«زەنيت» زاۋىتى – بٸرٸنشٸ دەرەجەلٸ وردەنمەن ماراپاتتالعان قازاقستانداعى جالعىز كەسٸپورىن

ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس كەزٸندە ورالعا كٶشٸرٸلگەن كەسٸپورىننىڭ بٸرٸ – قازٸرگٸ «ورال «زەنيت» زاۋىتى» اق, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.

بقو مەملەكەتتٸك ارحيۆٸنٸڭ ديرەكتورى ايجان ساۋعاباەۆانىڭ ايتۋىنشا, 1941 جىلى ورال قالاسىنا كٶشٸرٸلگەن كەسٸپورىن قۇپييا تٷردە «231-زاۋىت», «38-پوشتا جەشٸگٸ» دەپ اتالدى. 

سسسر باسشىلىعى جاساعان «ەدٸل بويى (پوۆولجە), جايىق (ۋرال), باتىس سٸبٸر, قازاقستان مەن ورتا ازييا اۋداندارى ٷشٸن 1941 جىلدىڭ تٶرتٸنشٸ توقسانى مەن 1942 جىلعا ارنالعان ەسكەري-شارۋاشىلىق جوسپارىنا» سەيكەس باتىس قازاقستان وبلىسىنا 14 ٶنەركەسٸپتٸك كەسٸپورىن كٶشٸرٸلدٸ. 

قىسقا مەرزٸمدە قايتا قۇرىلعان كەسٸپورىندار مايدانعا اسا قاجەتتٸ ٶنٸمدەردٸ بەرە باستادى. سولاردىڭ ٸشٸندە 1941 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە كەلگەن ك.ۆوروشيلوۆ اتىنداعى №231 زاۋىت (لەنينگراد), كيەۆ پيما-كيٸز باسۋ فابريكاسى, ورەحوۆ اۆتوجٶندەۋ زاۋىتى (ۋكراينا, زاپوروجە وبلىسى), سونداي-اق زەملياچكا اتىنداعى مەسكەۋ تەرٸ ٶڭدەۋ زاۋىتى (1941 جىلدىڭ جەلتوقسانى), ۋسمان مەحانيكالىق زاۋىتى (ۆورونەج وبلىسى, 1942 جىلدىڭ قاڭتارى), رياجسك اراق-شاراپ زاۋىتى (ريازان وبلىسى, 1942 جىلدىڭ قاڭتارى), «وبەدينەنيە» سۋراج ارتەلٸن (ورەل وبلىسى, 1941 جىلدىڭ تامىزى) جەنە باسقالارىن ايتۋعا بولادى. 

وسىلاردىڭ ٸشٸندە №231 زاۋىت ەسكەري-تەڭٸز فلوتى ٷشٸن ٶنٸمدەر شىعارسا, بٸرقاتار كەسٸپورىندار قارۋ-جاراق, تانكٸگە قارسى قولدانىلاتىن ىستىق سۇيىقتىق, باسقا دا جابدىقتار جاساپ, تەحنيكا جٶندەۋگە مامانداندى.

«كراسنىي وكتيابر» بايپاق-كيٸز باسۋ فابريكاسى, مييا تامىرى زاۋىتى, ەت كومبيناتى, بالىق قالبىرى زاۋىتى جەنە ٶزگە كەسٸپورىندار تٷگەلدەي سوعىس ٷشٸن كيٸم تٸگۋ, قالبىر جەنە باسقا ازىق-تٷلٸك ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرۋ, تەمەكٸ دايىنداۋعا كٶشتٸ.

ارحيۆتٸك قۇجاتتارعا قاراعاندا, كەمە قۇرىلىسى ٶنەركەسٸبٸ حالىق كوميسسارياتى جٷيەسٸنە كٸرەتٸن №231 زاۋىت ەۆاكوكەڭەستٸڭ قاۋلىسىنا سەيكەس لەنينگرادتان كٶشٸرٸلگەن. ادامداردىڭ باستاپقى لەگٸ مەن جابدىقتار 1941 جىلعى قىركٷيەكتٸڭ العاشقى جارتىسىندا, نەگٸزگٸ قۇرام ەكٸنشٸ جارتىسىندا كەلگەن.

1942 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا زاۋىتتا 178 تٷرلٸ ستانوكتار مەن باسقا جابدىقتار بولعان. جۇمىسشىلار مەن قىزمەتشٸلەر سانى – 709 ادام. 

