“جامبىل وبلىسىندا سۋ مەسەلەسٸن شەشۋ جولى – سۋ قويمالارىن سالۋ”

ەر توپىراقتىڭ ٶزٸندٸك بٸر ەرەكشەلٸگٸ بار. سوعان قاراي ەر وبلىستىڭ ٶزٸندٸك بٸر تاۋارى, ٶنٸمٸ بولادى. اللا تاعالا التىن شىققان جەردٸ بەلدەن قازسىن دەگەندەي-اق, ەۋليەاتا توپىراعىنا بايلىقتى اياماي بەرە سالعان عوي. وسى ٶڭٸردەگٸ تالاس, مويىنقۇم جەنە سارىسۋ اۋداندارى مەندەلەەۆتٸڭ ەيگٸلٸ كەستەسٸن «مەنٸكٸ, مەنٸكٸ» دەپ, قايشىمەن كەسٸپ-كەسٸپ, بٶلٸپ الا سالعان سيياقتى. بٸزدٸڭ جامبىل وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ كەرٸم كٶكٸرەكباەۆپەن ەڭگٸمەمٸز وسى ٶڭٸردەگٸ حيمييا ٶنەركەسٸبٸنٸڭ قيىندىعى مەن جەتٸستٸگٸنەن باستاۋ الدى.

– كەرٸم ناسبەكۇلى, سوڭعى جىلدارى جامبىل وبلىسىندا حيمييا سالاسىنا شىنداپ كٶڭٸل بٶلٸنە باستادى. حيمييا سالاسىنىڭ الىبى – «قازفوسفات» جشس بٷگٸندە 6 مىڭنان استام ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. ەندٸ سارىسۋ اۋدانىنان ورىن تەپكەن رەسەيدٸڭ «ەۋروحيم» كومپانيياسى دا وسى سالاعا بەل شەشٸپ كٸرٸسۋدە. ەرينە,  ەلٸمٸز وسىنداي ەلەۋەتتٸ دە الىپ ينۆەستورلارعا زەرۋ. دەگەنمەن دە بەسەكەلەستٸك زامانىندا «ەۋروحيمنٸڭ» جۇمىسىنىڭ جاندانۋى «قازفوسفاتتىڭ» تىنىسىن تارىلتىپ جٸبەرمەي مە? رەسەيلٸك كومپانييا جەرگٸلٸكتٸ زاۋىتتى «جۇتىپ» قويۋى مٷمكٸن بە?

– ەرينە, بۇل سۇراق بٸزدٸ دە كٶپ ويلاندىرعان. بٸراق بۇل الىپتاردىڭ بٸر-بٸرٸن جۇتىپ قويۋىنا ەشقانداي سەبەپ جوق دەپ ويلايمىن. قازٸر حا­لىق شارۋاشىلىعىندا حيمييا ٶنٸمٸ قول­دا­نىلمايتىن سالا سيرەك. ول, ەسٸرەسە اۋىل شارۋاشىلىعىن ٶركەندەتۋ ٷشٸن اسا قاجەت. ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ حي­مييا ٶنەركەسٸبٸن ٶركەندەتۋ ەل ەكونو­مي­كا­سىنىڭ قارىشتاپ دامۋىنا قول جەتكٸزەتٸن تابىستى ٸس ەكەنٸن ايتا كەلٸپ, «حيمييا كلاستەرٸن دامىتاتىن كەز كەلدٸ. ەلٸمٸز فوسفور كەنٸ جٶنٸنەن ەلەمدە تٶرتٸنشٸ ورىندا. ونىڭ 15 ميلليارد توننا قورى بارلانعان. كەيٸنگٸ كەزدە كٶپ­تەگەن مەملەكەتتەر ازىق-تٷلٸك قاۋٸپ­سٸز­دٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە كٷش سالۋدا. اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمٸن مول ٶندٸرۋ ٷشٸن مينەرالدى تىڭايتقىش اسا قاجەت» دەگەن بولاتىن.

دەل قازٸر ەكٸ كومپانييا دا بٸر-بٸ­رٸنە ەشقانداي كەدەرگٸ كەلتٸرمەستەن ٶز مٸن­دەتتەرٸن ىڭ-شىڭسىز اتقارۋدا. الدىن-الا جاسالعان بولجامدارعا قاراعاندا «قازفوسفاتتىڭ» ٶزٸنە تيەسٸلٸ جەرلەرٸندە مىڭ جىلعا جەتەتٸن كەن قورلارى بار ەكەن. وسىدان كەيٸن كومپانييا ٶزٸنٸڭ ما­تەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاڭ­عىرتۋ, جاڭا ينۆەستيتسييالىق جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ ارقىلى ٶنٸمنٸڭ ٶزٸندٸك قۇنىن تٶمەندەتۋگە, نارىقتا بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ٶنٸم ٶندٸرۋگە جەنە قالدىقسىز تەحنولوگييامەن جۇمىس ٸستەۋگە بار كٷشٸن سالۋدا. مۇنىسى نەتيجەسٸز دە ەمەس.

