بٸر اۋماقتا تۇرىپ ورتاق مەدەنيەتكە يە ەرٸ ٶزدەرٸن بٸرتۇتاس بٸرلەستٸك سانايتىن ادامدار تولىققاندى قوعامدى قۇرايدى. قوعامنىڭ رۋحاني, ەلەۋمەتتٸك, ٶركەنيەتتٸ دامۋىنا سەرپٸن بەرەتٸنبٸل – بٸلٸم ەكەندٸگٸ مەلٸم.
ادامزات تاريحىندا بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ تٷرلەرٸ كٶپ بولعان. ال قازٸرگٸ بٸلٸم الۋ ٷردٸسٸندە قولدانىلاتىن وقۋ-جازۋ ماشىقتارى ەجەلدەن كٶبٸنە دٸني ينستيتۋتتاردىڭ قالىپتاسۋىمەن دامىپ كەلگەندٸگٸ بەلگٸلٸ. دەگەنمەن, بٷگٸندە اتا زاڭىن زايىرلى قاعيداتتارعا نەگٸزدەپ قۇرىلعان دەموكراتييالىق تەۋەلسٸز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ زايىرلى جەنە دٸني سيپاتتا ەكٸ بٶلەك جٷيەدە قاراستىرىلادى. وسى رەتتە بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن دامىتۋ ستراتەگيياسىنىڭ باستى ماقساتى − ۇلتتىق بٸلٸم مودەلٸن جاساۋ. ەلباسى ن.ە. نازارباەۆ: «قازٸر كەيبٸر سىرتقى كٷشتەر جاستارىمىزدى يسلام دٸنٸنٸڭ حاق جولىنان اداستىرىپ, تەرٸس باعىتقا تارتۋعا تىرىسۋدا. مۇنداي ۇلتتىق تابيعاتىمىزعا جات كەلەڭسٸزدٸكتەردەن بويىمىزدى اۋلاق سالۋىمىز كەرەك. بٸزدە زايىرلى قوعامنىڭ دەستٷرلەرٸ دە بار ەكەنٸن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. بٸز ەلدٸڭ دەستٷرلەرٸ مەن مەدەني نورمالارىنا سەيكەس كەلەتٸن دٸني سانا قالىپتاستىرۋعا تيٸسپٸز» − دەپ, قوعام مەن دٸننٸڭ ٶزارا ىقپالداستىعىنىڭ تيٸمدٸ مودەلٸن تابۋ قاجەتتٸگٸنە نازار اۋدارا وتىرىپ, ەلٸمٸزدٸڭ تاريحي تاڭداۋى زايىرلى بٸلٸم مەن زايىرلى مەملەكەت بولىپ سانالاتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيياسىنىڭ 1-بابىندا قازاقستان ٶزٸن دەموكراتييالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جەنە ەلەۋمەتتٸك مەملەكەت رەتٸندە ورنىقتىرادى دەپ كٶرسەتٸلگەن. وسىنداعى «زايىرلى» ۇعىمى دٸننٸڭ مەملەكەتتٸك ساياساتتان بٶلٸنگەندٸگٸن بٸلدٸرەدٸ. سونداي-اق, «زايىرلى» ۇعىمى مەملەكەت ۇستانىمىنىڭ دٸنگە دەگەن دەموكراتييالىق سيپاتىن تانىتادى. اتالمىش زاڭنىڭ زايىرلىلىق تۋرالى نورماسى ەلدەگٸ دٸني قاتىناستاردى رەتتەۋدٸڭ كونستيتۋتسييالىق نەگٸزٸن قۇرايدى. سونىمەن قاتار, 2011 جىلى قابىلدانعان قر «دٸني قىزمەت جەنە دٸني بٸرلەستٸكتەر تۋرالى» زاڭىنىڭ پرەامبۋلاسىنداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىن دەموكراتييالىق, زايىرلى مەملەكەت رەتٸندە ەركٸمنٸڭ ار-وجدان بوستاندىعى قۇقىعىن قۇرمەتتەپ, حالىقتىڭ مەدەنيەتٸنٸڭ دامۋى مەن رۋحاني ٶمٸرٸندە سٷننيتتٸك حانافي مەزھابٸ مەن پراۆوسلاۆتىق حريستيان دٸنٸنٸڭ تاريحي رٶلٸن مويىندايتىندىعى» دەگەن سٶزدەر قازاقستاننىڭ پرەفەرەنتسييالىق (بٸر نەمەسە بٸرنەشە دٸنگە مەملەكەت تۇرعىسىنان قولداۋ كٶرسەتەتٸن) سيپاتتاعى زايىرلى مەملەكەت ەكەندٸگٸن دەيەكتەيدٸ.
