تاراز قالاسىن اينالا قورشاي ورنالاسقان جامبىل اۋدانى – كليماتى جۇمساق, سۋلى دا نۋلى ٶڭٸر. تابيعاتى مەن جەر جاعدايى ٶنەركەسٸپ پەن كەسٸپكەرلٸكتٸ, اۋىل شارۋاشىلىعىن ٶرٸستەتۋگە ٶتە ىڭعايلى. وسىعان وراي بەرٸنەن بۇرىن اۋداندا قولايلى ينۆەستيتسييالىق احۋالدىڭ قالىپتاسىپ وتىرعانى قۋانتادى.
بارلىق سالا جەتٸستٸكتەرٸ اۋدان اجارىن اشا تٷسسە, سونىڭ ٸشٸندە ٶنەركەسٸپ سالاسى ٶڭٸر شىرايىن كەلتٸرٸپ وتىر. بيىلعى جىلدىڭ 7 ايىندا 4 ملرد 253,7 ملن تەڭگەنٸڭ ٶنەركەسٸپ ٶنٸمٸ ٶندٸرٸلدٸ. بۇل كٶرسەتكٸش ٶتكەن جىلدىڭ تيٸستٸ كەزەڭٸمەن سالىستىرعاندا 24,9 پايىزعا ارتىق. ٶنەركەسٸپتٸڭ قارقىندى دامۋىنا «امانگەلدٸ گاز ٶڭدەۋ زاۋىتى», «كناۋف گيپس تاراز», «بينومسترويدەتال», «سۋپەرفارم» جاۋاپكەرشٸلٸگٸ شەكتەۋلٸ سەرٸكتەستٸكتەرٸ ايتۋلى ٷلەس قوستى. اتالعان كەسٸپورىنداردا جۇمىسشىلاردى قىسقارتۋعا جول بەرٸلمەدٸ, ولاردىڭ ەڭبەكاقى مەن سالىقتار بويىنشا قارىزدارى جوق.
اۋداندا يندۋسترييالىق-يننوۆاتسييالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا جالپى قۇنى 5 ملرد تەڭگەنٸ قۇرايتىن ەكٸ جوبانىڭ قۇرىلىسى جالعاسۋدا. اتاپ ايتقاندا, جوبالىق قۇنى 2 ملرد 450 ملن تەڭگە تۇراتىن, تەۋلٸگٸنە 40 توننا ەت ٶنٸمدەرٸن شىعاراتىن «وڭتٷستٸك حالال تاعامدارى» جشس جۋىردا العاشقى ٶنٸمٸن شەتەلگە شىعارۋعا دايىن بولسا, قۇنى 2 ملرد 550 ملن تەڭگە, ٶندٸرٸس قۋاتى بٸر مەزەتتە 316 مىڭ تاۋىق جەنە 84 مىڭ بالاپان ٶسٸرٸپ, جىلىنا 90 ملن جۇمىرتقا شىعاراتىن جەنە 280 توننا قۇس ەتٸن ٶندٸرەتٸن «اسا-DAMU» جشس-نٸڭ قۇس فابريكاسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ كەلەدٸ. تاياۋ ۋاقىتتا بۇل ەكٸ نىساننىڭ بٸرٸنشٸسٸندە – 153, ەكٸنشٸسٸندە 95 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلماق.
بيىل يندۋسترييالىق-يننوۆاتسييالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ يندۋسترييالاندىرۋ كارتاسىنا «كازۋپاكترەيد» جشس-نٸڭ گيپس زاۋىتىن سالۋ جوباسىن ەنگٸزۋ جۇمىستارى اتقارىلۋدا. جوبالىق قۇنى 1 ملرد 725 ملن تەڭگە تۇراتىن بۇل كەسٸپورىن جىلىنا 180 مىڭ توننا قۇرىلىس گيپسٸن جەنە 100 مىڭ تەكشە مەتر گيپسوكارتون ٶندٸرمەك. زاۋىت ٸسكە قوسىلعاندا جاڭادان 70 جۇمىس ورنى اشىلادى دەپ كٷتٸلۋدە.
بۇعان قوسا, «جاسىل ەكونوميكانى دامىتۋ» تۇجىرىمداماسى شەڭبەرٸندە «كٶگەنحان» جشس-نٸڭ 100 مۆت-تىق كٷن ەلەكتر ستانساسى قۇرىلىسىن سالۋ كٶزدەلٸپ, ينۆەستور تاراپىنان ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋگە كۆوتا الىنعان. جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى ەزٸرلەنٸپ جاتقان ستانسا قۇرىلىسى ٶندٸرٸلەتٸن ەلەكتر قۋاتىنا تۇتىنۋ تاريفٸ بەكٸتٸلگەن ۋاقىتتا باستالىپ, الداعى جىلدىڭ مامىر ايىندا اياقتالماق. سول كەزدە جۇمىسقا 70 ادام تارتىلاتىن بولادى.
