kókjon kenine qarasty Araltóbe ýchaskesinde, Kesiktóbe ýchaskesi jáne Túrkistan eldi mekeni jerinde ornalasqan Gimmelfarb ken ornynda jumys istep jatyr. Sonymen qatar, fosforit ónimin qaita óńdeitin himiialyq keshen qurylysyn júrgizdi. Eń qýanyshtysy, onyń Jańatas qalasynyń jańarýyna, tirshiliginiń óristeýine kóp septigi timek. Naryqqa kóshken jyldary tirshiligi turalap, endi-endi esin jinap kele jatqan kenshiler qalasynyń ómirin qyz-qyz qainatýdy óz moiyndaryna almaq. Qazirdiń ózinde «EýroHim» osy aýdannyń áleýmettik jaǵdaiyn jaqsartýǵa18 mln AQSh dollaryn jumsady.
Jańatas qalasynda tabiǵi gaz joq. Sondyqtan «EýroHim» Úkimetke gazben qamtamasyz etý jobasyn usynǵan bolatyn. Bul joba oń sheshimin tapty. Taǵy bir aita keter másele, Jańatas-Túrkistan baǵyty boiynsha temirjol qurylysy jónindegi TEN daiyndalyp, Úkimetke usynyldy. Sonda bul kompaniia ónimin Tarazǵa tasyp, odan Shymkent, Túrkistanǵa asyryp áýre bolmaidy. Jańatastan ári qarai tike Túrkistanǵa jiberip, Reseige ketedi. 115 shaqyrymdyq bul temirjol qurylysy 700 shaqyrymdai artyq jol júrýden qutqarady.
Jalpy alǵanda, elimizdegi himiia ónerkásibiniń 30 paiyzy Jambyl oblysynyń úlesinde. Údemeli indýstriialyq-innovatsiialyq damý memlekettik baǵdarlamasy aiasynda (ekinshi besjyldyq) oblysta jalpy somasy 511,4 mlrd teńgege 32 investitsiialyq joba iske asyrylyp jatyr. Atalǵan jobalardyń iske qosylýy qurylys kezeńinde 5,6 myń jumys ornyn jáne iske qosylǵannan keiin 5,4 myń jumys ornyn ashýǵa múmkindik beredi.
– Jambyl oblysyndaǵy himiia salasynyń sońǵy kezdegi taǵy bir qiyn máselesi Qarataý qalasyndaǵy «Talas Investment Company» JShS-niń jumysy bolǵan siiaqty. Natrii tsianidin shyǵaratyn osy kásiporynnyń tirligi birde júrip, birde toqtap, el ishinde ártúrli áńgimeniń órbýine negiz boldy. Tipti, halyq qalaýlylary da alańdaýshylyq bildirdi. Osy máseleniń túiinin tarqatyp bere alasyz ba?
– Birden aitaiyn, «Talas Investment Company» JShS osy kásipti óte der kezinde jáne óte qajet kezde qolǵa aldy. Aldymen bul kásiporyn basshylary ne úshin natrii tsianidin tańdaǵanyna toqtala keteiik. Naryqta úlken suranysqa ie natrii tsianidi, ásirese altyndy kereksiz qospalardan aiyrýǵa jáne basqa da ónerkásip oryndarynda paidalanylady. Qazaqstannyń natrii tsianidine suranysy jylyna 11,5-12 myń tonna. Elimizdiń altyn óndiretin ken oryndarynyń bári buǵan deiin tsianidti Qytai, Resei jáne AQSh-tan alǵan eken. Qazir bul zaýyttan shyǵatyn tsianidtiń bir tonnasy 2600 AQSh dollaryna baǵalanýda. Al shetelden keletin tsianidtiń baǵasy tapsyrys berýshiniń qolyna tigenshe 3500-4000 dollarǵa deiin sharyqtaidy.
