ادامداردىڭ ورتاشا ٶمٸر جاسى تۇراقتى ٶسٸپ كەلەدٸ. ەلەمدە حالىقتىڭ قارتايۋ پروتسەسٸ قارقىن الۋدا. وعان تۋۋ كٶرسەتكٸشٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ مەن ەڭبەككە جارامدى حالىق سانىنىڭ قىسقارۋىن قوسساق, بۇل دەموگرافييالىق ٷردٸستٸڭ ەكونوميكاعا كەلتٸرەتٸن زالالى انىق بايقالادى.
كەرٸ قۇرلىق قارتايعان ٷستٸنە قارتايىپ جاتىر
كٶپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمدار, عالىمدار مەن بٸلٸكتٸ ساراپشىلار «ەگدە ادامدار سانى ۇلعايعانى ەكونوميكاعا, دەنساۋلىق ساقتاۋعا جەنە زەينەتاقى جٷيەسٸنە قالاي ەسەر ەتەدٸ?» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ٸزدەپ جاتىر. ال ەزٸرگە دامىعان ەلدەردە ٶكٸمەتتٸڭ ەگدە جاستاعى ازاماتتار الدىنداعى مٸندەتٸ كٷننەن-كٷنگە ارتىپ كەلەدٸ. بۇل ٷردٸستٸ ەلەمدٸك باق ٶكٸلدەرٸ «ساعات مەحانيزمٸ ارقىلى ٸسكە قوسىلاتىن بومبا» دەپ تە اتايدى.
بىلتىر ەۋروكوميسسييا 2060 جىلعا دەيٸنگٸ نەگٸزگٸ دەموگرافييالىق ٷردٸستەرگە بولجام جاساعان بولاتىن. وعان سەيكەس, الداعى جارتى عاسىردا ەۋروپادا تۋۋ كٶرسەتكٸشٸ تٶمەندەيدٸ, زەينەتكەرلەر سانى ارتىپ, ادامداردىڭ ٶمٸر جاسى ۇزارادى. وسىلايشا, كەرٸ قۇرلىق تۇرعىندارىنىڭ ٶمٸر جاسى بۇرىن-سوڭدى بولماعان كٶرسەتكٸشكە جەتكەلٸ تۇر. ەرلەر اراسىندا ٶمٸر جاسىنىڭ ۇزاقتىعى 77-دەن 84-كە جەتسە, ەيەلدەر اراسىندا 83-تەن 89 جاسقا دەيٸن ٶسەدٸ دەپ بولجانۋدا. سونىمەن قاتار, ەڭبەككە جارامدى حالىق ٷلەسٸ ەدەۋٸر تٶمەندەپ, زەينەتكەرلەر سانى الداعى ونجىلدىقتا تەك ٶسەتٸن كٶرٸنەدٸ.
ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جەنە دامۋ ۇيىمى جاقىندا بەرگەن ەسەبٸندە: «سوعىستان كەيٸنگٸ ۇرپاق, ياعني 1945 پەن 1964 جىلدار ارالىعىندا تۋعان ازاماتتار تولىعىمەن زەينەتكە شىققاندا, ولاردى كەدەيلٸككە ۇشىراتپاۋ ٶتكٸر پروبلەماعا اينالادى. زەينەتكەرلەرگە قوسىمشا تابىس كٶزدەرٸن ٸزدەۋگە تۋرا كەلەدٸ», دەگەن بولاتىن.
بٷگٸندە بۇل مەسەلەنٸڭ شەشۋ جولدارىن ٸزدەپ, تٷرلٸ زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸپ جٷرگەن حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ ساراپشىلار از ەمەس. ال قاراپايىم حالىق ٸشٸندە, ەربٸردەن كەيٸن, اتالعان مەسەلەگە تٸكەلەي قاتىسى بار سول زەينەت جاسىنداعىلاردىڭ پٸكٸرٸ قانداي? بۇل ورايدا بٸز زەينەت جاسىنا جەتسە دە, كەرٸلٸككە بوي الدىرماي, جۇمىس جاساپ, بويلارىن سەرگەك ۇستاۋدى جٶن كٶرگەن ادامداردىڭ تەجٸريبەسٸن ۇسىنىپ وتىرمىز.