ىرزىعىن مال مەن جەردەن ايىرعان مال ٶسٸرۋشٸلەر مەن ديقاندار بيىل ٶنٸم مولشىلىعىن جاساپ, مەرەيٸ ٶسٸپ وتىر. كٷزدٸك بيداي, جازدىق ارپا, كٶپجىلدىق شٶپتەن جينالعان ٶنٸم كٶڭٸل نۇرلاندىرادى. ەندٸگٸ كەزەكتە دەندٸك جٷگەرٸ, مايلى داقىلدار, قانت قىزىلشاسى, كارتوپ, كٶكٶنٸس, باقشا داقىلدارىنىڭ جيىن-تەرٸنٸنە تىڭعىلىقتى دايىندىق جٷرگٸزٸلۋدە. سونىمەن قاتار اۋدانداعى كٶكٶنٸس ٶسٸرٸلەتٸن 290 جىلىجاي جىل ون ەكٸ اي ٶنٸمدەرٸن ساتۋعا شىعارادى. بىلتىردان بەرٸ 200 گەكتار جەرگە وتىرعىزىلعان ينتەنسيۆتٸ الما باقتارىنىڭ دا جەمٸس بەرەر كٷنٸ الىس ەمەس.
2015 جىلى اۋداندا بارلىعى 517,89 گەكتار ەگٸستٸككە سۋ ٷنەمدەۋ تەحنولوگيياسى ەنگٸزٸلسە, بيىل بۇل كٶلەم 206 گەكتارعا ۇلعايدى. سوڭعى ٷش جىل ٸشٸندە 4411,23 گەكتار القاپ مەملەكەتتٸك جەر قورىنا الىنىپ, قايتا اينالىمعا قوسىلدى. اۋدان ەگٸنشٸلەرٸ توزىعى جەتكەن تەحنيكالاردى جاڭامەن اۋىستىرۋعا دەن قويعان. بيىل ليزينگتٸك جٷيە ارقىلى 79,9 ملن تەڭگەگە 6 شارۋاشىلىق 9 تەحنيكا, ٶز قاراجاتتارى ەسەبٸنەن 45,3 ملن تەڭگەگە 4 شارۋاشىلىق 11 تەحنيكا ساتىپ الدى.
«مال باققانعا بٸتەدٸ» دەگەن سٶزدٸڭ مەنٸن حالقىمىز ەلدەقاشان ۇققان. ٶڭٸردە مال باسىنىڭ قالىپتى ٶسۋ ٷردٸسٸ بايقالادى. بۇعان اگروقۇرىلىمداردىڭ قىزمەتٸن العا باستىرۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردىڭ قوسقان ٷلەسٸ شەكسٸز. مەملەكەت تاراپىنان جاسالعان قولداۋلار اۋداننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا دەم بەرٸپ جاتىر دەپ سەنٸممەن ايتۋعا بولادى. مال شارۋاشىلىعىندا بيىل 5 ملرد 234,4 ملن تەڭگەنٸڭ ٶنٸمٸ ٶندٸرٸلٸپ, ەت پەن سٷت, جۇمىرتقا كٶلەمٸ بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا بٸرشاما ارتتى. «التىن اسىق», «سىباعا», «قۇلان», «ىرىس», «جايىلىمدى سۋلاندىرۋ» باعدارلامالارى نەگٸزٸندە تيياناعىن تاپقان تٸرلٸكتەر, مال بورداقىلاۋ الاڭدارىنىڭ كٶبەيۋٸ ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸنە ٷلەس بولىپ قوسىلۋدا. سونداي-اق ەپيزووتيياعا قارسى اتقارىلعان ٸس-شارالار وڭ نەتيجەسٸن بەرٸپ وتىر.
بٷگٸندە ۋاقىت تالابىنا ساي كەسٸپكەرلٸك سالا كەڭ ٶرٸس الىپ كەلەدٸ. اۋداندا تٸركەلگەن 4 626 كەسٸپكەرلٸك نىسانىندا 6 761 ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ, ولار 7 ايدا 8 ملرد 206,1 ملن تەڭگەنٸڭ ٶنٸمٸن شىعاردى. بۇل رەتتە كەسٸپكەرلٸكتٸڭ قانات جايۋىنا «بيزنەستٸڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ شاپاعاتى از تيٸپ وتىرعان جوق. باعدارلاما شەڭبەرٸندە 12 جوبا ٸسكە اسىرىلۋدا. نەسيە العاندار كەسٸپتەرٸن كەڭەيتٸپ, شارۋاسىن شالقىتۋعا ٷلكەن مٷمكٸندٸك الدى.
