مەملەكەتتٸڭ بولاشاقتا ەرٸ قاراي دامۋى مەن گٷلدەنۋٸ تٸكەلەي جاستارعا بايلانىستى بولاتىندىقتان, قوعامنىڭ بەلسەندٸ بۋىنى, ەلدٸڭ ەرتەڭٸ جاستاردىڭ تەربيەسٸنە باسا كٶڭٸل اۋدارۋدى ۋاقىت تالاپ ەتۋدە.
رەسپۋبليكامىزدا ەربٸر ەكٸنشٸ ادام – 30 جاسقا تولماعان جاستار, سوندىقتان 1999 جىلدىڭ 28 تامىزىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ ن.ە. نازارباەۆتىڭ ٶكٸمٸمەن مەملەكەتتٸك جاستار ساياساتى تۇجىرىمداماسىنىڭ بەكٸتٸلۋٸ, 2004 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى «مەملەكەتتٸك جاستار ساياساتى تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى جاستاردىڭ ٶمٸرٸنە ەرەكشە مەن بەرٸلەتٸنٸنە مىسال بولادى. مەملەكەتتٸك جاستار ساياساتىنىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارى: قولجەتٸمدٸ جەنە ساپالى بٸلٸم بەرۋدٸ قامتاماسىز ەتۋ, عىلىمي-تەحنيكالىق ەلەۋەتتٸ دامىتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, سالاۋاتتى ٶمٸر سالتىن ۇستانۋ, جۇمىسپەن قامتۋ, جاستار اراسىندا كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋ بولىپ تابىلادى.
جاستاردىڭ بٸلٸم الۋ, ماماندىق تاڭداۋ, رۋحاني ۇستانىمدارىن قالىپتاستىرۋ, قوعامداعى ٶز ورنىن تابۋ سەكٸلدٸ ەلەۋمەتتٸك كەزەڭدەردەن ٶتۋٸ – ٶمٸر زاڭدىلىعى. وسى ەلەۋمەتتٸك كەزەڭدەردە جەكە ادامنىڭ تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا كٶپتەگەن جاعدايلار ەسەر ەتەدٸ.
«وتان وتباسىنان باستالاتىندىقتان» اتا-انانىڭ تەربيەسٸمەن بويعا داريتىن ٸزگٸلٸكتٸ بالاباقشادا دامىتىپ, مەكتەپ پەن جوعارعى وقۋ ورىندارىندا رۋحاني جەنە دەستٷرلٸ قۇندىلىقتاردى جاستاردىڭ ساناسىنا سٸڭٸرۋ – ونىڭ تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەتٸن ماڭىزدى ٸس.
قازٸرگٸ قوعامدا جاستارعا بايلانىستى كٶپ ايتىلاتىن كەلەڭسٸزدٸكتٸڭ بٸرٸ – ٷلكەنگە قۇرمەت, كٸشٸگە ٸزەت كٶرسەتپەۋ. اتاپ ايتقاندا, قوعامدىق ورىنداردا ٷلكەندەردٸ سىيلاماۋ, اتا-اناسىن تىڭداماۋ سەكٸلدٸ قۇبىلىستار بايقالادى. سونىڭ بٸر مىسالى – قوعامدىق كٶلٸكتٸڭ ٸشٸنە ٷلكەن كٸسٸ كٸرگەندە جاستاردىڭ كٶرمەگەندەي سىڭاي تانىتىپ, ورىن بەرمەۋٸ.
«اتاڭا نە قىلساڭ, الدىنا سول كەلەدٸ» – دەيدٸ قازاق, سوندىقتان قاي ۋاقىتتا بولماسىن ەرەسەكتەردٸ سىيلاپ, كەرەك كەزدە قول ۇشىن سوزىپ, ٷلكەنگە ٸلتيپات, كٸشٸگە قامقورلىق كٶرسەتۋ – دەستٷرلٸ ٷردٸس. ٷردٸستٸ ٷزبەي, دەستٷردٸ بۇزباي كەيٸنگٸلەرگە جەتكٸزۋ – جاستارعا امانات, جاستار – رۋحاني قۇندىلىقتاردى جالعاستىرۋشى التىن كٶپٸر.
مەملەكەت باسشىسى ن.ە.نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگيياسى - قالىپتاسقان مەملەكەتتٸڭ جاڭا ساياسي باعىتى» جولداۋىندا جاستارعا دەستٷردٸ ارداقتاپ, دەستٷرگە ساي دٸني سانا قالىپتاستىرۋ قاجەتتٸگٸن ايتا كەلٸپ, قاراكٶز قازاق قىزدارىن ٶزگە ەلدٸڭ كيٸمٸن ٷلگٸ تۇتپاي, ۇلتتىق بولمىسقا ساي كيٸنۋگە مەن قازٸرگٸ زامان اعىمىنا سەيكەس ٶمٸر سالتىن ۇستانۋعا شاقىردى.
