Jambyl aýdanynyń jarqyn jetistikteri

Taraz qalasyn ainala qorshai ornalasqan Jambyl aýdany – klimaty jumsaq, sýly da nýly óńir. Tabiǵaty men jer jaǵdaiy ónerkásip pen kásipkerlikti, aýyl sharýashylyǵyn óristetýge óte yńǵaily. Osyǵan orai bárinen buryn aýdanda qolaily investitsiialyq ahýaldyń qalyptasyp otyrǵany qýantady.

 Barlyq sala jetistikteri aýdan ajaryn asha tússe, sonyń ishinde ónerkásip salasy óńir shyraiyn keltirip otyr. Biylǵy jyldyń 7 aiynda 4 mlrd  253,7 mln teńgeniń ónerkásip ónimi óndirildi. Bul kórsetkish ótken jyldyń tiisti kezeńimen salystyrǵanda 24,9 paiyzǵa artyq. Ónerkásiptiń qarqyndy damýyna «Amangeldi gaz óńdeý zaýyty», «Knaýf Gips Taraz», «BinomStroiDetal», «Sý­perfarm» jaýapkershiligi shek­teýli seriktestikteri aitýly úles qosty. Atalǵan kásiporyndarda jumys­shy­lar­­­dy qysqartýǵa jol berilmedi, olar­dyń eńbekaqy men salyqtar boiynsha qaryzdary joq.

Aýdanda indýstriialyq-innova­tsiialyq damý baǵdarlamasy aiasynda jalpy quny 5 mlrd teńgeni quraityn eki jobanyń qurylysy jalǵasýda. Atap aitqanda, jobalyq quny 2 mlrd 450 mln teńge turatyn, táýligine 40 tonna et ónimderin shyǵaratyn «Oń­tústik Halal taǵamdary» JShS jýyrda alǵashqy ónimin shetelge shyǵarýǵa daiyn bolsa, quny 2 mlrd 550 mln teńge, óndiris qýaty bir mezette 316 myń taýyq jáne 84 myń balapan ósirip, jylyna 90 mln jumyrtqa shy­ǵaratyn jáne 280 tonna qus etin óndiretin «Asa-DAMU» JShS-niń qus fabrikasynyń qurylysy aiaqtalyp keledi. Taiaý ýaqytta bul eki nysannyń birinshisinde – 153, ekinshisinde 95 jańa jumys orny ashylmaq.

Biyl indýstriialyq-innovatsiialyq damý baǵdarlamasynyń indýstriialandyrý kartasyna «KazÝpakTreid» JShS-niń gips zaýytyn salý jobasyn engizý jumystary atqarylýda. Jobalyq quny 1 mlrd 725 mln teńge turatyn bul kásiporyn jylyna 180 myń tonna qurylys gipsin jáne 100 myń tekshe metr gipsokarton óndirmek. Zaýyt iske qosylǵanda jańadan 70 jumys orny ashylady dep kútilýde.

Buǵan qosa, «Jasyl ekonomi­kany damytý» tujyrymdamasy sheń­­berin­de «Kógenhan» JShS-niń 100 MVt-tyq kún elektr stansasy qurylysyn salý kózdelip, investor tarapynan elektr energiiasyn óndirýge kvota alynǵan. Jobalyq-smetalyq qu­jattary ázirlenip jatqan stansa qurylysy óndiriletin elektr qýatyna tutyný tarifi bekitilgen ýaqytta bastalyp, aldaǵy jyldyń mamyr aiynda aiaqtalmaq. Sol kezde ju­mysqa 70 adam tartylatyn bolady.

Yrzyǵyn mal men jerden aiyrǵan mal ósirýshiler men diqandar biyl ónim molshylyǵyn jasap, mereii ósip otyr. Kúzdik bidai, jazdyq arpa, kópjyldyq shópten jinalǵan ónim kóńil nurlandyrady. Endigi kezekte dándik júgeri, maily daqyldar, qant qyzylshasy, kartop, kókónis, baq­sha daqyldarynyń jiyn-terinine tyńǵylyqty daiyndyq júrgizilýde. Sonymen qatar aýdandaǵy kókónis ósiriletin 290 jylyjai jyl on eki ai ónimderin satýǵa shyǵarady. Byltyrdan beri 200 gektar jerge otyrǵyzylǵan intensivti alma baqtarynyń da jemis berer kúni alys emes.