ال, رەسەيدٸڭ ەيگٸلٸ مينەرالدى تىڭايتقىش ٶندٸرۋشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلاتىن «ەۋروحيم» كومپانيياسى فوسفوريت كەنٸن ٶندٸرۋ ماقساتىندا ٷش كەن وشاعىندا – سارىسۋ اۋدانىنداعى كٶكجون كەنٸنە قاراستى ارالتٶبە ۋچاس­كەسٸندە, كەسٸكتٶبە ۋچاسكەسٸ جەنە تٷر­كٸستان ەلدٸ مەكەنٸ جەرٸندە ورنالاسقان گيم­مەلفارب كەن ورنىندا جۇمىس ٸستەپ جاتىر. سونىمەن قاتار, فوسفوريت ٶنٸمٸن قايتا ٶڭدەيتٸن حيمييالىق كەشەن قۇرىلىسىن جٷرگٸزدٸ. ەڭ قۋانىشتىسى, ونىڭ جاڭاتاس قالاسىنىڭ جاڭارۋىنا, تٸرشٸلٸگٸنٸڭ ٶرٸستەۋٸنە كٶپ سەپتٸگٸ تيمەك. نارىققا كٶشكەن جىلدارى تٸرشٸلٸگٸ تۇرالاپ, ەندٸ-ەندٸ ەسٸن جيناپ كەلە جاتقان كەنشٸلەر قالاسىنىڭ ٶمٸرٸن قىز-قىز قايناتۋدى  ٶز مويىندارىنا الماق. قازٸردٸڭ ٶزٸندە «ەۋروحيم» وسى اۋداننىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن جاقسارتۋعا18 ملن اقش دوللارىن جۇمسادى.

جاڭاتاس قالاسىندا تابيعي گاز جوق. سوندىقتان «ەۋروحيم» ٷكٸمەتكە گازبەن قامتاماسىز ەتۋ جوباسىن ۇسىنعان بولاتىن. بۇل جوبا وڭ شەشٸمٸن تاپتى. تاعى بٸر ايتا كەتەر مەسەلە, جاڭاتاس-تٷركٸستان باعىتى بويىنشا تەمٸرجول قۇرىلىسى جٶنٸندەگٸ تەن دايىندالىپ, ٷكٸمەتكە ۇسىنىلدى. سوندا بۇل كوم­پانييا ٶنٸمٸن تارازعا تاسىپ, ودان شىم­كەنت, تٷركٸستانعا اسىرىپ ەۋرە بول­مايدى. جاڭاتاستان ەرٸ قاراي تٸكە تٷر­كٸس­تانعا جٸبەرٸپ, رەسەيگە كەتەدٸ. 115 شاقى­رىمدىق بۇل تەمٸرجول قۇرىلىسى 700 شا­قىرىمداي ارتىق جول جٷرۋدەن قۇتقارادى.

جالپى العاندا, ەلٸمٸزدەگٸ حيمييا ٶنەركەسٸبٸنٸڭ 30 پايىزى جامبىل وبلىسىنىڭ ٷلەسٸندە. ٷدەمەلٸ يندۋسترييالىق-يننوۆاتسييالىق دامۋ مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى اياسىندا (ەكٸنشٸ بەسجىلدىق) وبلىستا جالپى سوماسى 511,4 ملرد تەڭگەگە 32 ينۆەستيتسييالىق جوبا ٸسكە اسىرىلىپ جاتىر. اتالعان جوبالاردىڭ ٸسكە قوسىلۋى قۇرىلىس كەزەڭٸندە 5,6 مىڭ جۇمىس ورنىن جەنە ٸسكە قوسىلعاننان كەيٸن 5,4 مىڭ جۇمىس ورنىن اشۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.

– جامبىل وبلىسىنداعى حيمييا سالاسىنىڭ سوڭعى كەزدەگٸ تاعى بٸر قيىن مەسەلەسٸ قاراتاۋ قالاسىنداعى «Talas Investment Company» جشس-نٸڭ جۇمىسى بولعان سيياقتى. ناتريي تسيانيدٸن شىعاراتىن وسى كەسٸپورىننىڭ تٸرلٸگٸ بٸردە جٷرٸپ, بٸردە توقتاپ, ەل ٸشٸندە ەرتٷرلٸ ەڭگٸمەنٸڭ ٶربۋٸنە نەگٸز بولدى. تٸپتٸ, حالىق قالاۋلىلارى دا الاڭ­داۋشىلىق بٸلدٸردٸ. وسى مە­سەلە­نٸڭ تٷيٸنٸن تارقاتىپ بەرە الاسىز با?