Sóitip bul kásiporyn 2014 jyldyń jazynda iske qosyldy. Zaýyttyń qurylysyna 13 mlrd teńgege jýyq qarjy jumsalyp, 491 adamdy jumyspen qamtydy. Biraq, óziń aitqandai, birden kúsh alyp kete almady. Bir jyl zaýytty daǵdylandyrýdan ótkizdi. Sosyn o basta zaýyt ózbek gazyna negizdelip salynǵan eken. Biraq sońynda Beineýdiń gazyn qosqan kezde, onyń quramynda metan tómen bolyp, gaz qabyldaityn pýnktti soǵan sai qaitadan soqty. Osy kezeńderde «Bul zaýyttyń bolashaǵy joq eken, jumysy endi júrmeidi eken», degen ártúrli alypqashpa áńgimelerdiń shyqqany ras. Tsianid – óte ýly ónim. Sondyqtan bul ónimniń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselesi de túbegeili oilastyryldy. Mine, kásiporyn quryltaishylary osynaý qiyn kezeńderde tabandylyq tanytyp, bárin bastan ótkerdi. Sońǵy úsh aidan beri zaýyt turaqty jumys istep, táýligine 35-40 tonna ónim shyǵaryp tur.
– Shý qalasynda qurylysy qyzý júrip jatqan «Himpark Taraz» arnaýly ekonomikalyq aimaǵynyń bolashaǵynan da el úlken úmit kútip otyr…
– Shynyn aitý kerek, kei kezderi el osynaý «Himpark Tarazdyń» qandai aimaq ekenin, jalpy nemen ainalysady, maqsaty ne ekenin jaqsy túsine bermeýi de múmkin. Qarapaiym ǵana tilmen aitsaq, «Himpark Taraz» – bul úlken saýda orny, kádimgi keshendi bazar siiaqty. Úlken jobalardy iske asyrý úshin barlyq jaǵdaiy jasalǵan, bailanystyń barlyq túri jetkizilgen saýda orny. Kel de, oryn alyp, jumysyńdy istei ber. Árine, bul – joǵary tehnologiia negizinde jańa himiia óndirisin qalyptastyrýdy maqsat tutqan aimaq. Joba tolyq júzege assa, óndiris oshaǵy alyp himiialyq klasterge ainalmaq. «Taraz himiialyq parki» arnaiy ekonomikalyq aimaǵy toǵyz joldyń toraby Shý qalasynan 15 shaqyrym jerde ornalasqan. Kólemi – 505 gektar. Bul jerge birinshi kezekte zaýyttarǵa qajetti elektr energiiasy, avtokólik jáne temirjoldar men sý, kógildir otyn jelileri tartylǵan. Ras, o basta bul aimaqta 16 iri zaýyt ornalasady degen jospar bolǵan. Biraq álemdik qarjylyq daǵdarysqa bailanysty qazir 5 joba boiynsha jumys júrgizilýde. 28 mlrd teńge investitsiia kóleminde kaýstikalyq soda men hlor, úsh hlorly fosfor, glifosat, metanol óndirisi qolǵa alynyp, 1000-nan astam jańa jumys ornyn qurý josparlanýda.
– Sońǵy kezderi oblysta et óńdeý jáne etti eksportqa shyǵarý baǵytynda birqatar tirlikter atqarylýda. Osy is aiaǵyna deiin jete me? Eldiń kókeiinde «Bir kúnde 40 tonnaǵa deiin et óndiretin «Ońtústik halal et ónimderi» JShS-niń jumysy qalypty júrip turýy úshin soiatyn mal basyn taýyp bere ala ma?» degen kúdik bar.
– Aitaiyn dep turǵan oiyńyzdy túsindim… Jasyratyny joq, qazir el ettiń maily, semiz bolǵanyn ǵana emes, halal bolǵanyn da qalaidy. Iaǵni, el úshin aldyndaǵy asynyń adal bolǵany óte mańyzdy. Sodan bolar Jambyl oblysyndaǵy «Ońtústik Halal taǵamdary» JShS-niń ónimderine suranys kóp. Et óndirýmen ainalysatyn bul kombinat úlken bir jobany qolǵa aldy. Jambyl aýdanyna qarasty Qaratóbe aýyldyq okrýginen 20 gektar jer bólingen bul jobanyń quny 2 mlrd 378,7 mln teńgeni quraidy. Tolyq qýatymen iske kirisken kezde táýligine 40 tonna «Halal» standartyna sáikes keletin et ónimderin shyǵarýǵa qaýqary jetetin óndiris ornynda 153 jańa jumys orny ashylatyn bolady. Sondai-aq, eń áleýetti memlekettiń biri Malaiziia kompaniialary da Jambyl jerinde óńdelgen et pen sút ónimderin shetelge eksporttap, tipti oblys turǵyndarynyń suranysyn qanaǵattandyrýdy qolǵa alýda. Malaiziialyq kásipkerler 2016-2018 jyldary 350 mln AQSh dollary kóleminde qarjy quiyp, úsh myń bas mal ákelýdi josparlaýda. Al, «Moiynqum Agro» JShS 3000 basqa arnalǵan bordaqylaý alańy men et baǵytyndaǵy iri qara ósirýmen ainalysatyn 5000 basqa arnalǵan reprodýktor-sharýashylyq qurylysyn qolǵa aldy. Búgingi kúni seriktestik Resei Federatsiiasynan 900 bas «Qalmaq» asyl tuqymdy iri qara maly men 1200 bas jylqy ákeldi. Jyl aiaǵyna deiin 1000 bas asyl tuqymdy emes jáne 3000 bas asyl tuqymdy iri qara ákelý josparlanýda. Jalpy joba quny 5,0 mlrd teńgege jýyq.