2015 jyly aýdanda barlyǵy 517,89 gektar egistikke sý únemdeý tehnologiiasy engizilse, biyl bul kólem 206 gektarǵa ulǵaidy. Sońǵy úsh jyl ishinde 4411,23 gektar alqap memlekettik jer qoryna alynyp, qaita ainalymǵa qo­syldy. Aýdan eginshileri tozyǵy jetken tehnikalardy jańamen aýystyrýǵa den qoiǵan. Biyl lizingtik júie ar­qyly 79,9 mln teńgege 6 sharýashylyq 9 tehnika, óz qarajattary esebinen 45,3 mln teńgege 4 sharýashylyq 11 tehnika satyp aldy.

«Mal baqqanǵa bitedi» degen sózdiń mánin halqymyz áldeqashan uqqan. Óńirde mal basynyń qalypty ósý úrdisi baiqalady. Buǵan agroqurylymdardyń qyzmetin alǵa bastyrýǵa baǵyttalǵan memlekettik baǵdarlamalardyń qosqan úlesi sheksiz. Memleket tarapynan ja­salǵan qoldaýlar aýdannyń aýyl sharýashylyǵyna dem berip jatyr dep senimmen aitýǵa bolady. Mal sharýashylyǵynda biyl 5 mlrd 234,4 mln teńgeniń ónimi óndirilip, et pen sút, jumyrtqa kólemi byltyrǵymen salystyrǵanda birshama artty. «Al­tyn asyq», «Sybaǵa», «Qulan», «Yrys», «Jaiylymdy sýlandyrý» baǵ­­­darlamalary negizinde tiianaǵyn tapqan tirlikter, mal bordaqylaý alań­darynyń kóbeiýi azyq-túlik qaýipsizdigine úles bolyp qosylýda. Sondai-aq epizootiiaǵa qarsy atqa­rylǵan is-sharalar oń náti­jesin berip otyr.

Búginde ýaqyt talabyna sai kásip­kerlik sala keń óris alyp keledi. Aýdanda tirkelgen 4 626 kásipkerlik nysanynda 6 761 adam jumyspen qamtylyp, olar 7 aida 8 mlrd 206,1 mln teńgeniń ónimin shyǵardy. Bul rette kásipkerliktiń qanat jaiýyna «Biznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasynyń shapaǵaty az tiip otyrǵan joq. Baǵdarlama sheńberinde 12 joba iske asyrylýda. Nesie alǵan­dar kásipterin keńeitip, sharýasyn shalqytýǵa úlken múmkindik aldy.

Aýmaqta qurylys qarqyny da jaman emes. Jalpy kólemi 1291,3 mln teńgege qurylys jumystary júrgizilip, jyl sońyna deiin biýdjet qarajaty esebinen eldi mekenderde jańadan salynyp jatqan turǵyn úi alqaptarynyń injenerlik-kommýnikatsiialyq infra­qurylymyn damytý, aýyz sý qubyryn qaita jańǵyrtý jobalaryn iske asyrý mindeti qoiylǵan. Biyl 29 eldi mekenniń egjei-tegjeili josparlary ázirlendi, jalpy alańy 19318 sharshy metrdi quraityn 128 jekemenshik turǵyn úi qabyldandy. Aǵymdaǵy jyldyń 7 aiynda negizgi kapitalǵa salynǵan investitsiianyń jalpy kólemi 11 mlrd 558,6 mln teńgeni, jan basyna shaqqanda 144,5 myń teńgeni qurady.

Ekonomikanyń kúretamyry bolyp tabylatyn avtomobil joldary – turaqty baqylaýda. 2016 jyly avtojoldardy ustaýǵa jáne jóndeýge 300,4 mln teńge bólinip, aýdandyq mańyzy bar 4 joldyń jóndeý jumystary aiaqtaldy. Sonymen birge, 10 aýyldyń 24 kóshesine orta jóndeý jumystary júrgizildi. Budan bólek, «Óńirlerdi damytý» baǵdarlamasy aiasynda 22,5 mln teńgege 7 aýyldyń 9 kóshesi, jergilikti ózin ózi basqarý organdaryna bólingen transfertter esebinen 4,4 mln teńgege 1 aýyldyń 2 kóshesi jóndeldi.

Qoldan kelgen barlyq igilik halyq­tyń sapaly ómir súrýi úshin jasalyp jatyr. Bul turǵyda aýdanda halyqty jumyspen qamtý máselesiniń baiyppen sheshilip jatqany kóńil qýantady. «Jumyspen qamtýdyń  jol kartasy-2020» baǵdarlamasy boiynsha jalpy 522,6 mln teńge qarjy bólinip, naqty 164 azamat jumyspen qamtyldy. Ta­ra­typ aitqanda, baǵdarlamanyń birinshi baǵyty arqyly bilim berý jáne mádeniet mekemelerin jóndeýge 69 adam jumysqa tartylsa, ekinshi baǵyty sheńberinde 40 azamatqa kásipkerlik negizderin oqytý úshin respýblikalyq biýdjetten 1,8 mln teńge, óz kásibin ashý nemese damytý úshin 40 adamǵa shaǵyn nesie berý maqsatynda 117,3 mln teńge bólindi. Úshinshi baǵyt boiynsha 29 adam áleýmettik jumys oryndaryna ornalastyrylyp, 26 jumyssyz azamatqa «Jastar tájiribesi» baǵdarlamasyna, 15 adamǵa qaita daiarlaý jáne 5 adamǵa biliktiligin arttyrý kýrstaryna joldama berildi.