– بٸردەن ايتايىن, «Talas Investment Company» جشس وسى كەسٸپتٸ ٶتە دەر كەزٸندە جەنە ٶتە قاجەت كەزدە قولعا الدى. الدىمەن بۇل كەسٸپورىن باسشىلارى نە ٷشٸن ناتريي تسيانيدٸن تاڭداعانىنا توقتالا كەتەيٸك. نارىقتا ٷلكەن سۇرانىسقا يە ناتريي تسيانيدٸ, ەسٸرەسە التىندى كەرەكسٸز قوسپالاردان ايىرۋعا جەنە باسقا دا ٶنەركەسٸپ ورىندارىندا پايدالانىلادى. قازاقستاننىڭ ناتريي تسيانيدٸنە سۇرانىسى جىلىنا 11,5-12 مىڭ توننا. ەلٸمٸزدٸڭ التىن ٶندٸرەتٸن كەن ورىندارىنىڭ بەرٸ بۇعان دەيٸن تسيانيدتٸ قىتاي, رەسەي جەنە اقش-تان العان ەكەن. قازٸر بۇل زاۋىتتان شىعاتىن تسيانيدتٸڭ بٸر تونناسى 2600 اقش دوللارىنا باعالانۋدا. ال شەتەلدەن كەلەتٸن تسيانيدتٸڭ باعاسى تاپسىرىس بەرۋشٸنٸڭ قولىنا تيگەنشە 3500-4000 دوللارعا دەيٸن شارىقتايدى.

سٶيتٸپ بۇل كەسٸپورىن 2014 جىلدىڭ جازىندا ٸسكە قوسىلدى. زاۋىتتىڭ قۇ­رى­لىسىنا 13 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى جۇم­سالىپ, 491 ادامدى جۇمىسپەن قام­تىدى. بٸراق, ٶزٸڭ ايتقانداي, بٸردەن كٷش الىپ كەتە المادى. بٸر جىل زاۋىتتى داعدىلاندىرۋدان ٶتكٸزدٸ. سوسىن و باستا زاۋىت ٶزبەك گازىنا نەگٸزدەلٸپ سالىنعان ەكەن. بٸراق سوڭىندا بەينەۋدٸڭ گازىن قوسقان كەزدە, ونىڭ قۇرامىندا مەتان تٶمەن بولىپ, گاز قابىلدايتىن پۋنكتتٸ سوعان ساي قايتادان سوقتى. وسى كەزەڭدەردە «بۇل زاۋىتتىڭ بولاشاعى جوق ەكەن, جۇمىسى ەندٸ جٷرمەيدٸ ەكەن», دەگەن ەرتٷرلٸ الىپقاشپا ەڭگٸمەلەردٸڭ شىققانى راس. تسيانيد – ٶتە ۋلى ٶنٸم. سوندىقتان بۇل ٶنٸمنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەسٸ دە تٷبەگەيلٸ ويلاس­تىرىلدى. مٸنە, كەسٸپورىن قۇرىل­تاي­شىلارى وسىناۋ قيىن كە­زەڭدەردە تاباندىلىق تانىتىپ, بەرٸن باستان ٶتكەر­دٸ. سوڭعى ٷش ايدان بەرٸ زاۋىت تۇراقتى جۇمىس ٸستەپ, تەۋلٸگٸنە 35-40 توننا ٶنٸم شىعارىپ تۇر.

– شۋ قالاسىندا قۇرىلىسى قىزۋ جٷرٸپ جاتقان «حيمپارك تاراز» ارناۋلى ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ بو­لا­شاعىنان دا ەل ٷلكەن ٷمٸت كٷتٸپ وتىر…

