Bir aýmaqta turyp ortaq mádenietke ie ári ózderin birtutas birlestik sanaityn adamdar tolyqqandy qoǵamdy quraidy. Qoǵamnyń rýhani, áleýmettik, órkenietti damýyna serpin beretinbil – bilim ekendigi málim.
Adamzat tarihynda bilim berý júiesiniń túrleri kóp bolǵan. Al qazirgi bilim alý úrdisinde qoldanylatyn oqý-jazý mashyqtary ejelden kóbine dini institýttardyń qalyptasýymen damyp kelgendigi belgili. Degenmen, búginde Ata Zańyn zaiyrly qaǵidattarǵa negizdep qurylǵan demokratiialyq táýelsiz Qazaqstan Respýblikasyndaǵy bilim berý júiesi zaiyrly jáne dini sipatta eki bólek júiede qarastyrylady. Osy rette bilim berý júiesin damytý strategiiasynyń basty maqsaty − ulttyq bilim modelin jasaý. Elbasy N.Á. Nazarbaev: «Qazir keibir syrtqy kúshter jastarymyzdy islam dininiń haq jolynan adastyryp, teris baǵytqa tartýǵa tyrysýda. Mundai ulttyq tabiǵatymyzǵa jat keleńsizdikterden boiymyzdy aýlaq salýymyz kerek. Bizde zaiyrly qoǵamnyń dástúrleri de bar ekenin umytpaýymyz kerek. Biz eldiń dástúrleri men mádeni normalaryna sáikes keletin dini sana qalyptastyrýǵa tiispiz» − dep, qoǵam men dinniń ózara yqpaldastyǵynyń tiimdi modelin tabý qajettigine nazar aýdara otyryp, elimizdiń tarihi tańdaýy zaiyrly bilim men zaiyrly memleket bolyp sanalatynyn atap ótti.
Qazaqstan Respýblikasy Konstitýtsiiasynyń 1-babynda Qazaqstan ózin demokratiialyq, zaiyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady dep kórsetilgen. Osyndaǵy «zaiyrly» uǵymy dinniń memlekettik saiasattan bólingendigin bildiredi. Sondai-aq, «zaiyrly» uǵymy memleket ustanymynyń dinge degen demokratiialyq sipatyn tanytady. Atalmysh zańnyń zaiyrlylyq týraly normasy eldegi dini qatynastardy retteýdiń konstitýtsiialyq negizin quraidy. Sonymen qatar, 2011 jyly qabyldanǵan QR «Dini qyzmet jáne dini birlestikter týraly» zańynyń preambýlasyndaǵy «Qazaqstan Respýblikasyn demokratiialyq, zaiyrly memleket retinde árkimniń ar-ojdan bostandyǵy quqyǵyn qurmettep, halyqtyń mádenietiniń damýy men rýhani ómirinde súnnittik hanafi mázhabi men pravoslavtyq hristian dininiń tarihi rólin moiyndaityndyǵy» degen sózder Qazaqstannyń preferentsiialyq (bir nemese birneshe dinge memleket turǵysynan qoldaý kórsetetin) sipattaǵy zaiyrly memleket ekendigin dáiekteidi.
Ókinishke orai, búginde keń jaiylǵan dini saýatsyzdyq problemasy qoǵamdaǵy radikaldy ideialar men shetin kózqarastardyń taralýyna jol beretin basty sebepke ainalyp otyr. Azamattardyń sanasynda radikaldy ideialarǵa qarsy immýnitet qalyptastyryp, olarǵa memlekettiń zaiyrlylyq qaǵidattaryn durys jetkize bilý ári halyqtyń dástúrli qundylyqtaryna qyzyǵýshylyǵyn arttyrý úshin dini jáne dintanýlyq bilimniń barlyq deńgeilerin jete damytý zaman talabyna ainalǵan asa mańyzdy máselelerdiń biri sanalady. Al zaiyrly qoǵam damýynyń basty talaby – zaiyrly bilimniń damýyna kóńil bólý.
QR Bilim jáne ǵylym ministrliginiń 2009 jyldyń 22 shildesindegi «Qazaqstan Respýblikasynyń jalpy bilim beretin oqý oryndarynda 2009-2010 oqý jylynan bastalýy týraly» №353 buiryǵyna sáikes «Dintaný negizderi» páni mektep baǵdarlamasyna engizildi. Atalmysh oqýlyq zaiyrly sipattaǵy orta mektepte din jáne dini-rýhani muralar jaiynda maǵlumattardy qamtyǵan dintanýlyq oqý quraly bolyp tabylady. Bul oraida, ásirese jastar dini bilimdi óz erkimen ata-anasynyń kelisimine sáikes arnaiy dini oqý oryndarynan nemese dini birlestikter janyndaǵy saýat ashý kýrstarynan ala alady.
