Memlekettiń bolashaqta ári qarai damýy men gúldenýi tikelei jastarǵa bailanysty bolatyndyqtan, qoǵamnyń belsendi býyny, eldiń erteńi jastardyń tárbiesine basa kóńil aýdarýdy ýaqyt talap etýde.
Respýblikamyzda árbir ekinshi adam – 30 jasqa tolmaǵan jastar, sondyqtan 1999 jyldyń 28 tamyzynda Qazaqstan Respýblikasynyń tuńǵysh Prezidenti N.Á. Nazarbaevtyń ókimimen memlekettik jastar saiasaty tujyrymdamasynyń bekitilýi, 2004 jyly Qazaqstan Respýblikasy «Memlekettik jastar saiasaty týraly» Zańnyń qabyldanýy jastardyń ómirine erekshe mán beriletinine mysal bolady. Memlekettik jastar saiasatynyń negizgi baǵyttary: qoljetimdi jáne sapaly bilim berýdi qamtamasyz etý, ǵylymi-tehnikalyq áleýetti damytý, densaýlyq saqtaý, salaýatty ómir saltyn ustaný, jumyspen qamtý, jastar arasynda kásipkerlikti damytý bolyp tabylady.
Jastardyń bilim alý, mamandyq tańdaý, rýhani ustanymdaryn qalyptastyrý, qoǵamdaǵy óz ornyn tabý sekildi áleýmettik kezeńderden ótýi – ómir zańdylyǵy. Osy áleýmettik kezeńderde jeke adamnyń tulǵa bolyp qalyptasýyna kóptegen jaǵdailar áser etedi.
«Otan otbasynan bastalatyndyqtan» ata-ananyń tárbiesimen boiǵa darityn izgilikti balabaqshada damytyp, mektep pen joǵarǵy oqý oryndarynda rýhani jáne dástúrli qundylyqtardy jastardyń sanasyna sińirý – onyń tulǵa bolyp qalyptasýyna yqpal etetin mańyzdy is.
Qazirgi qoǵamda jastarǵa bailanysty kóp aitylatyn keleńsizdiktiń biri – úlkenge qurmet, kishige izet kórsetpeý. Atap aitqanda, qoǵamdyq oryndarda úlkenderdi syilamaý, ata-anasyn tyńdamaý sekildi qubylystar baiqalady. Sonyń bir mysaly – qoǵamdyq kóliktiń ishine úlken kisi kirgende jastardyń kórmegendei syńai tanytyp, oryn bermeýi.
«Atańa ne qylsań, aldyna sol keledi» – deidi qazaq, sondyqtan qai ýaqytta bolmasyn eresekterdi syilap, kerek kezde qol ushyn sozyp, úlkenge iltipat, kishige qamqorlyq kórsetý – dástúrli úrdis. Úrdisti úzbei, dástúrdi buzbai keiingilerge jetkizý – jastarǵa amanat, jastar – rýhani qundylyqtardy jalǵastyrýshy altyn kópir.
Memleket basshysy N.Á.Nazarbaev «Qazaqstan-2050» strategiiasy - qalyptasqan memlekettiń jańa saiasi baǵyty» joldaýynda jastarǵa dástúrdi ardaqtap, dástúrge sai dini sana qalyptastyrý qajettigin aita kelip, qarakóz qazaq qyzdaryn ózge eldiń kiimin úlgi tutpai, ulttyq bolmysqa sai kiinýge men qazirgi zaman aǵymyna sáikes ómir saltyn ustanýǵa shaqyrdy.
Qazaqstannyń zaiyrlylyq qaǵidasyna sai din tańdaý – ár adamnyń óz erkinde. Osy erkindikti durys túsinbeitin jastardyń teris aǵymdardyń yqpalyna túsip jatqanyn aitpai ketýge bolmaidy. Dini bilimi taiaz jastar dinniń ne ekenin, onyń maqsatynyń qandai ekenin jete túsinbegendikten de osyndai qatelikterge urynýda. Áli oń men solyn tanymaǵan, jaqsylyq men jamandyqty ajyrata almaityn jastardy teris aǵym ókilderi aram piǵyldaryna paidalanýda. Memlekettiń keleshegi jastarǵa bailanysty, sondyqtan bul qubylys memleketke qaýip tóndiredi.
Jastardyń estetikalyq, dini kózqarastaryn qalyptastyrýda búgingi ǵalamtor men buqaralyq aqparat quraldarynyń yqpaly ólsheýsiz. Mobildi álemde ómir súrý, ǵalamtor jelisindegi sansyz aqparattar jastardyń dini nemese ózge de málimetterdi tańdaýyna des bermeidi. Sondyqtan, eń basty baǵdarsham – ulttyq qundylyq, eń negizgi ustanym rýhani izgilik bolsa ǵana utylmaimyz.
