Ekinshi dúniejúzilik soǵys kezinde Oralǵa kóshirilgen kásiporynnyń biri – qazirgi «Oral «Zenit» zaýyty» AQ, dep habarlaidy QazAqparat.
BQO memlekettik arhiviniń direktory Aijan Saýǵabaevanyń aitýynsha, 1941 jyly Oral qalasyna kóshirilgen kásiporyn qupiia túrde «231-zaýyt», «38-poshta jáshigi» dep ataldy.
SSSR basshylyǵy jasaǵan «Edil boiy (Povolje), Jaiyq (Ýral), Batys Sibir, Qazaqstan men Orta Aziia aýdandary úshin 1941 jyldyń tórtinshi toqsany men 1942 jylǵa arnalǵan áskeri-sharýashylyq josparyna» sáikes Batys Qazaqstan oblysyna 14 ónerkásiptik kásiporyn kóshirildi.
Qysqa merzimde qaita qurylǵan kásiporyndar maidanǵa asa qajetti ónimderdi bere bastady. Solardyń ishinde 1941 jyldyń qyrkúieginde kelgen K.Voroshilov atyndaǵy №231 zaýyt (Leningrad), Kiev pima-kiiz basý fabrikasy, Orehov avtojóndeý zaýyty (Ýkraina, Zaporoje oblysy), sondai-aq Zemliachka atyndaǵy Máskeý teri óńdeý zaýyty (1941 jyldyń jeltoqsany), Ýsman mehanikalyq zaýyty (Voronej oblysy, 1942 jyldyń qańtary), Riajsk araq-sharap zaýyty (Riazan oblysy, 1942 jyldyń qańtary), «Obedinenie» Sýraj artelin (Orel oblysy, 1941 jyldyń tamyzy) jáne basqalaryn aitýǵa bolady.
Osylardyń ishinde №231 zaýyt áskeri-teńiz floty úshin ónimder shyǵarsa, birqatar kásiporyndar qarý-jaraq, tankige qarsy qoldanylatyn ystyq suiyqtyq, basqa da jabdyqtar jasap, tehnika jóndeýge mamandandy.
«Krasnyi oktiabr» baipaq-kiiz basý fabrikasy, miia tamyry zaýyty, et kombinaty, balyq qalbyry zaýyty jáne ózge kásiporyndar túgeldei soǵys úshin kiim tigý, qalbyr jáne basqa azyq-túlik ónimderin óndirý, temeki daiyndaýǵa kóshti.
Arhivtik qujattarǵa qaraǵanda, keme qurylysy ónerkásibi halyq komissariaty júiesine kiretin №231 zaýyt Evakokeńestiń qaýlysyna sáikes Leningradtan kóshirilgen. Adamdardyń bastapqy legi men jabdyqtar 1941 jylǵy qyrkúiektiń alǵashqy jartysynda, negizgi quram ekinshi jartysynda kelgen.
1942 jyldyń 1 qańtaryna zaýytta 178 túrli stanoktar men basqa jabdyqtar bolǵan. Jumysshylar men qyzmetshiler sany – 709 adam.
Zaýyt buryn Oral ózen parohod sharýashylyǵynyń Chapaev atyndaǵy zatonyna qaraǵan oryndarda, osyndaǵy orta mektepte, sondai-aq oblystyq avtomobil basqarmasynyń burynǵy ǵimarattarynda ornalasty. Zaýyttyń óndiristik alańy – 10 myń sharshy metr. Kásiporyn kóshirilgenge deiin jylyna 30 mln somnyń (rýbl) ónimderin shyǵaryp otyrǵan. Áskeri-teńiz flotyna qosa jumysshy-sharýa Qyzyl Armiiasy (RKKA) úshin de qorǵanystyq ónimder shyǵaratyn zaýyt jabdyqtary negizinen ornatylǵan. Mehanikalyq tseh paidalanýǵa berilgen. Al quiý jáne kompressorlyq tsehtar bitpegen. Qujatta zaýytty tolyqtai iske qosý úshin 250-dei jumysshynyń qajettigi aitylady. 1060 kVt elektr qýatynyń ornyna zaýyt 180 kVt tutynǵan.