Mine, «Et óńdeý keshenderine soiatyn mal basyn qalai taýyp beremiz?» degen suraqqa berer jaýabym osy. Osy múmkindikti paidalanýymyz kerek. Odan bólek qazir maldyń barlyǵy derlik jekemenshiktiń qolynda. Mamandardyń esepteýinshe, jekemenshikte 3 millionnan astam mal basy bar. Qazir bir tonna et beretin maldy bordaqylaýǵa 4 tonna quramajem ketedi. 4 tonna jemińiz ári ketkende 200 myń teńge turady. Odan bólek shóbi, baǵatyn adamnyń aqysy bar. Al, endi qazirgi naryqta bir tonna etti eń kemi 1 million teńgege saýdalaisyz. Iaǵni, mal baǵyp, et óndirýde úlken tabys bar. Sondyqtan et kombinattary óte qajet. Tek utymdy uiymdastyra bilý kerek. Meniń oiymsha, bul kombinattarǵa mal basyn jetkizýde eshqandai másele bolmaidy. Jambyl oblysy bir kezderi sonaý Iranǵa et eksporttaǵan. Iaǵni, bul baǵytta tájiribesi bar. Atalǵan et óńdeý keshenderin qajetti etpen qamtamasyz etýdi aýdandarda qurylatyn daiyndaýshy uiymdar júzege asyratyn bolady. Osylai tolyq tsikldi et klasteri qalyptastyrylyp, aldaǵy ýaqytta qaita óńdelgen et ónimderi eksportqa shyǵarylady. Mysalǵa, alys aýdannan bazarǵa mal alyp kelip, ony sata almaǵan sharýa ne isteidi? Amal joq, qaitadan shyǵynǵa batyp, keri qaitady. Endi ondai sharýalar maldaryn et óńdeý keshenderiniń arnaiy uiymdaryna ótkizýlerine bolady.
Naqty esepke júginsek, 2015 jyly iri qara mal 1991 jylmen salystyrǵanda 4,3 paiyzǵa, jylqy 2 paiyzǵa, al et óndirý 97,4 paiyzǵa artty. Qazir oblystaǵy mal basynyń 75 paiyzdan astamy jeke sharýa qojalyqtarda shoǵyrlanǵan.
– Basqa eldegi bir qalamen baýyrlas bolý ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldary qatty qarqyn alyp edi. Búginde Jambyl oblysy Belarýstiń Grodo oblysymen osyndai qarym-qatynas ornatyp, barys-kelis jasaýda. Shynyńyzdy aityńyzshy, osyndai bailanystardan naqty qandai paida bar? Eki óńirdiń baýyrlastyǵy tek as iship, aiaq bosatyp, bir-birin qonaq etip kútýmen ǵana shektelmeýi kerek qoi.
– Árine, Jambyl oblysy men Belarýs Respýblikasynyń Grodo oblysynyń arasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimsharttyń astarynda eń aldymen eki jaqty tájiribe almasý, jaqsy tirlikterin, úlgili tustaryn nazarǵa alý, ózimizde qajetke jaratý siiaqty iskerlik maqsat turatyny anyq. Belarýs eliniń aýyl sharýashylyǵy salasy óte jaqsy damyǵan. Mine, osynaý tyǵyz qarym-qatynastyń arqasynda Shý aýdanyndaǵy burynǵy lokomotiv deposynyń bazasynda kombain qurastyrý isi qolǵa alyndy. Bul Belarýs eliniń «Lidagroprommash» kompaniiasynyń arqasynda júzege asty. Jaqynda alǵashqy 4 kombain qurastyryldy. Jáne bul kombaindardy «QazAgroQarjy» AQ arqyly sharýalarǵa lizingke berdik.