– شىنىن ايتۋ كەرەك, كەي كەزدەرٸ ەل وسىناۋ «حيمپارك تارازدىڭ» قانداي ايماق ەكەنٸن, جالپى نەمەن اينالىسادى, ماقساتى نە ەكەنٸن جاقسى تٷسٸنە بەرمەۋٸ دە مٷمكٸن. قاراپايىم عانا تٸلمەن ايتساق, «حيمپارك تاراز» – بۇل ٷلكەن ساۋدا ورنى, كەدٸمگٸ كەشەندٸ بازار سيياقتى. ٷلكەن جوبالاردى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن بارلىق جاعدايى جاسالعان, بايلانىستىڭ بارلىق تٷرٸ جەتكٸزٸلگەن ساۋدا ورنى. كەل دە, ورىن الىپ, جۇمىسىڭدى ٸستەي بەر. ەرينە, بۇل – جوعارى تەحنولوگييا نەگٸزٸندە جاڭا حيمييا ٶندٸرٸسٸن قالىپتاستىرۋدى ماقسات تۇتقان ايماق. جوبا تولىق جٷزەگە اسسا, ٶندٸرٸس وشاعى الىپ حيمييالىق كلاستەرگە اينالماق. «تاراز حيمييالىق پاركٸ» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى توعىز جولدىڭ تورابى شۋ قالاسىنان 15 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. كٶلەمٸ – 505 گەكتار. بۇل جەرگە بٸرٸنشٸ كەزەكتە زاۋىتتارعا قاجەتتٸ ەلەكتر ەنەرگيياسى, اۆتوكٶلٸك جەنە تەمٸرجولدار مەن سۋ, كٶگٸلدٸر وتىن جەلٸلەرٸ تارتىلعان. راس, و باستا بۇل ايماقتا 16 ٸرٸ زاۋىت ورنالاسادى دەگەن جوسپار بولعان. بٸراق ەلەمدٸك قارجىلىق داعدارىسقا بايلانىستى قازٸر 5 جوبا بويىنشا جۇمىس جٷرگٸزٸلۋدە. 28 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسييا كٶلەمٸندە كاۋستيكالىق سودا مەن حلور, ٷش حلورلى فوسفور, گليفوسات, مەتانول ٶندٸرٸسٸ قولعا الىنىپ, 1000-نان استام جاڭا جۇمىس ورنىن قۇرۋ جوسپارلانۋدا.

– سوڭعى كەزدەرٸ وبلىستا ەت ٶڭدەۋ جەنە ەتتٸ ەكسپورتقا شىعارۋ باعىتىندا بٸرقاتار تٸرلٸكتەر اتقارىلۋدا. وسى ٸس اياعىنا دەيٸن جەتە مە? ەلدٸڭ كٶكەيٸندە «بٸر كٷندە 40 تونناعا دەيٸن ەت ٶندٸرەتٸن «وڭتٷستٸك حالال ەت ٶنٸمدەرٸ» جشس-نٸڭ جۇمىسى قالىپتى جٷرٸپ تۇرۋى ٷشٸن سوياتىن مال باسىن تاۋىپ بەرە الا ما?» دەگەن كٷدٸك بار.

– ايتايىن دەپ تۇرعان ويىڭىزدى تٷسٸندٸم… جاسىراتىنى جوق, قازٸر ەل ەتتٸڭ مايلى, سەمٸز بولعانىن عانا ەمەس, حالال بولعانىن دا قالايدى. ياعني, ەل ٷشٸن الدىنداعى اسىنىڭ ادال بولعانى ٶتە ماڭىزدى. سودان بولار جامبىل وبلىسىنداعى «وڭتٷستٸك حالال تاعامدارى» جشس-نٸڭ ٶنٸمدەرٸنە سۇرانىس كٶپ. ەت ٶندٸرۋمەن اينالىساتىن بۇل كومبينات ٷلكەن بٸر جوبانى قولعا الدى. جامبىل اۋدانىنا قاراستى قاراتٶبە اۋىلدىق وكرۋگٸنەن 20 گەكتار جەر بٶلٸنگەن بۇل جوبانىڭ قۇنى 2 ملرد 378,7 ملن تەڭگەنٸ قۇرايدى. تولىق قۋاتىمەن ٸسكە كٸرٸسكەن كەزدە تەۋلٸگٸنە 40 توننا «حالال» ستاندارتىنا سەيكەس كەلەتٸن ەت ٶنٸمدەرٸن شىعارۋعا قاۋقارى جەتەتٸن ٶندٸرٸس ورنىندا 153 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلاتىن بولادى. سونداي-اق, ەڭ ەلەۋەتتٸ مەملەكەتتٸڭ بٸرٸ مالايزييا كومپانييالارى دا جامبىل جەرٸندە ٶڭدەلگەن ەت پەن سٷت ٶنٸمدەرٸن شەتەلگە ەكسپورتتاپ, تٸپتٸ وبلىس تۇرعىندارىنىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋدى قولعا الۋدا. مالايزييالىق كەسٸپكەرلەر 2016-2018 جىلدارى 350 ملن اقش دوللارى كٶلەمٸندە قارجى قۇيىپ, ٷش مىڭ باس مال ەكەلۋدٸ جوسپارلاۋدا. ال, «مويىنقۇم اگرو» جشس 3000 باسقا ارنالعان بورداقىلاۋ الاڭى مەن ەت باعىتىنداعى ٸرٸ قارا ٶسٸرۋمەن اينالىساتىن 5000 باسقا ارنالعان رەپرودۋكتور-شارۋاشىلىق قۇرىلىسىن قولعا الدى. بٷگٸنگٸ كٷنٸ سەرٸكتەستٸك رەسەي فەدەراتسيياسىنان 900 باس «قالماق» اسىل تۇقىمدى ٸرٸ قارا مالى مەن 1200 باس جىلقى ەكەلدٸ. جىل اياعىنا دەيٸن 1000 باس اسىل تۇقىمدى ەمەس  جەنە 3000 باس اسىل تۇقىمدى ٸرٸ قارا ەكەلۋ جوسپارلانۋدا. جالپى جوبا قۇنى 5,0 ملرد تەڭگەگە جۋىق.