ٶكٸنٸشكە وراي, بٷگٸندە كەڭ جايىلعان دٸني ساۋاتسىزدىق پروبلەماسى قوعامداعى راديكالدى يدەيالار مەن شەتٸن كٶزقاراستاردىڭ تارالۋىنا جول بەرەتٸن باستى سەبەپكە اينالىپ وتىر. ازاماتتاردىڭ ساناسىندا راديكالدى يدەيالارعا قارسى يممۋنيتەت قالىپتاستىرىپ, ولارعا مەملەكەتتٸڭ زايىرلىلىق قاعيداتتارىن دۇرىس جەتكٸزە بٸلۋ ەرٸ حالىقتىڭ دەستٷرلٸ قۇندىلىقتارىنا قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ ٷشٸن دٸني جەنە دٸنتانۋلىق بٸلٸمنٸڭ بارلىق دەڭگەيلەرٸن جەتە دامىتۋ زامان تالابىنا اينالعان اسا ماڭىزدى مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ سانالادى. ال زايىرلى قوعام دامۋىنىڭ باستى تالابى – زايىرلى بٸلٸمنٸڭ دامۋىنا كٶڭٸل بٶلۋ.
قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ 2009 جىلدىڭ 22 شٸلدەسٸندەگٸ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جالپى بٸلٸم بەرەتٸن وقۋ ورىندارىندا 2009-2010 وقۋ جىلىنان باستالۋى تۋرالى» №353 بۇيرىعىنا سەيكەس «دٸنتانۋ نەگٸزدەرٸ» پەنٸ مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگٸزٸلدٸ. اتالمىش وقۋلىق زايىرلى سيپاتتاعى ورتا مەكتەپتە دٸن جەنە دٸني-رۋحاني مۇرالار جايىندا ماعلۇماتتاردى قامتىعان دٸنتانۋلىق وقۋ قۇرالى بولىپ تابىلادى. بۇل ورايدا, ەسٸرەسە جاستار دٸني بٸلٸمدٸ ٶز ەركٸمەن اتا-اناسىنىڭ كەلٸسٸمٸنە سەيكەس ارنايى دٸني وقۋ ورىندارىنان نەمەسە دٸني بٸرلەستٸكتەر جانىنداعى ساۋات اشۋ كۋرستارىنان الا الادى.
دٸن – ۇلت دٷنيەتانىمىنىڭ, مەدەنيەتٸ مەن تاريحىنىڭ اجىراماس بٶلٸگٸ بولعاندىقتان, ەل ازاماتتارىنىڭ دٸن تۋرالى تٷسٸنٸگٸنٸڭ دۇرىس قالىپتاسۋى ٷشٸن ورتا مەكتەپتەن باستالۋى تيٸس. سوندىقتان, دٸن تۋرالى تٷسٸنٸكتەر مەن دٸندەر تاريحى تۋرالى مەلٸمەتتەر, سونىڭ ٸشٸندە قازاقستان ٷشٸن دەستٷرلٸ بولىپ تابىلاتىن دٸندەرگە قاتىستى ماعلۇماتتار, ولاردىڭ پايدا بولۋى مەن قوعام ٶمٸرٸندەگٸ ورنى تۋرالى دٸنتانۋلىق اقپاراتتار ورتا مەكتەپتەن باستاپ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا قوعامدىق پەندەر اياسىندا وقىتىلىپ كەلەدٸ.