Elbasymyz «Qazaqstan-2050» strategiiasy - qalyptasqan memlekettiń jańa saiasi baǵyty» joldaýynda: «Búginde bizdiń halqymyz úshin dástúrli emes jáne jalǵan dini aǵymdar máselesi ótkir tur. Jastarymyzdyń bir bóligi osy ómirge jat, jalǵan dini kózqarasty kózsiz qabyldaidy, óitkeni, bizdiń qoǵamnyń bir bóliginde shetten kelgen jalǵan dini áserlerge immýniteti álsiz», – dep atap kórsetken bolatyn.
Jastardyń teris aǵymdardyń shyrmaýyna túsýiniń basty sebebi – jumyssyzdyq pen dini saýatsyzdyq. Bul qatardan jas býyn ókilderdi ǵana emes, eresek adamdardy da kórýge bolady. Teris aǵymdardyń arbaýyna túsip, dini kózqarasyn ózgertip jatqandar erteden kele jatqan salt-dástúrdi teriske shyǵaryp, ata-anasynyń bergen tárbiesin moiyndamai, dástúrli bolmysqa sai kiinbei, qoǵam ishinde iritki týdyryp júr. Jastardyń teris aǵymdar qataryna kirip ketpeýi úshin ǵalamtor jelilerinde taralatyn málimetterdi baqylap otyrý, jastardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyratyn saittardy kóbirek ashý, jastardy qoǵamdyq is-sharalarǵa belsendi aralastyrý, aqparattyq-túsindirý jumystaryn júrgizý, rýhani qundylyqtardy boiyna sińirý, dini bilim berý sapasyn arttyrý jumystaryn qarqyndy júrgizýdi ýaqyt talap etýde.
Qazaqstanda memlekettik bilim berý júiesi qatań zaiyrly sipatqa ie jáne ol dini bilim berý júiesinen bólek. Sondyqtan, zaiyrly mektepterde, kolledjder men joǵary oqý oryndarynda jastardyń sanasynda belgili bir dinge degen kózqaras qalyptastyrýǵa jol berilmeidi ári oqý oryndarynda dini atribýtikasy bar zattardy qoldaný nemese kiimderdi kiiýge tyiym salynady. Árbir mekemeniń ishki tártibi bar, bilim alýshy sol tártipke baǵynýy kerek.
Álemdik dinderdi oqytý arqyly jas býyn ókilderiniń dini kózqarasyn qalyptastyrýǵa, zaman aǵymyna sai óziniń jáne ózgelerdiń qundylyqtaryn syilaýǵa jáne rýhani qundylyqtarymyzdy teris aǵymdardan ajyratýǵa úiretetin «Dintaný» páni bilim berýdiń zaiyrly júiesi arqyly qoǵamdaǵy qundylyqtardyń saqtalýyn qamtamasyz etedi.
Jastardyń salaýatty ómir saltyn ustanyp, sporttyq sharalarǵa belsendi qatysýy kóńilge qýanysh uialatady. Oǵan dálál túrli halyqaralyq, respýblikalyq, oblystyq jarystarda jastardyń top jaryp, júldeli oryndarǵa ie bolýy. Sonymen qatar, kúndelikti ómirde de sportpen ainalysyp júrgen jastar qatary kóbeiýde. Bul – bolashaqta urpaqtyń saý ári belsendi bolatynyń aiǵaǵy.
Memleket tarapynan jastardy qoldaý úshin jasalyp otyrǵan «Jasyl el», «Jastar kadrlyq rezervi», «Diplommen aýylǵa», «Serpin-2050», «Qoljetimdi baspana – 2020» jáne taǵy da basqa baǵdarlamalar bar. Jastar tabandy eńbek etip, elimizde bolyp jatqan ońdy úrdisterge belsene qatysýy arqyly ǵana jetistikke qol jetkizip, biikterge kóterilýge bolatynyn túsinýi mańyzdy.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtai túiinin aitar bolsaq, qazirgi zamanǵy jastar qai qoǵamda da quny kemimeitin meiirimdilik, ádildik, shydamdylyq sekildi adami qundylyqtardy basty orynǵa qoisa, nur ústine nur bolar edi. Ulttyń búgini men keleshegi – belsendi jastardyń qolynda deitin bolsaq, ulttyń rýhani qundylyqtaryn boiyna sińirgen urpaq ǵana el bolashaǵyn qalyptastyra alady. Jastar salaýatty ómir saltyn ustanyp, memlekettiń indýstriialyq-innovatsiialyq damýyna óz úlesin qossa, qoǵamǵa paidasyn tigizip, sapaly, tereń bilim alýdy basty mindetine ainaldyrsa, onda keleshegimiz kemel bolary sózsiz. Óz kúsh-jigerleri men alǵan bilimderin elimizdiń órkendeýine jumsaityn jastary bar zaiyrly qoǵam maqsatty mejege jeteri anyq.
A.Nurbek,
Din máseleleri jónindegi ǵylymi-zertteý jáne taldaý ortalyǵynyń
Ǵylymi-ádistemelik
jáne taldaý jumystary
bóliminiń ǵylymi qyzmetkeri
.jpeg)