Iýkio Misima. Álem ádebietindegi asa áigili esim. Shekten tys erkindiktiń beinesi. Tańǵajaiyp qiial áleminiń ámirshisi. Óz ultynyń kózinde ol "Batys adamy" turpatynda kóringenimen, biz sekildi ózge turmys, ózge dástúr, ózge tanym - jalpy ózge tabiǵat ieleriniń kózinde arhetiptik japon bop elesteri anyq. Asyly, onyń jan dúniesi úshin japon ádebieti klassikasy men belgili ókilderinen buryn, Radige, Bodler, Nitsshe, Tomas Mann jáne Rainer Mariia Rilke syndy alyptardyń álemi jaqynyraq boldy. Ómir boiy súiikti isimen ǵana shuǵyldanǵan, aspani sáýlemen qýattanǵan sanasynyń, dúnietanymynyń rýhani jetilýine kóp kóńil bólgen, eger solai deýge kelse - ózine ideal retinde "ǵashyq" ta bolǵan ásire-nartsissist Kimitake Hiraoka (Misima - A.I) óz daosymen*(道) ǵana júrdi. Sol joldan ainymady da. Jan balasynyń aldynda elpektep-ebelektemei kún keshken ol ómirdiń aýyrtpalyǵyn jalǵyzdyqqa jeńdirgen. Al, jalǵyzdyq ony jeńe almady...
Jas aqynnyń belgisiz áielge degen balań sezimi men aqylsyzdaý yntyzarlyǵyn, bolmasa Ivodzima aralynda ómir súrgen on segiz jasar jasqanshaq balyqshy men tokiolyq stýdent qyz arasyndaǵy mahabbatty sonshalyq shynaiy jetkizgen ol keide 17 ǵasyrda ómir súrgen Shekspirden aýmai ketedi. Tek sán men saltanatqa masairaǵan ómirsiz, aiǵai-shýǵa býlyqqan ortasyz, jalǵan da jalǵan kópirme sózsiz.
"Bozbala aqyn". Iýkionyń bul shyǵarmasy 1954 jyldyń sońǵy ailarynda jazylyp, tek eki kóktem ótken soń ǵana áńgime attas ( 詩を書く少年 / Shi o Kaku Shōnen) jinaqqa enedi. Týra sol shaqta Misima ózine óshpes jazýshylyq dańq ákelgen "Altyn ǵibadathana" romanyn kitap qyp basyp shyǵarǵan bolatyn. Eýropa men Aziianyń arǵy-bergi ádebietin pistedei shaǵatyn, sóz óneriniń ózine deiingi barlyq aǵymdarynan jaqsy habardar "Dástúrli japon mádenietiniń eń sońǵy ókili" óz bilim-biligin keiin - ádebi shyǵarmalarynda da jaqsy paidalanǵan. Ámirhan Balqybek aitpaqshy, onyń boiyndaǵy hám sanasyndaǵy ǵajaiyp mol qiialmen úlken ádebietke kelmeý, ǵajaiyp týyndylar jazbai qalý múmkin emes edi. Solai boldy da. Ol - Japoniia halqynan bólek, Tórtkúl Dúniedegi eń talǵampaz oqyrmandy óz talantyna tabyndyra bildi. Endeshe, kók tuńǵiyq ishinen tap keler "Sulýlyq eskadriliasynyń ushqysh-kamikadzesiniń" jan tebirentip, oi salar osy bir áńgimesin Ata tilimizge aýdarylǵan nusqasynda (Elena Baibikovadan) oqyp kórińiz.
Aibol Islamǵali
***
Ol qolyna qalam ustaǵan sátte erkin kósiletin. Muqabasynda Gakýsiýinniń emblemasy bar otyz bettik dápterin tez toltyrǵan. Kúnine eki-úsh óleń jazatynyna balanyń ózi de erekshe tańdanatyn. Bir juma boiy úiinde syrqattanyp jatqanynda «Apta» atymen óleńder jinaǵyn da qurastyrdy. Dápteriniń alǵashqy betindegi «Poesies» jazýy anyq kórinýi úshin muqabasyn muqiiat sopaqshalap qidy. Al, jazýdan sál tómenirek aǵylshynsha «12th-->18th MAY 1940» degen belgi qaldyrdy.