Halyqty áleýmettik qorǵaý jáne qamsyzdandyrý sharalaryna kelsek, 2016 jyldyń 1 tamyzyna 441 jumyssyz aýdandyq jumyspen qamtý bólimine resmi tirkeýge alyndy. Jyl basynan beri 972 adam, onyń 451-i turaqty jumysqa, 77 adam memlekettik jáne salalyq baǵdarlamalar boiynsha, 173 adam jastar praktikasymen, 78 adam áleýmettik jumys oryndaryna, 143 adam aqyly qoǵamdyq jumysqa tartyldy. 30 adam kásiptik oqýǵa joldanyp, 20 adamǵa shaǵyn nesie berildi. Buǵan qosa, jumyspen qamtý ortalyǵynyń yqpal etýimen múmkindigi shekteýli 23 azamat jumyspen qamtyldy.

Densaýlyq saqtaý salasynda da nátijeli jumystar bar. Halyqqa qyz­met kórsetetin meditsinalyq 41 mekeme dárigerlermen jáne orta býyn qyzmetkerlerimen, jedel járdem kórsetý brigadalarymen qamtamasyz etilgen. Jyl basynan beri ana ólimi tirkelgen joq. Týberkýlezben, qant diabetimen, qan qysymymen, qaterli isik aýrýlarymen naýqastanǵandar, júikesi syr bergender, narkologiialyq táýeldilikke dýshar bolǵandar sany edáýir kemidi.

Aýdanda bilim salasyna jete kóńil bólingen. 2016 jylǵa bilim bóliminiń biýdjeti 5 mlrd 317,2 mln teńgeni qurasa, onyń ishinde bilim berý mekemeleriniń materialdyq-tehnikalyq bazasyn nyǵaitýǵa 46,2 mln teńge qaraldy. Bilim berý nysandaryn jóndeýge 302,9 mln teńge qaralyp, onyń ishinde «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aiasynda 4 mektepti kúrdeli jóndeýge 263,4 mln teńge jumsaldy.

Mektepke deiingi bilim beretin 18 balabaqshada jáne 18 mektep bazasyndaǵy shaǵyn ortalyqta 3 271 búldirshin tár­bielenýde. Aýdanda 1 men 6 jas aralyǵyndaǵy búldirshinderdi mektepke deiingi tárbiemen qamtý kórsetkishi 54 paiyzdy qurady. Mektepke deiingi bilim berý júiesin damytý maqsatynda jekemenshik balabaqshalar ashý máselesi qamqor qolǵa alynǵan. Búgingi tańda aýmaqta mundai sipattaǵy 2 nysan bar. Atap aitqanda, Jalpaqtóbe aýylynda 20 oryndyq «Sultan» balabaqshasy jáne Prigorodnoe aýylynda 280 oryndyq «Nur Álim» balabaqshasy búldirshinderge esik ashty.

Mádeniet jáne sport salasynda da órkendi ózgerister bar. Tanymdy da taǵylymdy is-sharalar, jalaýly jarystar úzilissiz uiymdastyrylyp turady. Aýdan halqyna 19 klýb pen mádeniet úileri, jyljymaly «Zerde» beinemobili, 137 sport nysany, balalar men jasóspirimderdiń sport mektepteri, «Gekkon» sporttyq-týristik klýby qyz­met kórsetedi.

Elbasynyń bolashaqtyń baǵdar­shamyna ainalǵan jyl saiynǵy Jol­daýlary aýqymdy isterge tyń serpin berip, halyq úshin jasalǵan igilikter keń qanat jaidy. Oń ózgeris­terdi jergilikti halyq shyndap sezinip otyr. Endeshe, maqsaty aiqyn eldiń qashanda keleshegi jarqyn. Alǵa qoiǵan maqsattarǵa jetý úshin birligimiz ben berekemizdi saqtap, qabyrǵaly ister atqarýǵa jumyla kiris­kenimiz jón dep sanaimyn.

Máden MUSAEV,

Jambyl aýdanynyń ákimi

Jambyl oblysy