Adamdardyń ortasha ómir jasy turaqty ósip keledi. Álemde halyqtyń qartaiý protsesi qarqyn alýda. Oǵan týý kórsetkishiniń tómendeýi men eńbekke jaramdy halyq sanynyń qysqarýyn qossaq, bul demografiialyq úrdistiń ekonomikaǵa keltiretin zalaly anyq baiqalady.
Kári qurlyq qartaiǵan ústine qartaiyp jatyr
Kóptegen halyqaralyq uiymdar, ǵalymdar men bilikti sarapshylar «Egde adamdar sany ulǵaiǵany ekonomikaǵa, densaýlyq saqtaýǵa jáne zeinetaqy júiesine qalai áser etedi?» degen suraqqa jaýap izdep jatyr. Al ázirge damyǵan elderde ókimettiń egde jastaǵy azamattar aldyndaǵy mindeti kúnnen-kúnge artyp keledi. Bul úrdisti álemdik BAQ ókilderi «saǵat mehanizmi arqyly iske qosylatyn bomba» dep te ataidy.
Byltyr Eýrokomissiia 2060 jylǵa deiingi negizgi demografiialyq úrdisterge boljam jasaǵan bolatyn. Oǵan sáikes, aldaǵy jarty ǵasyrda Eýropada týý kórsetkishi tómendeidi, zeinetkerler sany artyp, adamdardyń ómir jasy uzarady. Osylaisha, Kári qurlyq turǵyndarynyń ómir jasy buryn-sońdy bolmaǵan kórsetkishke jetkeli tur. Erler arasynda ómir jasynyń uzaqtyǵy 77-den 84-ke jetse, áielder arasynda 83-ten 89 jasqa deiin ósedi dep boljanýda. Sonymen qatar, eńbekke jaramdy halyq úlesi edáýir tómendep, zeinetkerler sany aldaǵy onjyldyqta tek ósetin kórinedi.
Ekonomikalyq yntymaqtastyq jáne damý uiymy jaqynda bergen esebinde: «Soǵystan keiingi urpaq, iaǵni 1945 pen 1964 jyldar aralyǵynda týǵan azamattar tolyǵymen zeinetke shyqqanda, olardy kedeilikke ushyratpaý ótkir problemaǵa ainalady. Zeinetkerlerge qosymsha tabys kózderin izdeýge týra keledi», degen bolatyn.
Búginde bul máseleniń sheshý joldaryn izdep, túrli zertteýler júrgizip júrgen halyqaralyq deńgeidegi sarapshylar az emes. Al qarapaiym halyq ishinde, árbirden keiin, atalǵan máselege tikelei qatysy bar sol zeinet jasyndaǵylardyń pikiri qandai? Bul oraida biz zeinet jasyna jetse de, kárilikke boi aldyrmai, jumys jasap, boilaryn sergek ustaýdy jón kórgen adamdardyń tájiribesin usynyp otyrmyz.
Karl Iýgster – zeinetke shyqpai júz jasaǵan adam
Shveitsariianyń Tsiýrih qalasynyń turǵyny Karl Iýgster bul máseleni zeinet jasyn uzartý arqyly sheshýge bolady dep esepteidi.
Karl Iýgster jumysqa barý úshin kúndelikti tańerteń biik tóbege shyǵady. Ary qarai 10 minýt poiyzben jol júredi. Jumysta ol qartaiý úrdisin zertteýmen ainalysady. Biraq onyń ózge keńse qyzmetkerlerinen bir ereksheligi bar. Karl Iýgster qazir 97 jasta. Jańaǵy jumystyń barlyǵyn ol osy jasyna qaramai jaqsy atqaryp otyr.
Doktor Iýgster uzaq ómir súrýim áli kúnge deiin zeinetke shyqpaǵanymnyń arqasy degen pikirde. Ol denesin shynyqtyrýǵa 80-ge tolǵanda kóbirek kóńil bóle bastaǵan.
75 jasqa deiin Karl tis dárigeri boldy. Al qazir – 95-ten joǵary jastaǵy adamdar arasynda 200 jáne 400 metrge júgirýden álemdik rekord ornatqan sportshy. Ol aptasyna úsh kún belsendi túrde jattyǵý jasaýdy ádetke ainaldyrǵan.