Onyń shyǵarmashylyǵyna mekteptegi joǵary synyp oqýshylary da qyzyǵýshylyq tanytqan. Alaida, óziniń nebary on bes jasta ekenin esinen shyǵara almaǵan bala, olardyń iltipatyna kúmánmen qarap: «bul jái ǵana shý, múmkin emes, senbeimin» dep, jumbaq áleminde jasyrynyp qalatyn.
Degenmen Táńirden kelgen erekshe talantynyń sheksizdigine múlde kúmándanbaǵan. Sony sebep qyldy ma eken, úlkendermen daýlasýy jiilei tústi. Óitkeni ol «meniń oiymsha, bálki...» degen taptaýryn sózderdi estigisi kelmedi. Tek barlyq nárseniń óz ornynda bolǵanyn qalady.
Basy artyq azǵyndyqtan álsiregenimen, óziniń “usqynsyz aqymaqtyǵyna” mán bere qoimady da. "Óleń – bul jiirkenishti fiziologiialyq sezimdermen... bir arnada toǵyspaityn maǵynasyz qubylystarǵa esh qatysy joq sýbstantsiia" dep oilady. Sondyqtan da ótirikti sheber jetkizetin. Ony bul ónerge baýlyǵan – óleńge degen qushtarlyq, sózge degen yntyzarlyq. Sóz. Sulýlyqtyń bárin sol qudiretti álemnen izdeitin. Qyzyǵy sol, bir sátke bolsyn sózdikten kóz almaityn.
Shabyttanǵan shaqtarynda allegoriia álemi qushaǵyn jaiatyn: juldyzqurttar jabaiy shie japyraqtaryn shilterge ainaldyrar; aýada erkin júzgen tastar da jaiqalǵan emen basynan ári asyp, teńizdi tamashalaýǵa attanar. Júzbeli krandar qys aiazymen qaqtalǵan teńizdiń ájim basqan betin sapyryp, sýǵa ketken adamdy izder. Alqyzyl túske malynǵan shabdaly jemisi saratan qońyzdy ózine baýrai berer. Abyr-cabyr qarbalasqan adamdardardyń ainalasyndaǵy aýa kenet jalyn aýzymen tútindep, qaharly ot qudaiy Fýdomioniń artyndaǵy jalyn qushqan baǵanadai qular. Alageýim shaqta iod tunbasynyń túsimen boialǵan Kún de jaman yrymǵa bastar. Qystaǵy aǵashtar óziniń serigen siraqtaryn aspanǵa sozar. Terezeden kamin oshaǵy aldynda jalańash jatqan sulýdyń qyz emes, jasandy gúl ekeni baiqalar. Bir mezette onyń sýyqqa titirgengen denesi shibarqyt gúlshanaqqa ainalar...
Ol ainalasyndaǵy álem ózgere bastaǵanda boiyndaǵy eń asqaq shattyqty sezindi. Óleńniń osyndai baqytty shaqtarda keletini de tańqaldyrmady. Poeziianyń muńnan, qarǵys pen túńilýdiń jáne jalǵyzdyqtyń shyńyraý túbinen bastaý alatynyn uqty. Osynyń bári shyndyqqa ulasýy úshin ózin-ózi jete túsinýi kerek edi. Bir qyzyǵy, aqyldylyǵyna qatty senimdi bolǵandyqtan, sanasynda ózine degen qyzýǵýshylyqty oiata almady. Keremettiń bárin múlde bóten ǵalamshardan izdedi. Asylynda, bala sebepsiz baqytqa kenelgende, bul surqiia álemdi ózi qalaǵanyndai kórdi.
Kezdeisoq baqyttyń óz poeziiasynyń negizi bolǵanyn, ia jan-dúniesinen shyqqan óleńderdiń baqytqa bastaǵanyn túsinbedi. Áitkenmen bul “baqyttyń” áke-sheshe alyp bergen armanyndaǵy oiynshyqtardan hám jan balasy baspaǵan jaryq mekenderdi saia qylǵannan ózgerek ekenin sezdi. Iá, ol - óziniń ǵana táleiine buiyrǵan erekshe sezim edi.