كارل يۋگستەر – زەينەتكە شىقپاي جٷز جاساعان ادام
شۆەيتسارييانىڭ تسيۋريح قالاسىنىڭ تۇرعىنى كارل يۋگستەر بۇل مەسەلەنٸ زەينەت جاسىن ۇزارتۋ ارقىلى شەشۋگە بولادى دەپ ەسەپتەيدٸ.
كارل يۋگستەر جۇمىسقا بارۋ ٷشٸن كٷندەلٸكتٸ تاڭەرتەڭ بيٸك تٶبەگە شىعادى. ارى قاراي 10 مينۋت پويىزبەن جول جٷرەدٸ. جۇمىستا ول قارتايۋ ٷردٸسٸن زەرتتەۋمەن اينالىسادى. بٸراق ونىڭ ٶزگە كەڭسە قىزمەتكەرلەرٸنەن بٸر ەرەكشەلٸگٸ بار. كارل يۋگستەر قازٸر 97 جاستا. جاڭاعى جۇمىستىڭ بارلىعىن ول وسى جاسىنا قاراماي جاقسى اتقارىپ وتىر.
دوكتور يۋگستەر ۇزاق ٶمٸر سٷرۋٸم ەلٸ كٷنگە دەيٸن زەينەتكە شىقپاعانىمنىڭ ارقاسى دەگەن پٸكٸردە. ول دەنەسٸن شىنىقتىرۋعا 80-گە تولعاندا كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلە باستاعان.
75 جاسقا دەيٸن كارل تٸس دەرٸگەرٸ بولدى. ال قازٸر – 95-تەن جوعارى جاستاعى ادامدار اراسىندا 200 جەنە 400 مەترگە جٷگٸرۋدەن ەلەمدٸك رەكورد ورناتقان سپورتشى. ول اپتاسىنا ٷش كٷن بەلسەندٸ تٷردە جاتتىعۋ جاساۋدى ەدەتكە اينالدىرعان.
«مەن جاسارۋعا تىرىسپايمىن, تەك دەنساۋلىعىمنىڭ مىقتى بولعانىن قالايمىن. ادامداردىڭ ساناسىنا 65 جاستان كەيٸن ٶمٸر بٸتەدٸ دەگەن تٷسٸنٸك قالىپتاسىپ قالعان. سوندىقتان زەينەتكە شىققان ادامداردىڭ كٶبٸ ٶزدەرٸنە دۇرىس كٶڭٸل بٶلمەيدٸ. زەينەتكە شىققان سوڭ ادام كٶبٸنە قارجىلىق داعدارىسقا ۇشىرايدى. زەينەتكەرلٸك دەنساۋلىققا دا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزٸپ جاتادى», دەيدٸ ول.
جالپى, كارل يۋگستەر ادامنىڭ ٶزٸنە تيٸستٸ كٶڭٸل بٶلٸپ, بويىن سەرگەك ۇستاۋىنىڭ زور پايداسىن, جەنە وعان ەشقانداي جاس مٶلشەرٸ كەدەرگٸ ەمەس ەكەنٸن ٶمٸرلٸك تەجٸريبەسٸمەن دەلەلدەپ جٷرگەن ادام.
كەرٸلٸك ويدان باستالادى دەيدٸ 70 جاستاعى سەم برايانت
بٸر قاراعاندا سەم برايانتتىڭ جاسى قانشادا ەكەنٸن شامالاۋ قيىن. ونىڭ مىناداي سىمباتىنا جاس جٸگٸتتەردٸڭ ٶزٸ قىزىعىپ, تٸپتٸ, قىزعانا قاراۋى عاجاپ ەمەس.
«قاشان زەينەتكە شىعاسىڭ دەپ سۇرايتىندار كٶپ. الايدا, ولارعا زەينەتكە شىعۋ ويىمدا دا جوق ەكەنٸن ايتامىن. مەنٸڭشە, ٷنەمٸ بٸر ٸسپەن اينالىسىپ, تىنىم تاپپايتىن ادامدارعا قاراعاندا, دەمالىسقا شىعىپ الىپ, بوس جاتاتىندار ەرتەرەك قايتىس بولادى. مەن 27 جىل بويى كٷنٸگە جاتتىعامىن», دەيدٸ 70-تەن اسقان سەم برايانت.