2004 جىلدان باستاپ قازاقستانداعى ورتا مەكتەپتەردٸڭ 10-سىنىبىندا «دٸنتانۋ نەگٸزدەرٸ» پەنٸ تاڭدامالى ارنايى كۋرس رەتٸندە وقىتىلا باستاعانى بەلگٸلٸ. 2009 جىلدان باستاپ اتالمىش پەن 9-سىنىپتا وقىتىلاتىن فاكۋلتاتيۆ پەن رەتٸندە بەكٸتٸلدٸ. پەن اياسىندا وقۋشىلارعا دٸندەر تاريحى مەن تەجٸريبەسٸ, دەستٷرلٸ جەنە دەستٷرلٸ ەمەس دٸندەر مەن جاڭا دٸني قوزعالىستار, قازاقستانداعى نەگٸزگٸ دٸندەر, ولاردىڭ قاسيەتتٸ كٸتاپتارى جەنە دٸني مەيرامدارى تۋرالى مول مەلٸمەت بەرٸلدٸ. سونىمەن قاتار, بۇل وقۋلىقتا يسلام دٸنٸنٸڭ قازاق جەرٸندە تارالۋى, يسلام مەدەنيەتٸنٸڭ تۋىندىلارى, قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ دٸني تانىمىنداعى حانافي مەزھابىنىڭ ورنى سەكٸلدٸ ٶزەكتٸ دٸنتانۋلىق مەسەلەلەر دە عىلىمي نەگٸزدە وقىتىلدى.
قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸنٸڭ 2009 جىلعى 14 قىركٷيەكتەگٸ №430 بۇيرىعىمەن بەكٸتٸلگەن «دٸنتانۋ نەگٸزدەرٸ» كۋرسىنىڭ باعدارلاماسى مەن 2010 جىلى جارىق كٶرگەن وقۋلىقتا زايىرلىلىق مەسەلەلەرٸ, تەرٸس دٸني اعىمداردىڭ زييانى, حالىقارالىق تەرروريستٸك جەنە ەكسترەميستٸك ۇيىمداردىڭ جاعىمسىز قىزمەتٸ تۋرالى مەلٸمەتتەردٸڭ تولىقتىرىلۋ قاجەتتٸگٸ بايقالدى.
وسىعان وراي, اتالمىش پەننٸڭ وقۋ باعدارلاماسى مەن وقۋلىعى تولىعىمەن قايتا ەزٸرلەنٸپ, وقۋلىقتىڭ مازمۇنىنا بٷگٸندە ٶزەكتٸلٸگٸ كٷن تەرتٸبٸندە تۇرعان ماعلۇماتتارمەن تولىقتىرىلدى. ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىڭ قىركٷيەگٸنەن باستاپ 9-سىنىپ وقۋشىلارىنا ول «زايىرلىلىق جەنە دٸنتانۋ نەگٸزدەرٸ» پەنٸ اتاۋىمەن وقىتىلا باستالدى.
«زايىرلى مەملەكەت» ۇعىمىنىڭ مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەر ساناسىنا ورنىعۋىن قامتاماسىز ەتۋ زامان تالابى. زايىرلىلىقتىڭ دٸنسٸزدٸك ەمەستٸگٸن, زايىرلى مەملەكەتتٸڭ جوعارى رۋحاني قۇندىلىقتاردى نەگٸزگە الاتىندىعىن, دەستٷرلٸ دٸندەردٸڭ دە رۋحاني-ٶنەگەلٸ قۇندىلىقتارعا نەگٸزدەلگەندٸگٸن ۇعىنۋ جاستاردىڭ قوعام ٶمٸرٸنەن وقشاۋلانۋى مەن ولاردى دٸن تۋرالى تار تٷسٸنٸكتەن ساقتاپ قانا قويماي, دٸننٸڭ فورماسىنا ەمەس, مازمۇنىنا باسا مەن بەرۋٸنە ٶز سەپتٸگٸن تيگٸزەرٸ انىق. بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ زايىرلى سيپاتىنا سەيكەس دٸنتانۋلىق بٸلٸم − ازاماتتىق, وتانشىلدىق, ادامگەرشٸلٸك پەن دەموكراتييا پرينتسيپتەرٸن ۇستانۋعا, دٸني مەدەنيەت پەن مەڭگٸلٸك قۇندىلىقتاردى قۇرمەتتەۋگە باۋلىپ, ٶمٸرلٸك جاعدايلار مەن ەر تٷرلٸ اعىمداعى دٸني مەلٸمەتتەرگە, كونفەسسييالارعا بايلانىستى شىنايى اقپاراتتى قابىلداۋعا نەگٸز بولاتىن مٸندەتتٸ پەن رەتٸندە ٷلكەن ماڭىزعا يە.
«دٸن مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ عىلىمي-زەرتتەۋ جەنە تالداۋ ورتالىعى» رمم
يسلامدى زەرتتەۋ بٶلٸمٸنٸڭ
عىلىمي قىزمەتكەرٸ
جۋمانوۆ د.د.
ۇلت پورتالى
.jpeg)