مٸنە, «ەت ٶڭدەۋ كەشەندەرٸنە سويا­تىن مال باسىن قالاي تاۋىپ بەرەمٸز?» دەگەن سۇراققا بەرەر جاۋابىم وسى. وسى مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانۋىمىز كەرەك. ودان بٶلەك قازٸر مالدىڭ بارلىعى دەرلٸك جەكەمەنشٸكتٸڭ قولىندا. مامانداردىڭ ەسەپتەۋٸنشە, جەكەمەنشٸكتە 3 ميل­ليوننان استام مال باسى بار. قازٸر بٸر توننا ەت بەرەتٸن مالدى بورداقىلاۋعا 4 توننا قۇراماجەم كەتەدٸ. 4 توننا جەمٸڭٸز ەرٸ كەتكەندە 200 مىڭ تەڭگە تۇرادى. ودان بٶلەك شٶبٸ, باعاتىن ادامنىڭ اقىسى بار. ال, ەندٸ قازٸرگٸ نارىقتا بٸر توننا ەتتٸ ەڭ كەمٸ 1 ميلليون تەڭگەگە ساۋدالايسىز. ياعني, مال باعىپ, ەت ٶندٸرۋدە ٷلكەن تابىس بار. سوندىقتان ەت كومبيناتتارى ٶتە قاجەت. تەك ۇتىمدى ۇيىمداستىرا بٸلۋ كەرەك. مەنٸڭ ويىمشا, بۇل كومبيناتتارعا مال باسىن جەتكٸزۋدە ەشقانداي مەسەلە بولمايدى. جامبىل وبلىسى بٸر كەزدەرٸ سوناۋ يرانعا ەت ەكسپورتتاعان. ياعني, بۇل باعىتتا تەجٸريبەسٸ بار. اتالعان ەت ٶڭدەۋ كەشەندەرٸن قاجەتتٸ ەتپەن قامتاماسىز ەتۋدٸ اۋدانداردا قۇرىلاتىن دايىنداۋشى ۇيىمدار جٷزەگە اسىراتىن بولادى. وسىلاي تولىق تسيكلدٸ ەت كلاستەرٸ قا­لىپتاستىرىلىپ, الداعى ۋاقىتتا قايتا ٶڭدەلگەن ەت ٶنٸمدەرٸ ەكسپورتقا شىعا­رىلادى. مىسالعا, الىس اۋداننان بازارعا مال الىپ كەلٸپ, ونى ساتا الماعان شارۋا نە ٸستەيدٸ? امال جوق, قايتادان شىعىنعا باتىپ, كەرٸ قايتادى. ەندٸ ونداي شارۋالار مالدارىن ەت ٶڭدەۋ كەشەندەرٸنٸڭ ارنايى ۇيىمدارىنا ٶتكٸزۋلەرٸنە بولادى.

ناقتى ەسەپكە جٷگٸنسەك, 2015 جىلى  ٸرٸ قارا مال 1991 جىلمەن سالىستىرعاندا 4,3 پايىزعا, جىلقى 2 پايىزعا, ال ەت ٶندٸرۋ 97,4 پايىزعا ارتتى.  قازٸر وبلىستاعى مال باسىنىڭ 75 پايىزدان استامى جەكە شارۋا قوجالىقتاردا شوعىرلانعان.

– باسقا ەلدەگٸ بٸر قالامەن باۋىرلاس بولۋ ٶتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىل­دارى قاتتى قارقىن الىپ ەدٸ. بٷگٸندە جامبىل وبلىسى بەلارۋس­تٸڭ گر­ودو وبلىسىمەن وسىنداي قا­رىم-قاتى­ناس ورناتىپ, بارىس-كەلٸس جاساۋدا. شىنىڭىزدى ايتىڭىزشى, وسىنداي بايلانىستاردان ناقتى قانداي پايدا بار? ەكٸ ٶڭٸردٸڭ باۋ­ىرلاستىعى تەك اس ٸشٸپ, اياق بوساتىپ, بٸر-بٸرٸن قوناق ەتٸپ كٷتۋمەن عانا شەكتەلمەۋٸ كەرەك قوي.