Jalpy alǵanda, 2015 jyly oblys ekonomikasyna 194,3 mlrd teńge investitsiia tartyldy, bul 1999 jylmen (2,4 mlrd teńge) salystyrǵanda naqty 55,5 esege artyq.
– Elbasy N. Nazarbaev jalpyulttyq telekópir barysynda «Qazirgi ýaqytta Jambyl oblysy jel energetikasyn ornatýda aldyńǵy oryndardyń birinde deýge bolady. Bul tájiribeni barlyq jerde damytý qajet. Eńbekterińizge rahmet», degen bolatyn. Shynynda Jambyl oblysy balamaly energiia kózderin damytýda jáne ony paidalanýda respýblika boiynsha aldyńǵy orynda keledi. Osy baǵyttaǵy sharýalar týraly aita ketseńiz.
– Iá, rasynda Jambyl oblysy «jasyl ekonomikany» damytýdyń basym baǵyty boiynsha óńirler arasynda kóshbasshylardyń qatarynda. Oblysta jańǵyrmaly energiia kózderiniń (JEK) 9 nysany bar, jalpy qýattylyǵy 114 MVt.
Onyń ishinde, iri jobalardyń biri – «Býrnoe solar-1» JShS qolǵa alǵan kún elektr stansasy. Jobalyq quny – 50 MVt, jalpy quny – 23,2 mlrd teńge. Jáne nysannyń qýatyn taǵy da 50 megavatqa ulǵaitýǵa kvota aldy. Sondai-aq, «VISTA INTERNATIONAL» JShS jel energiiasyn óndirý jobasy boiynsha Qordai asýynda árqaisysynyń qýaty bir megavattyq 37 jel energiiasy qondyrǵysyn ornatýdy bastady. Belgilengen quny 6,4 milliard teńgeniń bul jańa jobasy tolyq aiaqtalǵan kezde, óndiriletin elektr qýaty 74 megavatqa artpaq.
Eń qýanyshtysy, bular basty urany «jasyl ekonomika» bolyp otyrǵan EKSPO-2017 kórmesinde oblysta balamaly energiia kózderin taratýdaǵy eń tiimdi jobalardyń biri retinde tanystyrylmaq. El Táýelsizdiginiń 25 jyldyq belesinde maqtanyp aitýǵa turarlyq bul jobalardyń áli de keń qanat jaiatyny sózsiz.
– Jyl saiyn bilim salasyn qarjylandyrýdyń ósýi, jasalǵan jaǵdailar óz nátijesin berip otyr ma?
– Qazirgi zaman – bilimdiniń zamany. Ótken oqý jylynda daryndy oqýshylarymyz halyqaralyq, dúniejúzilik olimpiadalar men ǵylymi jarystarda 68 medal iemdenip, besinshi jyl qatarynan komandalyq 1-shi oryndy bermei keledi. Bul oblysymyz úshin úlken abyroi ári daryndy shákirtterimizdiń El táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna jasaǵan úlken tartýy dep bilemin.
Árine, bilim berý júiesiniń tabysty jumys isteýi sapaly zamanaýi infraqurylymǵa bailanysty. Elimizde Táýelsizdik týy jelbiregeli beri bizdiń oblysta 92 jańa bilim nysany iske qosyldy, onyń ishinde 71 mektep, 20 balabaqsha, 1 kolledj salyndy. Bunyń arqasynda 46 tozyǵy jetken, 8 úsh aýysymdy, 10 oryn tapshylyǵy bar, 7 yńǵailastyrylǵan ǵimaratta ornalasqan mektepter máselesi sheshildi. Atalǵan 71 mekteptiń 42-si sońǵy 6 jylda salynǵanyn aita ketken jón. Al mektepke deiingi tárbiemen qamtylǵan balalar úlesin arttyrý maqsatynda ótken jyly 1190 oryn ashý josparlansa, jospar 2 ese artyq oryndalyp, 14 balabaqsha, 7 shaǵyn ortalyq ashyldy. Ústimizdegi jyly 6 balabaqsha ashylyp, 390 bala mektepke deiingi tárbiemen qamtyldy. «Nurly Jol» baǵdarlamasy aiasynda 3 balabaqsha jáne jergilikti biýdjetten 2 balabaqshanyń qurylysy jyl sońyna deiin aiaqtalady. Memleket-jekemenshik áriptestigi negizinde jyl basynan beri 5 balabaqsha ashyldy.