زاۋىت بۇرىن ورال ٶزەن پاروحود شارۋاشىلىعىنىڭ چاپاەۆ اتىنداعى زاتونىنا قاراعان ورىنداردا, وسىنداعى ورتا مەكتەپتە, سونداي-اق وبلىستىق اۆتوموبيل باسقارماسىنىڭ بۇرىنعى عيماراتتارىندا ورنالاستى. زاۋىتتىڭ ٶندٸرٸستٸك الاڭى – 10 مىڭ شارشى مەتر. كەسٸپورىن كٶشٸرٸلگەنگە دەيٸن جىلىنا 30 ملن سومنىڭ (رۋبل) ٶنٸمدەرٸن شىعارىپ وتىرعان. ەسكەري-تەڭٸز فلوتىنا قوسا جۇمىسشى-شارۋا قىزىل ارميياسى (رككا) ٷشٸن دە قورعانىستىق ٶنٸمدەر شىعاراتىن زاۋىت جابدىقتارى نەگٸزٸنەن ورناتىلعان. مەحانيكالىق تسەح پايدالانۋعا بەرٸلگەن. ال قۇيۋ جەنە كومپرەسسورلىق تسەحتار بٸتپەگەن. قۇجاتتا زاۋىتتى تولىقتاي ٸسكە قوسۋ ٷشٸن 250-دەي جۇمىسشىنىڭ قاجەتتٸگٸ ايتىلادى. 1060 كۆت ەلەكتر قۋاتىنىڭ ورنىنا زاۋىت 180 كۆت تۇتىنعان.

ەڭبەكشٸلەر دەپۋتاتتارى وبلىستىق كەڭەسٸ اتقارۋ كوميتەتٸ مەن قپ(ب)ك وبلىستىق كوميتەتٸ بيۋروسىنىڭ قاۋلىسىمەن №231 زاۋىتتىڭ قۇرىلىستارىن سالىپ بٸتٸرۋ مەن جۇمىسشىلارىن ورنالاستىرۋ ٷشٸن سوۆەت (قازٸر ن.نازارباەۆ داڭعىلى) كٶشەسٸ №164 مەكەنجايىنداعى وبلىستىق ساۋدا باسقارماسىنا تيەسٸلٸ ەكٸ قاباتتى كٸرپٸش ٷي, ناريمانوۆ (سارايشىق) كٶشەسٸندەگٸ 13ا مەكەنجايىنداعى وبلىستىق تۇتىنۋشىلار وداعى يەلٸگٸندەگٸ بٸر قاباتتى كٸرپٸش ٷي, دميتريەۆ پەن شەجٸن كٶشەلەرٸ قيىلىسىنداعى ورمان قورعاۋ جەنە ورمان ٶسٸرۋ اۋماقتىق باسقارماسىنا قاراستى №101/63 ٷي, مەدەنيەت جەنە دەمالىس ساياباعىنداعى وسواۆياحيم وبلىستىق كەڭەسٸ مەنشٸگٸندەگٸ تيرعا ارنالعان كٸرپٸشتەن سالىنعان بٸر قاباتتى عيمارات بەرٸلگەن. 

1942 جىلعى 21 اقپانداعى تاعى بٸر قۇجاتتا زاۋىتتىڭ ديرەكتورى روزەنشتەين, باس ينجەنەرٸ فلاكسبارت بولعانى ايتىلعان. 

«زەنيت» زاۋىتىنان الىنعان مەلٸمەتكە قاراعاندا, كەسٸپورىن تاريحى 1931 جىلعى قازاندا لەنينگرادتا ٸسكە قوسىلعان ەسكەري تەحنيكا جاساۋ جٶنٸندەگٸ ەرەكشە تەحنيكالىق بيۋرو تەجٸريبەلٸك-ەكسپەريمەنتالدى زاۋىتىنان (وستەحبيۋرو) باستاۋ الادى. تالانتتى ۇيىمداستىرۋشى ۆلاديمير بەكاۋري باسشىلىق ەتكەن كەسٸپورىن ك.ۆوروشيلوۆ اتىنداعى ماشينا جاساۋ زاۋىتى (№231 زاۋىت) اتالىپ, وستەحبيۋرو قۇرامىنا كٸرگەن «دۆيگاتەل» زاۋىتىنىڭ نەگٸزٸندە قۇرىلدى. كەسٸپورىن راديو ارقىلى باسقارىلاتىن مينالار, تورپەدو ٷشٸن قۇرالدار, اۆياتسيياعا قاجەتتٸ تٷرلٸ جابدىقتار جاساۋعا مامانداندى.