اۋماقتا قۇرىلىس قارقىنى دا جامان ەمەس. جالپى كٶلەمٸ 1291,3 ملن تەڭگەگە قۇرىلىس جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ, جىل سوڭىنا دەيٸن بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبٸنەن ەلدٸ مەكەندەردە جاڭادان سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ٷي القاپتارىنىڭ ينجەنەرلٸك-كوممۋنيكاتسييالىق ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, اۋىز سۋ قۇبىرىن قايتا جاڭعىرتۋ جوبالارىن ٸسكە اسىرۋ مٸندەتٸ قويىلعان. بيىل 29 ەلدٸ مەكەننٸڭ ەگجەي-تەگجەيلٸ جوسپارلارى ەزٸرلەندٸ, جالپى الاڭى 19318 شارشى مەتردٸ قۇرايتىن 128 جەكەمەنشٸك تۇرعىن ٷي قابىلداندى. اعىمداعى جىلدىڭ 7 ايىندا نەگٸزگٸ كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسييانىڭ جالپى كٶلەمٸ 11 ملرد 558,6 ملن تەڭگەنٸ, جان باسىنا شاققاندا 144,5 مىڭ تەڭگەنٸ قۇرادى.
ەكونوميكانىڭ كٷرەتامىرى بولىپ تابىلاتىن اۆتوموبيل جولدارى – تۇراقتى باقىلاۋدا. 2016 جىلى اۆتوجولداردى ۇستاۋعا جەنە جٶندەۋگە 300,4 ملن تەڭگە بٶلٸنٸپ, اۋداندىق ماڭىزى بار 4 جولدىڭ جٶندەۋ جۇمىستارى اياقتالدى. سونىمەن بٸرگە, 10 اۋىلدىڭ 24 كٶشەسٸنە ورتا جٶندەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلدٸ. بۇدان بٶلەك, «ٶڭٸرلەردٸ دامىتۋ» باعدارلاماسى اياسىندا 22,5 ملن تەڭگەگە 7 اۋىلدىڭ 9 كٶشەسٸ, جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن ٶزٸ باسقارۋ ورگاندارىنا بٶلٸنگەن ترانسفەرتتەر ەسەبٸنەن 4,4 ملن تەڭگەگە 1 اۋىلدىڭ 2 كٶشەسٸ جٶندەلدٸ.
قولدان كەلگەن بارلىق يگٸلٸك حالىقتىڭ ساپالى ٶمٸر سٷرۋٸ ٷشٸن جاسالىپ جاتىر. بۇل تۇرعىدا اۋداندا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ مەسەلەسٸنٸڭ بايىپپەن شەشٸلٸپ جاتقانى كٶڭٸل قۋانتادى. «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا جالپى 522,6 ملن تەڭگە قارجى بٶلٸنٸپ, ناقتى 164 ازامات جۇمىسپەن قامتىلدى. تاراتىپ ايتقاندا, باعدارلامانىڭ بٸرٸنشٸ باعىتى ارقىلى بٸلٸم بەرۋ جەنە مەدەنيەت مەكەمەلەرٸن جٶندەۋگە 69 ادام جۇمىسقا تارتىلسا, ەكٸنشٸ باعىتى شەڭبەرٸندە 40 ازاماتقا كەسٸپكەرلٸك نەگٸزدەرٸن وقىتۋ ٷشٸن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1,8 ملن تەڭگە, ٶز كەسٸبٸن اشۋ نەمەسە دامىتۋ ٷشٸن 40 ادامعا شاعىن نەسيە بەرۋ ماقساتىندا 117,3 ملن تەڭگە بٶلٸندٸ. ٷشٸنشٸ باعىت بويىنشا 29 ادام ەلەۋمەتتٸك جۇمىس ورىندارىنا ورنالاستىرىلىپ, 26 جۇمىسسىز ازاماتقا «جاستار تەجٸريبەسٸ» باعدارلاماسىنا, 15 ادامعا قايتا دايارلاۋ جەنە 5 ادامعا بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋ كۋرستارىنا جولداما بەرٸلدٸ.