– Árine, oblysta oń jambasqa kelip, oraiyn tapqan tirlikter de, áli kúnge qiiýy kelispei jatqan máseleler de barshylyq. Degenmen, Kárim Nasbekuly, oblys basshysy retinde sizdi qandai másele kóp mazalaidy?
– Jambyl oblysyndaǵy egistik jerlerdiń 80 paiyzdaiy aǵyn sý máselesinde kórshi qyrǵyz eline táýeldi bolǵany kóp oilandyrady. Aýyly aralas, qoiy qoralas jatqan aiyr qalpaqty aǵaiyndarmen alys-beris, barys-kelis jyldan-jylǵa damyp keledi. Biraq, kei jyldary taý basynda qar az túsip, biz túgili qyrǵyzdardyń ózderi aǵyn sýǵa jarymai, ekken eginniń kúiip ketetin kezi de bar. Bul tyǵyryqtan shyǵýdyń bir ǵana joly – sý qoimalaryn kóptep salý. Mine, Qyrǵyzstanmen shekaralas jatqan Qordai jáne Merki aýdandarynan 4 sý qoimasyn salý jóninde jobalyq-smetalyq qujat jasap, Úkimetke ótkizdik. Sheshimin tabady degen oidamyn.
Jambyl oblysy – shybyq shanshysań shynar shyǵatyn, topyraǵy óte qunarly, aýyl sharýashylyǵyna óte qolaily óńir. Memlekettiń qoldaýy men ozyq tehnologiialardy óndiriske engizýdiń jáne ártaraptandyrýdyń nátijesinde 1991 jylmen salystyrǵanda maily daqyldardyń kólemi 4,1 myń gektardan 91,2 myń gektarǵa, kartop 4,6 myń gektardan 8,5 myń gektarǵa, kókónis 5,4 myń gektardan 26,1 gektarǵa jáne baqsha 1,9 myń gektardan 10,1 myń gektarǵa deiin artty. 2000 jyldan bastap oblystyń eginshilik salasynda aýylsharýashylyq mándegi jerlerde sý únemdeý jáne ylǵal saqtaý tehnologiialaryn engizý maqsatynda júieli jumystar júrgizildi.
Búgingi kúni oblysta sý únemdeý tehnologiialary 11 myń gektarǵa engizilip, ótken jylmen salystyrǵanda 2,9 myń gektarǵa artsa, ylǵal saqtaý tehnologiiasy 4,1 paiyzǵa ósip, 25,0 myń gektardy qurady.
– Áýlieata jerin áńgime ete otyryp týrizm máselesin ainalyp ótip ketý múmkin emes siiaqty…
– Árine, osynaý áýlieli ólkede ejelgi dáýirlerden, orta ǵasyrlardan, keiingi tarihymyzdan jetken uzyn sany 1000-nan asyp jyǵylatyn tarihi-mádeni mura bar. Sáýlet óneriniń ortaǵasyrlyq injý-marjany Aisha bibi, Qarahan, Dáýitbek keseneleri, kieli Tekturmas, Aqyrtas sarai kesheni, Qali Júnistiń «Shyǵys monshasy» sekildi baǵa jetpes jádigerler Taraz qalasyna erekshe kórik berip, jyldan-jylǵa týristerdiń qyzyǵýshylyǵyn arttyryp keledi. Endigi maqsat – burynǵy bazar ornynan ashylǵan «Kóne Taraz» tarihi-mádeni ortalyǵy men arheologiialyq saiabaq, «Myńbulaq» skveri, Dostyq úii, ashyq aspan murajaiy, burynǵy «Shahristan» bazarynyń orny, odan keiin jaqyn mańdaǵy Qarahan kesenesi, jalpy kólemi 20 gektardy alyp jatqan osynaý aýmaqty úlken bir tarihi keshen jasaý. Tarihy bir-birimen astasyp jatqan bul keshen týristerdi kóptep tartatyny anyq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Oralhan DÁÝIT,
«Egemen Qazaqstan»
.jpeg)