لەنينگرادتىڭ قۇرساۋعا الىنۋىنا بايلانىستى 35 ۆاگوننان تۇراتىن العاشقى ەشەلون مەن 194 ٶندٸرٸستٸك جابدىق 1941 جىلدىڭ 10 قىركٷيەگٸندە ورالعا كەلدٸ. ولارمەن بٸرگە №181 «دۆيگاتەل» جەنە «كومپرەسسور» زاۋىتتارىنىڭ ماماندارى دا جەتتٸ.

1941 جىلى 11 قىركٷيەكتە وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸ مەن وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ «№231 زاۋىتتى ورنالاستىرۋ تۋرالى» بٸرلەسكەن شەشٸمٸ شىقتى. وسى كٷن قازاقستاندىق كەسٸپورىننىڭ تۋعان كٷنٸ بولىپ ەسەپتەلەدٸ.

باستاپقىدا زاۋىت ٶزٸنٸڭ قازٸرگٸ ورنىنداعى وبلىستىق اۆتوموبيل باسقارماسىنىڭ شەبەرحانالارى مەن گاراجىندا, سونداي-اق قالادان 12 شاقىرىم جەردەگٸ ۆ.چاپاەۆ اتىنداعى زاتوننىڭ كەمە جٶندەۋ شەبەرحانالارىندا ورىن تەپتٸ.

ورالداعى زاۋىتتىڭ بٸرٸنشٸ ديرەكتورى بولعان ميحايل روزەنشتەين 1942 جىلدىڭ تامىزىندا الماتىعا س.كيروۆ اتىنداعى زاۋىتتى ۇيىمداستىرۋ ٷشٸن جٸبەرٸلدٸ. لەنينگرادتىق ماماندارمەن بٸرگە زاۋىتقا ورالدىقتار, نەگٸزٸنەن ەيەلدەر مەن مەكتەپ جاسىنداعى بوزبالالار ورنالاسىپ جاتتى. 12-16 ساعاتقا سوزىلعان اسا قاجىرلى ۇجىمدىق ەڭبەكتٸڭ نەتيجەسٸندە 1941 جىلدىڭ 8 قازانىندا-اق مايدانعا العاشقى قارۋ-جاراق جٶنەلتٸلدٸ. 

ورالعا كٶشٸرٸلٸسٸمەن-اق تالانتتى ينجەنەر, سۋاستى قارۋ-جاراعى سالاسىنداعى كونسترۋكتور نيكولاي شامارين باستاعان توپ ەت-80 ٸزسٸز كەتەتٸن ەلەكترلٸ تورپەدوسىن قۇراستىرۋعا كٸرٸستٸ. 1942 جىلدىڭ سەۋٸرٸندە وسى تورپەدونى جاساۋدى تەزدەتۋ ٷشٸن ٷكٸمەت تاپسىرماسىنا سەيكەس №181 «دۆيگاتەل» زاۋىتى مەحانيكا قۇراستىرۋ تسەحىنىڭ باستىعى پەتر اتويان باستاعان ماماندار كەلدٸ. سول جىلى شٸلدە-تامىزدا ەلەكترلٸ تورپەدونىڭ العاشقى ٷلگٸلەرٸ جاسالدى. ال 1943 جىلدىڭ باسىندا سولتٷستٸك فلوتىنا تورپەدولار جٶنەلتٸلدٸ. سوعىس جىلدارى بارلىعى 303 ەت-80 تورپەدوسى فلوتقا جٸبەرٸلدٸ. تورپەدونى قۇراستىرعان باس كونسترۋكتور ن.شامارين, ۆ.گوربۋنوۆ, گ.جيگار 1943 جىلدىڭ ناۋرىزىندا بٸرٸنشٸ دەرەجەلٸ مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ (ستالين اتىنداعى) يەگەرٸ اتانسا, قىرىقتان استام زاۋىت قىزمەتكەرٸ ٷكٸمەت ناگرادالارىنا ۇسىنىلدى.

سوعىس جىلدارى تورپەدولارمەن 1 مىڭنان استام جاۋ كەمەسٸ جويىلسا, وعان №231 زاۋىت تا ٷلەس قوستى. سونىڭ ٸشٸندە زاۋىت تورپەدولارىمەن فاشيستەردٸڭ «ۆيلگەلم گۋستلوۆ» الىپ لاينەرٸ مەن «گەنەرال فون شتويبەن» قوسالقى كرەيسەرٸ سۋعا باتىرىلدى. 