حالىقتى ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ جەنە قامسىزداندىرۋ شارالارىنا كەلسەك, 2016 جىلدىڭ 1 تامىزىنا 441 جۇمىسسىز اۋداندىق جۇمىسپەن قامتۋ بٶلٸمٸنە رەسمي تٸركەۋگە الىندى. جىل باسىنان بەرٸ 972 ادام, ونىڭ 451-ٸ تۇراقتى جۇمىسقا, 77 ادام مەملەكەتتٸك جەنە سالالىق باعدارلامالار بويىنشا, 173 ادام جاستار پراكتيكاسىمەن, 78 ادام ەلەۋمەتتٸك جۇمىس ورىندارىنا, 143 ادام اقىلى قوعامدىق جۇمىسقا تارتىلدى. 30 ادام كەسٸپتٸك وقۋعا جولدانىپ, 20 ادامعا شاعىن نەسيە بەرٸلدٸ. بۇعان قوسا, جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنىڭ ىقپال ەتۋٸمەن مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ 23 ازامات جۇمىسپەن قامتىلدى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا دا نەتيجەلٸ جۇمىستار بار. حالىققا قىزمەت كٶرسەتەتٸن مەديتسينالىق 41 مەكەمە دەرٸگەرلەرمەن جەنە ورتا بۋىن قىزمەتكەرلەرٸمەن, جەدەل جەردەم كٶرسەتۋ بريگادالارىمەن قامتاماسىز ەتٸلگەن. جىل باسىنان بەرٸ انا ٶلٸمٸ تٸركەلگەن جوق. تۋبەركۋلەزبەن, قانت ديابەتٸمەن, قان قىسىمىمەن, قاتەرلٸ ٸسٸك اۋرۋلارىمەن ناۋقاستانعاندار, جٷيكەسٸ سىر بەرگەندەر, ناركولوگييالىق تەۋەلدٸلٸككە دۋشار بولعاندار سانى ەدەۋٸر كەمٸدٸ.
اۋداندا بٸلٸم سالاسىنا جەتە كٶڭٸل بٶلٸنگەن. 2016 جىلعا بٸلٸم بٶلٸمٸنٸڭ بيۋدجەتٸ 5 ملرد 317,2 ملن تەڭگەنٸ قۇراسا, ونىڭ ٸشٸندە بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸنٸڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا 46,2 ملن تەڭگە قارالدى. بٸلٸم بەرۋ نىساندارىن جٶندەۋگە 302,9 ملن تەڭگە قارالىپ, ونىڭ ٸشٸندە «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا 4 مەكتەپتٸ كٷردەلٸ جٶندەۋگە 263,4 ملن تەڭگە جۇمسالدى.
مەكتەپكە دەيٸنگٸ بٸلٸم بەرەتٸن 18 بالاباقشادا جەنە 18 مەكتەپ بازاسىنداعى شاعىن ورتالىقتا 3 271 بٷلدٸرشٸن تەربيەلەنۋدە. اۋداندا 1 مەن 6 جاس ارالىعىنداعى بٷلدٸرشٸندەردٸ مەكتەپكە دەيٸنگٸ تەربيەمەن قامتۋ كٶرسەتكٸشٸ 54 پايىزدى قۇرادى. مەكتەپكە دەيٸنگٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن دامىتۋ ماقساتىندا جەكەمەنشٸك بالاباقشالار اشۋ مەسەلەسٸ قامقور قولعا الىنعان. بٷگٸنگٸ تاڭدا اۋماقتا مۇنداي سيپاتتاعى 2 نىسان بار. اتاپ ايتقاندا, جالپاقتٶبە اۋىلىندا 20 ورىندىق «سۇلتان» بالاباقشاسى جەنە پريگورودنوە اۋىلىندا 280 ورىندىق «نۇر ەلٸم» بالاباقشاسى بٷلدٸرشٸندەرگە ەسٸك اشتى.
مەدەنيەت جەنە سپورت سالاسىندا دا ٶركەندٸ ٶزگەرٸستەر بار. تانىمدى دا تاعىلىمدى ٸس-شارالار, جالاۋلى جارىستار ٷزٸلٸسسٸز ۇيىمداستىرىلىپ تۇرادى. اۋدان حالقىنا 19 كلۋب پەن مەدەنيەت ٷيلەرٸ, جىلجىمالى «زەردە» بەينەموبيلٸ, 137 سپورت نىسانى, بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ سپورت مەكتەپتەرٸ, «گەككون» سپورتتىق-تۋريستٸك كلۋبى قىزمەت كٶرسەتەدٸ.
ەلباسىنىڭ بولاشاقتىڭ باعدارشامىنا اينالعان جىل سايىنعى جولداۋلارى اۋقىمدى ٸستەرگە تىڭ سەرپٸن بەرٸپ, حالىق ٷشٸن جاسالعان يگٸلٸكتەر كەڭ قانات جايدى. وڭ ٶزگەرٸستەردٸ جەرگٸلٸكتٸ حالىق شىنداپ سەزٸنٸپ وتىر. ەندەشە, ماقساتى ايقىن ەلدٸڭ قاشاندا كەلەشەگٸ جارقىن. العا قويعان ماقساتتارعا جەتۋ ٷشٸن بٸرلٸگٸمٸز بەن بەرەكەمٸزدٸ ساقتاپ, قابىرعالى ٸستەر اتقارۋعا جۇمىلا كٸرٸسكەنٸمٸز جٶن دەپ سانايمىن.
مەدەن مۇساەۆ,
جامبىل اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ
جامبىل وبلىسى
.jpeg)