Din – ult dúnietanymynyń, mádenieti men tarihynyń ajyramas bóligi bolǵandyqtan, el azamattarynyń din týraly túsiniginiń durys qalyptasýy úshin orta mektepten bastalýy tiis. Sondyqtan, din týraly túsinikter men dinder tarihy týraly málimetter, sonyń ishinde Qazaqstan úshin dástúrli bolyp tabylatyn dinderge qatysty maǵlumattar, olardyń paida bolýy men qoǵam ómirindegi orny týraly dintanýlyq aqparattar orta mektepten bastap, joǵary oqý oryndarynda qoǵamdyq pánder aiasynda oqytylyp keledi.
2004 jyldan bastap Qazaqstandaǵy orta mektepterdiń 10-synybynda «Dintaný negizderi» páni tańdamaly arnaiy kýrs retinde oqytyla bastaǵany belgili. 2009 jyldan bastap atalmysh pán 9-synypta oqytylatyn fakýltativ pán retinde bekitildi. Pán aiasynda oqýshylarǵa dinder tarihy men tájiribesi, dástúrli jáne dástúrli emes dinder men jańa dini qozǵalystar, Qazaqstandaǵy negizgi dinder, olardyń qasietti kitaptary jáne dini meiramdary týraly mol málimet berildi. Sonymen qatar, bul oqýlyqta islam dininiń qazaq jerinde taralýy, islam mádenietiniń týyndylary, Qazaqstan musylmandarynyń dini tanymyndaǵy hanafi mázhabynyń orny sekildi ózekti dintanýlyq máseleler de ǵylymi negizde oqytyldy.
QR Bilim jáne ǵylym Ministriniń 2009 jylǵy 14 qyrkúiektegi №430 buiryǵymen bekitilgen «Dintaný negizderi» kýrsynyń baǵdarlamasy men 2010 jyly jaryq kórgen oqýlyqta zaiyrlylyq máseleleri, teris dini aǵymdardyń ziiany, halyqaralyq terroristik jáne ekstremistik uiymdardyń jaǵymsyz qyzmeti týraly málimetterdiń tolyqtyrylý qajettigi baiqaldy.
Osyǵan orai, atalmysh pánniń oqý baǵdarlamasy men oqýlyǵy tolyǵymen qaita ázirlenip, oqýlyqtyń mazmunyna búginde ózektiligi kún tártibinde turǵan maǵlumattarmen tolyqtyryldy. Ústimizdegi jyldyń qyrkúieginen bastap 9-synyp oqýshylaryna ol «Zaiyrlylyq jáne dintaný negizderi» páni ataýymen oqytyla bastaldy.
«Zaiyrly memleket» uǵymynyń mektep qabyrǵasynan bastap balalar men jasóspirimder sanasyna ornyǵýyn qamtamasyz etý zaman talaby. Zaiyrlylyqtyń dinsizdik emestigin, zaiyrly memlekettiń joǵary rýhani qundylyqtardy negizge alatyndyǵyn, dástúrli dinderdiń de rýhani-ónegeli qundylyqtarǵa negizdelgendigin uǵyný jastardyń qoǵam ómirinen oqshaýlanýy men olardy din týraly tar túsinikten saqtap qana qoimai, dinniń formasyna emes, mazmunyna basa mán berýine óz septigin tigizeri anyq. Bilim berý júiesiniń zaiyrly sipatyna sáikes dintanýlyq bilim − azamattyq, otanshyldyq, adamgershilik pen demokratiia printsipterin ustanýǵa, dini mádeniet pen máńgilik qundylyqtardy qurmetteýge baýlyp, ómirlik jaǵdailar men ár túrli aǵymdaǵy dini málimetterge, konfessiialarǵa bailanysty shynaiy aqparatty qabyldaýǵa negiz bolatyn mindetti pán retinde úlken mańyzǵa ie.
«Din máseleleri jónindegi ǵylymi-zertteý jáne taldaý ortalyǵy» RMM
Islamdy zertteý bóliminiń
ǵylymi qyzmetkeri
Jýmanov D.D.
Ult portaly
.jpeg)