«Men jasarýǵa tyryspaimyn, tek densaýlyǵymnyń myqty bolǵanyn qalaimyn. Adamdardyń sanasyna 65 jastan keiin ómir bitedi degen túsinik qalyptasyp qalǵan. Sondyqtan zeinetke shyqqan adamdardyń kóbi ózderine durys kóńil bólmeidi. Zeinetke shyqqan soń adam kóbine qarjylyq daǵdarysqa ushyraidy. Zeinetkerlik densaýlyqqa da keri áserin tigizip jatady», deidi ol.
Jalpy, Karl Iýgster adamnyń ózine tiisti kóńil bólip, boiyn sergek ustaýynyń zor paidasyn, jáne oǵan eshqandai jas mólsheri kedergi emes ekenin ómirlik tájiribesimen dáleldep júrgen adam.
Kárilik oidan bastalady deidi 70 jastaǵy Sem Braiant
Bir qaraǵanda Sem Braianttyń jasy qanshada ekenin shamalaý qiyn. Onyń mynadai symbatyna jas jigitterdiń ózi qyzyǵyp, tipti, qyzǵana qaraýy ǵajap emes.
«Qashan zeinetke shyǵasyń dep suraityndar kóp. Alaida, olarǵa zeinetke shyǵý oiymda da joq ekenin aitamyn. Menińshe, únemi bir ispen ainalysyp, tynym tappaityn adamdarǵa qaraǵanda, demalysqa shyǵyp alyp, bos jatatyndar erterek qaitys bolady. Men 27 jyl boiy kúnige jattyǵamyn», deidi 70-ten asqan Sem Braiant.
Keremet dene bitiminen buryn Cem Braianttyń bodibilding sportyna 44 jasta kelgeni tań qaldyrady. Sebebi, kóbinese mundai jastaǵy adamdar sport bylai tursyn, qarapaiym jattyǵý jasaýǵa da erinedi. Al Sem Braiantty sportpen ainalysýǵa jeke ómirdegi qiyndyqtary itermelegen. Áielimen ajyrasýy ony kúizeliske túsirgen edi. Basynda ol jattyǵý zalyna kúiigin basý úshin ǵana kelip júrgen. Ýaqyt óte kele Sem jaqsy nátije kórsete bastady. Sóitip nusqaýshy oǵan bodibildingten jarysqa qatysýdy usynǵan.
«Men buryn eshqandai baiqaýlarǵa nemese jarystarǵa qatysqan emespin. Ol jarysta sheberler arasynda tórtinshi oryn alyp, syilyqqa ie boldym. Sodan keiin bul sportqa qyzyǵýshylyǵym arta tústi», – deidi ol.
Sol kezden beri Sem jattyǵýdy toqtatqan emes. Júieli túrde túrli jarystarǵa qatysyp, júldeli oryndarǵa qol jetkizip keledi.
«Jas ulǵaiǵan saiyn adam qartaia beredi degen – qate túsinik. Adamdy qartaitatyn onyń oiy. Kárilik – bizdiń ishki sana-sezimimizde qalyptasqan qubylys. Máselen, qartaidym dep esepteseńiz, deneńiz de qartaia beredi. Sóitip, qalaisha kárilikke boi aldyryp qoiǵanyńyzdy da baiqamai qalasyz. Al men kárilikke senbeimin, túni boiy bilep, kóńil kótere alamyn», deidi Sem Braiant. 70-ten asqan onyń qazirgi symbatyna qarap, aityp otyrǵandarynyń barlyǵy ras ekenine senbeý qiyn.
Sem Braiant jastarmen birge jarystarǵa qatysyp, tanymal bolyp otyrǵanyna eshbir qysylmaitynyn aitady. Kerisinshe ol adamdardyń ózinen úlgi alǵanyn qalaidy. «Men eshteńemen ainalysýǵa zaýqy joq jastardy kóp kóremin. Olardyń ómir salty sondai. Úiden shyqpai, demalys boiy teledidar aldynda tapjylmai otyra beredi. Al men bos otyra almaimyn, únemi qozǵalysta bolǵym keledi», deidi ol.
Aidar ÓRISBAEV
.jpeg)