قازاقستاننىڭ زايىرلىلىق قاعيداسىنا ساي دٸن تاڭداۋ – ەر ادامنىڭ ٶز ەركٸندە. وسى ەركٸندٸكتٸ دۇرىس تٷسٸنبەيتٸن جاستاردىڭ تەرٸس اعىمداردىڭ ىقپالىنا تٷسٸپ جاتقانىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. دٸني بٸلٸمٸ تاياز جاستار دٸننٸڭ نە ەكەنٸن, ونىڭ ماقساتىنىڭ قانداي ەكەنٸن جەتە تٷسٸنبەگەندٸكتەن دە وسىنداي قاتەلٸكتەرگە ۇرىنۋدا. ەلٸ وڭ مەن سولىن تانىماعان, جاقسىلىق مەن جاماندىقتى اجىراتا المايتىن جاستاردى تەرٸس اعىم ٶكٸلدەرٸ ارام پيعىلدارىنا پايدالانۋدا. مەملەكەتتٸڭ كەلەشەگٸ جاستارعا بايلانىستى, سوندىقتان بۇل قۇبىلىس مەملەكەتكە قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ.
جاستاردىڭ ەستەتيكالىق, دٸني كٶزقاراستارىن قالىپتاستىرۋدا بٷگٸنگٸ عالامتور مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ىقپالى ٶلشەۋسٸز. موبيلدٸ ەلەمدە ٶمٸر سٷرۋ, عالامتور جەلٸسٸندەگٸ سانسىز اقپاراتتار جاستاردىڭ دٸني نەمەسە ٶزگە دە مەلٸمەتتەردٸ تاڭداۋىنا دەس بەرمەيدٸ. سوندىقتان, ەڭ باستى باعدارشام – ۇلتتىق قۇندىلىق, ەڭ نەگٸزگٸ ۇستانىم رۋحاني ٸزگٸلٸك بولسا عانا ۇتىلمايمىز.
ەلباسىمىز «قازاقستان-2050» ستراتەگيياسى - قالىپتاسقان مەملەكەتتٸڭ جاڭا ساياسي باعىتى» جولداۋىندا: «بٷگٸندە بٸزدٸڭ حالقىمىز ٷشٸن دەستٷرلٸ ەمەس جەنە جالعان دٸني اعىمدار مەسەلەسٸ ٶتكٸر تۇر. جاستارىمىزدىڭ بٸر بٶلٸگٸ وسى ٶمٸرگە جات, جالعان دٸني كٶزقاراستى كٶزسٸز قابىلدايدى, ٶيتكەنٸ, بٸزدٸڭ قوعامنىڭ بٸر بٶلٸگٸندە شەتتەن كەلگەن جالعان دٸني ەسەرلەرگە يممۋنيتەتٸ ەلسٸز», – دەپ اتاپ كٶرسەتكەن بولاتىن.
جاستاردىڭ تەرٸس اعىمداردىڭ شىرماۋىنا تٷسۋٸنٸڭ باستى سەبەبٸ – جۇمىسسىزدىق پەن دٸني ساۋاتسىزدىق. بۇل قاتاردان جاس بۋىن ٶكٸلدەردٸ عانا ەمەس, ەرەسەك ادامداردى دا كٶرۋگە بولادى. تەرٸس اعىمداردىڭ ارباۋىنا تٷسٸپ, دٸني كٶزقاراسىن ٶزگەرتٸپ جاتقاندار ەرتەدەن كەلە جاتقان سالت-دەستٷردٸ تەرٸسكە شىعارىپ, اتا-اناسىنىڭ بەرگەن تەربيەسٸن مويىنداماي, دەستٷرلٸ بولمىسقا ساي كيٸنبەي, قوعام ٸشٸندە ٸرٸتكٸ تۋدىرىپ جٷر. جاستاردىڭ تەرٸس اعىمدار قاتارىنا كٸرٸپ كەتپەۋٸ ٷشٸن عالامتور جەلٸلەرٸندە تارالاتىن مەلٸمەتتەردٸ باقىلاپ وتىرۋ, جاستاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىراتىن سايتتاردى كٶبٸرەك اشۋ, جاستاردى قوعامدىق ٸس-شارالارعا بەلسەندٸ ارالاستىرۋ, اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ, رۋحاني قۇندىلىقتاردى بويىنا سٸڭٸرۋ, دٸني بٸلٸم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ جۇمىستارىن قارقىندى جٷرگٸزۋدٸ ۋاقىت تالاپ ەتۋدە.