زاۋىت فلوت كەمەلەرٸنە تٷرلٸ ٷلگٸدەگٸ 4 مىڭداي مينا دايىنداپ بەردٸ. مينالاردا دۇشپاننىڭ 213 كەمەسٸ, سونىڭ ٸشٸندە 103 جاۋىنگەرلٸك كورابلٸ جارىلدى. سونىڭ ەربٸر جيىرماسىنشى كەمەسٸنٸڭ كٷلٸ كٶككە ۇشۋىنا زاۋىت مينالارى سەبەپ بولدى. 

زاۋىت بۇدان باسقا كەمەگە قاجەتتٸ جارىلعىشتار, وق-دەرٸلەر, ەۋە سناريادتارىن, بارلىعى 16 تٷرلٸ جابدىقتار شىعاردى.

1942 جىلى م.روزەنشتەيننٸڭ ورنىنا زاپوروجە وبلىسى ٷلكەن توكماك قالاسىنداعى س.كيروۆ اتىنداعى №175 زاۋىتى ديرەكتورى بولعان فەودوسيي كومپانەتس كەلدٸ.

سوعىستان كەيٸنگٸ العاشقى جىلدارى چاپاەۆ اتىنداعى زاتونداعى تسەحتار بٸرتٸندەپ قالاداعى ٶندٸرٸس الاڭىنا كٶشٸرٸلدٸ. ونى 1944 جىلى ديرەكتور بولىپ تاعايىندالعان يۆان يابلوكوۆ باسقاردى. 

ال 1947 جىلى 18 قازاندا زاۋىت تۇتقاسىن پەتر اتويان ۇستادى. ول وسى قىزمەتتٸ 42 جىل بويى (زاۋىتتاعى جالپى ەڭبەك ٶتٸلٸ – 63 جىل) بٸلٸكتٸلٸكپەن اتقاردى. 

باسقا ناگرادالارىن ايتپاعاندا, ەكٸ مەرتە لەنين وردەنٸمەن ماراپاتتالعان قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن ٶنەركەسٸپ قايراتكەرٸ پ.اتويان (1915-2003) وبلىس ورتالىعىنىڭ ٶركەندەپ, دامۋىنا دا ٷلكەن ٷلەسٸن قوسىپ, ورال قالاسىنىڭ قۇرمەتتٸ ازاماتى اتاندى. قازٸرگٸ كەزدە ٶزٸ سالدىرعان عيماراتتاردىڭ بٸرٸ – بۇرىنعى «اۆانگارد» ستاديونى پ.اتوياننىڭ ەسٸمٸمەن اتالادى. 

1985 جىلى ۇلى جەڭٸستٸڭ 40 جىلدىعىنا وراي زاۋىت بٸرٸنشٸ دەرەجەلٸ وتان سوعىسى وردەنٸمەن ماراپاتتالدى. «زەنيت» زاۋىتى – وسىنداي ماراپاتقا يە بولعان قازاقستانداعى جالعىز كەسٸپورىن. 

1989 جىلدان بەرٸ زاۋىتقا وسى كەسٸپورىندا وعان دەيٸن جۇمىسشىدان باس كونسترۋكتورلىققا دەيٸنگٸ جولدان ٶتكەن ۆياچەسلاۆ ۆاليەۆ جەتەكشٸلٸك ەتٸپ كەلەدٸ.

كەسٸپورىن 1966-1991 جىلدارى ك.ە.ۆوروشيلوۆ اتىنداعى ماشينا جاساۋ زاۋىتى رەتٸندە تانىمال بولسا, 1996 جىلدان «ورال «زەنيت» زاۋىتى» اق-عا اينالدى. قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن زاۋىت نەگٸزٸنەن مەملەكەتتٸك قورعانىستىق ماقساتتاعى تاپسىرىستاردى ورىنداپ, كەمەلەر مەن كاتەرلەردٸ قۇراستىرۋعا مامانداندى. 

وسى كەزگە دەيٸن «زەنيت» قر ۇقك شەكارا قىزمەتٸنٸڭ تاپسىرىسىمەن كاسپيي تەڭٸزٸندەگٸ شەكارانى كٷزەتۋگە ارنالعان 30 كەمەنٸ شىعارىپ ٷلگەردٸ. زاۋىتتا سۋ ىعىستىرىلىمى 550 تونناعا جەتەتٸن كەمەنٸ قۇراستىرۋ كٶزدەلۋدە.