Eńbekshiler depýtattary oblystyq keńesi atqarý komiteti men QP(b)K oblystyq komiteti biýrosynyń qaýlysymen №231 zaýyttyń qurylystaryn salyp bitirý men jumysshylaryn ornalastyrý úshin Sovet (qazir N.Nazarbaev dańǵyly) kóshesi №164 mekenjaiyndaǵy oblystyq saýda basqarmasyna tiesili eki qabatty kirpish úi, Narimanov (Saraishyq) kóshesindegi 13a mekenjaiyndaǵy oblystyq tutynýshylar odaǵy ieligindegi bir qabatty kirpish úi, Dmitriev pen Shejin kósheleri qiylysyndaǵy orman qorǵaý jáne orman ósirý aýmaqtyq basqarmasyna qarasty №101/63 úi, mádeniet jáne demalys saiabaǵyndaǵy Osoaviahim oblystyq keńesi menshigindegi tirǵa arnalǵan kirpishten salynǵan bir qabatty ǵimarat berilgen.
1942 jylǵy 21 aqpandaǵy taǵy bir qujatta zaýyttyń direktory Rozenshtein, bas injeneri Flaksbart bolǵany aitylǵan.
«Zenit» zaýytynan alynǵan málimetke qaraǵanda, kásiporyn tarihy 1931 jylǵy qazanda Leningradta iske qosylǵan áskeri tehnika jasaý jónindegi erekshe tehnikalyq biýro tájiribelik-eksperimentaldy zaýytynan (OSTEHBIýRO) bastaý alady. Talantty uiymdastyrýshy Vladimir Bekaýri basshylyq etken kásiporyn K.Voroshilov atyndaǵy mashina jasaý zaýyty (№231 zaýyt) atalyp, OSTEHBIýRO quramyna kirgen «Dvigatel» zaýytynyń negizinde quryldy. Kásiporyn radio arqyly basqarylatyn minalar, torpedo úshin quraldar, aviatsiiaǵa qajetti túrli jabdyqtar jasaýǵa mamandandy.
Leningradtyń qursaýǵa alynýyna bailanysty 35 vagonnan turatyn alǵashqy eshelon men 194 óndiristik jabdyq 1941 jyldyń 10 qyrkúieginde Oralǵa keldi. Olarmen birge №181 «Dvigatel» jáne «Kompressor» zaýyttarynyń mamandary da jetti.
1941 jyly 11 qyrkúiekte oblystyq partiia komiteti men oblystyq atqarý komitetiniń «№231 zaýytty ornalastyrý týraly» birlesken sheshimi shyqty. Osy kún qazaqstandyq kásiporynnyń týǵan kúni bolyp esepteledi.
Bastapqyda zaýyt óziniń qazirgi ornyndaǵy oblystyq avtomobil basqarmasynyń sheberhanalary men garajynda, sondai-aq qaladan 12 shaqyrym jerdegi V.Chapaev atyndaǵy zatonnyń keme jóndeý sheberhanalarynda oryn tepti.
Oraldaǵy zaýyttyń birinshi direktory bolǵan Mihail Rozenshtein 1942 jyldyń tamyzynda Almatyǵa S.Kirov atyndaǵy zaýytty uiymdastyrý úshin jiberildi. Leningradtyq mamandarmen birge zaýytqa oraldyqtar, negizinen áielder men mektep jasyndaǵy bozbalalar ornalasyp jatty. 12-16 saǵatqa sozylǵan asa qajyrly ujymdyq eńbektiń nátijesinde 1941 jyldyń 8 qazanynda-aq maidanǵa alǵashqy qarý-jaraq jóneltildi.