– ەرينە, جامبىل وبلىسى مەن بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ گرودو وبلىسىنىڭ اراسىنداعى ىنتى­ماق­تاستىق تۋرالى كەلٸسٸمشارتتىڭ استارىندا ەڭ الدىمەن ەكٸ جاقتى تەجٸريبە الماسۋ, جاقسى تٸرلٸكتەرٸن, ٷلگٸلٸ تۇستارىن نازارعا الۋ, ٶزٸمٸزدە قاجەتكە جاراتۋ سيياقتى ٸسكەرلٸك ماقسات تۇراتىنى انىق. بەلارۋس ەلٸنٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ٶتە جاقسى دامىعان. مٸنە, وسىناۋ تىعىز قارىم-قاتىناستىڭ ارقاسىندا شۋ اۋدانىنداعى بۇرىنعى لوكوموتيۆ دەپوسىنىڭ بازاسىندا كومباين قۇراستىرۋ ٸسٸ قولعا الىندى. بۇل بەلارۋس ەلٸنٸڭ «ليداگروپرومماش» كومپانيياسىنىڭ ارقاسىندا جٷزەگە استى. جاقىندا العاشقى 4 كومباين قۇراستىرىلدى. جەنە بۇل كومباينداردى «قازاگروقارجى» اق ارقىلى شارۋالارعا ليزينگكە بەردٸك.

جالپى العاندا, 2015 جىلى وبلىس ەكونوميكاسىنا 194,3 ملرد تەڭگە  ينۆەستيتسييا تارتىلدى, بۇل 1999 جىلمەن (2,4 ملرد تەڭگە) سالىستىرعاندا ناقتى 55,5 ەسەگە ارتىق.

– ەلباسى ن. نازارباەۆ جالپى­ۇلت­تىق تەلەكٶپٸر بارىسىندا «قا­زٸرگٸ ۋا­قىتتا جامبىل وبلىسى جەل ەنەر­گە­تيكاسىن ورناتۋدا الدىڭعى ورىندار­دىڭ بٸرٸندە دەۋ­گە بولادى. بۇل تەجٸ­ريبەنٸ بارلىق جەردە دامىتۋ قاجەت. ەڭبەكتەرٸڭٸزگە راحمەت», دەگەن بولاتىن. شىنىندا جامبىل وبلىسى  بالامالى ەنەرگييا كٶزدەرٸن دامىتۋدا جەنە ونى پايدالانۋدا رەسپۋبليكا بويىن­شا الدىڭعى ورىندا كەلەدٸ. وسى باعىت­تاعى شارۋالار تۋرالى ايتا كەتسەڭٸز.

– يە, راسىندا جامبىل وبلىسى «جاسىل ەكونوميكانى» دامىتۋدىڭ باسىم باعىتى بويىنشا ٶڭٸرلەر اراسىندا كٶشباسشىلاردىڭ قاتارىندا. وبلىستا جاڭعىرمالى ەنەرگييا كٶزدەرٸنٸڭ (جەك) 9 نىسانى بار, جالپى قۋاتتىلىعى 114 مۆت.

ونىڭ ٸشٸندە, ٸرٸ جوبالاردىڭ بٸرٸ – «بۋرنوە سولار-1» جشس قولعا العان كٷن ەلەكتر ستانساسى. جوبالىق قۇنى – 50 مۆت, جالپى قۇنى – 23,2 ملرد تەڭگە. جەنە نىساننىڭ قۋاتىن تاعى دا 50 مەگاۆاتقا ۇلعايتۋعا كۆوتا الدى. سونداي-اق, «VISTA INTERNATIONAL» جشس جەل ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋ جوباسى بويىنشا قورداي اسۋىندا ەرقايسىسىنىڭ قۋاتى بٸر مەگاۆاتتىق 37 جەل ەنەرگيياسى قوندىرعىسىن  ورناتۋدى  باستادى.  بەلگٸلەنگەن  قۇنى  6,4 ميلليارد تەڭگەنٸڭ بۇل جاڭا جوباسى تولىق اياقتالعان كەز­دە, ٶندٸرٸلەتٸن ەلەكتر  قۋاتى 74 مەگا­ۆات­قا ارتپاق.