قازاقستاندا مەملەكەتتٸك بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ قاتاڭ زايىرلى سيپاتقا يە جەنە ول دٸني بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنەن بٶلەك. سوندىقتان, زايىرلى مەكتەپتەردە, كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاستاردىڭ ساناسىندا بەلگٸلٸ بٸر دٸنگە دەگەن كٶزقاراس قالىپتاستىرۋعا جول بەرٸلمەيدٸ ەرٸ وقۋ ورىندارىندا دٸني اتريبۋتيكاسى بار زاتتاردى قولدانۋ نەمەسە كيٸمدەردٸ كييۋگە تىيىم سالىنادى. ەربٸر مەكەمەنٸڭ ٸشكٸ تەرتٸبٸ بار, بٸلٸم الۋشى سول تەرتٸپكە باعىنۋى كەرەك.
ەلەمدٸك دٸندەردٸ وقىتۋ ارقىلى جاس بۋىن ٶكٸلدەرٸنٸڭ دٸني كٶزقاراسىن قالىپتاستىرۋعا, زامان اعىمىنا ساي ٶزٸنٸڭ جەنە ٶزگەلەردٸڭ قۇندىلىقتارىن سىيلاۋعا جەنە رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى تەرٸس اعىمداردان اجىراتۋعا ٷيرەتەتٸن «دٸنتانۋ» پەنٸ بٸلٸم بەرۋدٸڭ زايىرلى جٷيەسٸ ارقىلى قوعامداعى قۇندىلىقتاردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ.
جاستاردىڭ سالاۋاتتى ٶمٸر سالتىن ۇستانىپ, سپورتتىق شارالارعا بەلسەندٸ قاتىسۋى كٶڭٸلگە قۋانىش ۇيالاتادى. وعان دەلەل تٷرلٸ حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق جارىستاردا جاستاردىڭ توپ جارىپ, جٷلدەلٸ ورىندارعا يە بولۋى. سونىمەن قاتار, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە دە سپورتپەن اينالىسىپ جٷرگەن جاستار قاتارى كٶبەيۋدە. بۇل – بولاشاقتا ۇرپاقتىڭ ساۋ ەرٸ بەلسەندٸ بولاتىنىڭ ايعاعى.
مەملەكەت تاراپىنان جاستاردى قولداۋ ٷشٸن جاسالىپ وتىرعان «جاسىل ەل», «جاستار كادرلىق رەزەرۆi», «ديپلوممەن اۋىلعا», «سەرپٸن-2050», «قولجەتٸمدٸ باسپانا – 2020» جەنە تاعى دا باسقا باعدارلامالار بار. جاستار تاباندى ەڭبەك ەتٸپ, ەلٸمٸزدە بولىپ جاتقان وڭدى ٷردٸستەرگە بەلسەنە قاتىسۋى ارقىلى عانا جەتٸستٸككە قول جەتكٸزٸپ, بيٸكتەرگە كٶتەرٸلۋگە بولاتىنىن تٷسٸنۋٸ ماڭىزدى.
توقسان اۋىز سٶزدٸڭ توبىقتاي تٷيٸنٸن ايتار بولساق, قازٸرگٸ زامانعى جاستار قاي قوعامدا دا قۇنى كەمٸمەيتٸن مەيٸرٸمدٸلٸك, ەدٸلدٸك, شىدامدىلىق سەكٸلدٸ ادامي قۇندىلىقتاردى باستى ورىنعا قويسا, نۇر ٷستٸنە نۇر بولار ەدٸ. ۇلتتىڭ بٷگٸنٸ مەن كەلەشەگٸ – بەلسەندٸ جاستاردىڭ قولىندا دەيتٸن بولساق, ۇلتتىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن بويىنا سٸڭٸرگەن ۇرپاق عانا ەل بولاشاعىن قالىپتاستىرا الادى. جاستار سالاۋاتتى ٶمٸر سالتىن ۇستانىپ, مەملەكەتتٸڭ يندۋسترييالىق-يننوۆاتسييالىق دامۋىنا ٶز ٷلەسٸن قوسسا, قوعامعا پايداسىن تيگٸزٸپ, ساپالى, تەرەڭ بٸلٸم الۋدى باستى مٸندەتٸنە اينالدىرسا, وندا كەلەشەگٸمٸز كەمەل بولارى سٶزسٸز. ٶز كٷش-جٸگەرلەرٸ مەن العان بٸلٸمدەرٸن ەلٸمٸزدٸڭ ٶركەندەۋٸنە جۇمسايتىن جاستارى بار زايىرلى قوعام ماقساتتى مەجەگە جەتەرٸ انىق.
ا.نۇربەك,
دٸن مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ عىلىمي-زەرتتەۋ جەنە تالداۋ ورتالىعىنىڭ
عىلىمي-ەدٸستەمەلٸك
جەنە تالداۋ جۇمىستارى
بٶلٸمٸنٸڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ
.jpeg)