كەرەمەت دەنە بٸتٸمٸنەن بۇرىن Cەم برايانتتىڭ بوديبيلدينگ سپورتىنا 44 جاستا كەلگەنٸ تاڭ قالدىرادى. سەبەبٸ, كٶبٸنەسە مۇنداي جاستاعى ادامدار سپورت بىلاي تۇرسىن, قاراپايىم جاتتىعۋ جاساۋعا دا ەرٸنەدٸ. ال سەم برايانتتى سپورتپەن اينالىسۋعا جەكە ٶمٸردەگٸ قيىندىقتارى يتەرمەلەگەن. ەيەلٸمەن اجىراسۋى ونى كٷيزەلٸسكە تٷسٸرگەن ەدٸ. باسىندا ول جاتتىعۋ زالىنا كٷيٸگٸن باسۋ ٷشٸن عانا كەلٸپ جٷرگەن. ۋاقىت ٶتە كەلە سەم جاقسى نەتيجە كٶرسەتە باستادى. سٶيتٸپ نۇسقاۋشى وعان بوديبيلدينگتەن جارىسقا قاتىسۋدى ۇسىنعان.
«مەن بۇرىن ەشقانداي بايقاۋلارعا نەمەسە جارىستارعا قاتىسقان ەمەسپٸن. ول جارىستا شەبەرلەر اراسىندا تٶرتٸنشٸ ورىن الىپ, سىيلىققا يە بولدىم. سودان كەيٸن بۇل سپورتقا قىزىعۋشىلىعىم ارتا تٷستٸ», – دەيدٸ ول.
سول كەزدەن بەرٸ سەم جاتتىعۋدى توقتاتقان ەمەس. جٷيەلٸ تٷردە تٷرلٸ جارىستارعا قاتىسىپ, جٷلدەلٸ ورىندارعا قول جەتكٸزٸپ كەلەدٸ.
«جاس ۇلعايعان سايىن ادام قارتايا بەرەدٸ دەگەن – قاتە تٷسٸنٸك. ادامدى قارتايتاتىن ونىڭ ويى. كەرٸلٸك – بٸزدٸڭ ٸشكٸ سانا-سەزٸمٸمٸزدە قالىپتاسقان قۇبىلىس. مەسەلەن, قارتايدىم دەپ ەسەپتەسەڭٸز, دەنەڭٸز دە قارتايا بەرەدٸ. سٶيتٸپ, قالايشا كەرٸلٸككە بوي الدىرىپ قويعانىڭىزدى دا بايقاماي قالاسىز. ال مەن كەرٸلٸككە سەنبەيمٸن, تٷنٸ بويى بيلەپ, كٶڭٸل كٶتەرە الامىن», دەيدٸ سەم برايانت. 70-تەن اسقان ونىڭ قازٸرگٸ سىمباتىنا قاراپ, ايتىپ وتىرعاندارىنىڭ بارلىعى راس ەكەنٸنە سەنبەۋ قيىن.
سەم برايانت جاستارمەن بٸرگە جارىستارعا قاتىسىپ, تانىمال بولىپ وتىرعانىنا ەشبٸر قىسىلمايتىنىن ايتادى. كەرٸسٸنشە ول ادامداردىڭ ٶزٸنەن ٷلگٸ العانىن قالايدى. «مەن ەشتەڭەمەن اينالىسۋعا زاۋقى جوق جاستاردى كٶپ كٶرەمٸن. ولاردىڭ ٶمٸر سالتى سونداي. ٷيدەن شىقپاي, دەمالىس بويى تەلەديدار الدىندا تاپجىلماي وتىرا بەرەدٸ. ال مەن بوس وتىرا المايمىن, ٷنەمٸ قوزعالىستا بولعىم كەلەدٸ», دەيدٸ ول.
ايدار ٶرٸسباەۆ
.jpeg)