ەڭ قۋانىشتىسى, بۇلار باستى ۇرانى «جاسىل ەكونوميكا» بولىپ وتىرعان ەكسپو-2017 كٶرمەسٸندە وبلىستا بالا­مالى ەنەرگييا كٶزدەرٸن تاراتۋداعى ەڭ تيٸم­­دٸ جوبالاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە تانىس­تى­­رىل­ماق. ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 25 جىلدىق بە­لە­­سٸندە ماقتانىپ ايتۋعا تۇرارلىق بۇل جوبالاردىڭ ەلٸ دە كەڭ قانات جاياتىنى سٶزسٸز.

– جىل سايىن بٸلٸم سالاسىن قارجىلاندىرۋدىڭ ٶسۋٸ, جاسالعان جاعدايلار ٶز نەتيجەسٸن بەرٸپ وتىر ما?

– قازٸرگٸ زامان – بٸلٸمدٸنٸڭ زامانى. ٶتكەن وقۋ جىلىندا دارىندى وقۋ­شى­لارىمىز حالىقارالىق, دٷنيەجٷزٸلٸك وليمپيادالار مەن عىلىمي جارىستاردا 68 مەدال يەمدەنٸپ, بەسٸنشٸ جىل قاتارىنان كوماندالىق 1-شٸ ورىندى بەرمەي كەلەدٸ. بۇل وبلىسىمىز ٷشٸن ٷلكەن ابىروي ەرٸ دارىندى شەكٸرتتەرٸمٸزدٸڭ ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 25 جىلدىعىنا جاساعان ٷلكەن تارتۋى دەپ بٸلەمٸن.

ەرينە, بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ تابىستى جۇمىس ٸستەۋٸ ساپالى زاماناۋي ينفراقۇرىلىمعا بايلانىستى. ەلٸمٸزدە تەۋەلسٸزدٸك تۋى جەلبٸرەگەلٸ بەرٸ بٸزدٸڭ وبلىستا 92 جاڭا بٸلٸم نىسانى ٸسكە قوسىلدى, ونىڭ ٸشٸندە 71 مەكتەپ, 20 بالاباقشا, 1 كوللەدج سالىندى. بۇنىڭ ارقاسىندا 46 توزىعى جەتكەن, 8 ٷش اۋىسىمدى, 10 ورىن تاپشىلىعى بار, 7 ىڭعاي­لاستىرىلعان عيماراتتا ورنالاسقان مەك­تەپتەر مەسەلەسٸ شەشٸلدٸ. اتالعان 71 مەكتەپتٸڭ 42-سٸ سوڭعى 6 جىلدا سالىن­عانىن ايتا كەتكەن جٶن. ال مەكتەپكە دەيٸنگٸ تەربيەمەن قامتىلعان بالالار ٷلەسٸن ارتتىرۋ ماقساتىندا ٶتكەن جىلى 1190 ورىن اشۋ جوسپارلانسا, جوسپار 2 ەسە ارتىق ورىندالىپ, 14 بالاباقشا, 7 شاعىن ورتالىق اشىلدى. ٷستٸمٸزدەگٸ جىلى 6 بالاباقشا اشىلىپ, 390 بالا مەكتەپكە دەيٸنگٸ تەربيەمەن قامتىلدى. «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا 3 بالاباقشا جەنە جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەن 2 بالاباقشانىڭ قۇرىلىسى جىل سوڭىنا دەيٸن اياقتالادى. مەملەكەت-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸگٸ نەگٸزٸندە جىل باسىنان بەرٸ 5 بالاباقشا اشىلدى.

– ەرينە, وبلىستا وڭ جامباسقا كەلٸپ, ورايىن تاپقان تٸرلٸكتەر دە, ەلٸ كٷنگە قييۋى كەلٸسپەي جاتقان مەسە­لەلەر دە بارشىلىق. دەگەنمەن, كەرٸم ناسبەكۇلى, وبلىس باسشىسى رەتٸندە سٸزدٸ قانداي مەسەلە كٶپ مازالايدى?

– جامبىل وبلىسىنداعى ەگٸستٸك جەرلەردٸڭ 80 پايىزدايى اعىن سۋ مەسەلەسٸندە كٶرشٸ قىرعىز ەلٸنە تەۋەلدٸ بولعانى كٶپ ويلاندىرادى. اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس جاتقان ايىر قالپاقتى اعايىندارمەن الىس-بەرٸس, بارىس-كەلٸس جىلدان-جىلعا دامىپ كەلەدٸ. بٸراق, كەي جىلدارى تاۋ باسىندا قار از تٷسٸپ, بٸز تٷگٸلٸ قىرعىزداردىڭ ٶزدەرٸ اعىن سۋعا جارىماي, ەككەن ەگٸننٸڭ كٷيٸپ كەتەتٸن كەزٸ دە بار. بۇل تىعىرىقتان شىعۋدىڭ بٸر عانا جولى – سۋ قويمالارىن كٶپتەپ سالۋ. مٸنە, قىرعىزستانمەن شەكارالاس جاتقان قورداي جەنە مەركٸ اۋداندارىنان 4 سۋ قويماسىن سالۋ جٶنٸندە جوبالىق-سمەتالىق قۇجات جاساپ, ٷكٸمەتكە ٶتكٸزدٸك. شەشٸمٸن تابادى دەگەن ويدامىن.