Oralǵa kóshirilisimen-aq talantty injener, sýasty qarý-jaraǵy salasyndaǵy konstrýktor Nikolai Shamarin bastaǵan top ET-80 izsiz ketetin elektrli torpedosyn qurastyrýǵa kiristi. 1942 jyldyń sáýirinde osy torpedony jasaýdy tezdetý úshin úkimet tapsyrmasyna sáikes №181 «Dvigatel» zaýyty mehanika qurastyrý tsehynyń bastyǵy Petr Atoian bastaǵan mamandar keldi. Sol jyly shilde-tamyzda elektrli torpedonyń alǵashqy úlgileri jasaldy. Al 1943 jyldyń basynda Soltústik flotyna torpedolar jóneltildi. Soǵys jyldary barlyǵy 303 ET-80 torpedosy flotqa jiberildi. Torpedony qurastyrǵan bas konstrýktor N.Shamarin, V.Gorbýnov, G.Jigar 1943 jyldyń naýryzynda birinshi dárejeli Memlekettik syilyqtyń (Stalin atyndaǵy) iegeri atansa, qyryqtan astam zaýyt qyzmetkeri úkimet nagradalaryna usynyldy.
Soǵys jyldary torpedolarmen 1 myńnan astam jaý kemesi joiylsa, oǵan №231 zaýyt ta úles qosty. Sonyń ishinde zaýyt torpedolarymen fashisterdiń «Vilgelm Gýstlov» alyp laineri men «General fon Shtoiben» qosalqy kreiseri sýǵa batyryldy.
Zaýyt flot kemelerine túrli úlgidegi 4 myńdai mina daiyndap berdi. Minalarda dushpannyń 213 kemesi, sonyń ishinde 103 jaýyngerlik korabli jaryldy. Sonyń árbir jiyrmasynshy kemesiniń kúli kókke ushýyna zaýyt minalary sebep boldy.
Zaýyt budan basqa kemege qajetti jarylǵyshtar, oq-dáriler, áýe snariadtaryn, barlyǵy 16 túrli jabdyqtar shyǵardy.
1942 jyly M.Rozenshteinniń ornyna Zaporoje oblysy Úlken Tokmak qalasyndaǵy S.Kirov atyndaǵy №175 zaýyty direktory bolǵan Feodosii Kompanets keldi.
Soǵystan keiingi alǵashqy jyldary Chapaev atyndaǵy zatondaǵy tsehtar birtindep qaladaǵy óndiris alańyna kóshirildi. Ony 1944 jyly direktor bolyp taǵaiyndalǵan Ivan Iablokov basqardy.
Al 1947 jyly 18 qazanda zaýyt tutqasyn Petr Atoian ustady. Ol osy qyzmetti 42 jyl boiy (zaýyttaǵy jalpy eńbek ótili – 63 jyl) biliktilikpen atqardy.
Basqa nagradalaryn aitpaǵanda, eki márte Lenin ordenimen marapattalǵan Qazaqstannyń eńbek sińirgen ónerkásip qairatkeri P.Atoian (1915-2003) oblys ortalyǵynyń órkendep, damýyna da úlken úlesin qosyp, Oral qalasynyń qurmetti azamaty atandy. Qazirgi kezde ózi saldyrǵan ǵimarattardyń biri – burynǵy «Avangard» stadiony P.Atoiannyń esimimen atalady.
1985 jyly Uly Jeńistiń 40 jyldyǵyna orai zaýyt birinshi dárejeli Otan soǵysy ordenimen marapattaldy. «Zenit» zaýyty – osyndai marapatqa ie bolǵan Qazaqstandaǵy jalǵyz kásiporyn.
1989 jyldan beri zaýytqa osy kásiporynda oǵan deiin jumysshydan bas konstrýktorlyqqa deiingi joldan ótken Viacheslav Valiev jetekshilik etip keledi.
Kásiporyn 1966-1991 jyldary K.E.Voroshilov atyndaǵy mashina jasaý zaýyty retinde tanymal bolsa, 1996 jyldan «Oral «Zenit» zaýyty» AQ-ǵa ainaldy. Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keiin zaýyt negizinen memlekettik qorǵanystyq maqsattaǵy tapsyrystardy oryndap, kemeler men katerlerdi qurastyrýǵa mamandandy.
Osy kezge deiin «Zenit» QR UQK Shekara qyzmetiniń tapsyrysymen Kaspii teńizindegi shekarany kúzetýge arnalǵan 30 kemeni shyǵaryp úlgerdi. Zaýytta sý yǵystyrylymy 550 tonnaǵa jetetin kemeni qurastyrý kózdelýde.