جامبىل وبلىسى – شىبىق شان­شىساڭ شىنار شىعاتىن, توپىرا­عى ٶتە قۇنارلى,  اۋىل شارۋاشىلىعىنا ٶتە قولايلى ٶڭٸر. مەملەكەتتٸڭ قولداۋى مەن وزىق تەحنولوگييالار­دى ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋدٸڭ جەنە ەرتاراپ­تان­دىرۋدىڭ نەتيجەسٸندە 1991 جىلمەن سالىستىرعاندا مايلى داقىلداردىڭ كٶلەمٸ 4,1 مىڭ گەكتاردان 91,2 مىڭ گەك­تارعا, كارتوپ 4,6 مىڭ گەكتاردان 8,5 مىڭ گەكتارعا, كٶكٶنٸس 5,4 مىڭ گەك­تاردان 26,1 گەكتارعا جەنە باقشا 1,9 مىڭ گەكتاردان 10,1 مىڭ گەكتار­عا دەيٸن ارتتى. 2000 جىلدان باس­تاپ وب­لىستىڭ ەگٸنشٸلٸك سالاسىندا اۋىلشا­رۋا­شىلىق مەندەگٸ جەرلەردە سۋ ٷنەمدەۋ جەنە ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگييالارىن ەنگٸزۋ ماقساتىندا جٷيەلٸ جۇمىستار جٷرگٸزٸلدٸ.

بٷگٸنگٸ كٷنٸ وبلىستا سۋ ٷنەمدەۋ تەح­نولوگييالارى 11 مىڭ گەكتارعا ەنگٸزٸ­لٸپ, ٶتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 2,9 مىڭ گەكتارعا ارتسا, ىلعال ساقتاۋ تەحنو­لو­گيياسى  4,1 پايىزعا ٶسٸپ, 25,0 مىڭ گەك­تاردى قۇرادى.

– ەۋليەاتا جەرٸن ەڭگٸمە ەتە وتىرىپ تۋريزم مەسەلەسٸن اينالىپ ٶتٸپ كەتۋ مٷمكٸن ەمەس سيياقتى…

– ەرينە, وسىناۋ ەۋليەلٸ ٶلكەدە ەجەلگٸ دەۋٸرلەردەن, ورتا عاسىرلاردان, كەيٸنگٸ تاريحىمىزدان جەتكەن ۇزىن سانى 1000-نان اسىپ جىعىلا­تىن تاريحي-مەدەني مۇرا بار. سەۋلەت ٶنەرٸنٸڭ ورتاعاسىرلىق ٸنجۋ-مارجانى ايشا بيبٸ, قاراحان, دەۋٸتبەك كەسەنەلەرٸ, كيەلٸ تەكتۇرماس, اقىرتاس ساراي كەشەنٸ, قالي جٷنٸستٸڭ «شىعىس مونشاسى» سەكٸلدٸ باعا جەتپەس جەدٸگەرلەر تاراز قالاسىنا ەرەكشە كٶرٸك بەرٸپ, جىلدان-جىلعا تۋريستەردٸڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرىپ كەلەدٸ. ەندٸگٸ ماقسات – بۇرىنعى بازار ورنىنان اشىلعان «كٶنە تاراز» تاريحي-مەدەني ورتالىعى مەن ارحەولوگييالىق ساياباق, «مىڭبۇلاق» سكۆەرٸ, دوستىق ٷيٸ, اشىق اسپان مۇراجايى, بۇرىنعى «شاحريستان» بازارىنىڭ ورنى, ودان كەيٸن جاقىن ماڭداعى قاراحان كەسەنەسٸ, جالپى كٶلەمٸ 20 گەكتاردى الىپ جاتقان وسىناۋ اۋماقتى ٷلكەن بٸر تاريحي كەشەن جاساۋ. تاريحى بٸر-بٸرٸمەن استاسىپ جاتقان بۇل كەشەن تۋريستەردٸ كٶپتەپ تارتاتىنى انىق.

– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.

ەڭگٸمەلەسكەن

ورالحان دەۋٸت,

«ەگەمەن قازاقستان»