Shyndyǵynda, bala boiyn baqylaýda ustaýdy, syrtqy álemge de uzaq súisinýdi unatpady. Nazaryn aýdarǵan zat sol sátte-aq qubylmasa, aitalyq, mamyr aiyndaǵy kúnniń sáýlesindegi jarqyrap turǵan japyraqtyń ishki beti túnde gúldep turǵan jabaiy shiege ainalmasa, ony tamashalaýǵa degen yntasy lezde joǵalatyn. «Budan poeziia týmaidy» dep, eshqashan ózgermeitin mundai qubylystarǵa asqan nemqurailylyqpen qarady.
Emtihan kezi-tuǵyn. Oǵan ózi kútken suraqtar keldi. Berilgen tapsyrmany kózdi ashyp-jumǵansha jazyp tastap, jaýaptaryn teksermesten, dápterin muǵalimniń ústeline qoiǵan beti synyptan shyǵyp ketti. Tańsáride mektepte jan balasy bolmap edi. Bas qaqpaǵa qarai bet aldy. Alańqaida kele jatyp, týtuǵyrda jarqyraǵan altyn sharǵa kózi túsken sátte baqytty shaqtyń tolqyny uryp ótti.
Merekede ǵana jelbireitin tý bul kúni kóterilmegen bolyp shyqty. Biraq, ol osy tańnyń ózi úshin meiram ekenin túsindi. Altyn shar oǵan sáýlesin syilap, quttyqtaǵandai kórindi. Jany denesinen jeńil sýsyp shyǵyp, óleńge ainaldy. Qandai qýanysh! Minsiz úilesim men alabóten jeńildik ony masaitty. Bul - syrtqy álem men ishki álemniń túiisken tusy edi.
Eger osy sezimder oǵan óz erkimen kelmese, ártúrli ailaǵa júginip, búkil ádis-amaldy qoldanyp, masaiýǵa tyrysatyn. Birde jolbarys tústes temeki saýytyn kózine taqap, tasbaqa badanasynyń sańlaýynan bólme ishin súzip shyǵatyn. Taǵy birde anasy paidalanǵan boiaýdy kúshpen shaiqaǵanda paida bolatyn aq kópirshikterdiń túbine deiin túsip, artyndaǵy móldir sý qabattarynyń baiaý biin baqylaityn.
Duǵa oqyǵanda da, áldekimge qarǵys aitqanda da, bolmasa, bireýdi tabalap turǵan shaǵynda da eshteńe sezbedi.
Ol mekteptegi ádebi uiymnyń múshesi edi. Aiy ońynan týǵan kúnderdiń birinde uiymnyń tóraǵasy jinalystar men kezdesýler ótetin kabinettiń kiltin ózine senip tapsyrdy. Sodan beri, kez kelgen ýaqytta súiikti sózdikterimen jeke qalatyn boldy. Balaǵa álem ádebietiniń sózdigi ózgelerinen qatty unaityn. Romantikalyq mekteptiń aqyndary bar paraqtar erekshe ystyq kórinetin. Olardyń kelbeti murtsyz, sabalaq saqalsyz, ádemi ári nurly bop elesteitin.
Taǵy da ony tanymal aqyndardyń jastai ólgeni qyzyqtyrdy. Erte kelgen ólim... Aqyn erterek ketýi kerek... Biraq, ol on bes jasynda «erte ólim» uǵymyn tolyq túsinbegen-tin. Belgili bir dárejede arifmetikalyq qorǵanysh qubylysyn túisiný - ómirden erte ketý týraly sheksiz qýanyshpen oilanýǵa múmkindik berdi.
Ol Ýaildtyń «Kitstyń beiiti» aty óleńin óte qatty jaqsy kórdi.
Ótirik pen dúnie dertinen arylǵan,
Ómirge hám mahabbatqa tabynǵan,
Kók Táńiri qudiretine malshynyp,
Jas aqynnyń múrdesi jatty buiyǵy...
«Ómirden hám mahabbattan qaǵylǵan jas aqynnyń múrdesi». Aqynnyń aýyrtpalyǵy men baqytsyzdyǵynyń jaqsylyq pen qýanyshqa ainalatyny balany tańdandyrdy. Ol Táńir jazǵan taǵdyr zańdylyqtarynyń úilesimdiligine, sonyń ishinde sýretker ómiriniń úilesimdi áýezdiligine sendi. Onysymen qoimai, boljamdarynan óz darynyna sengendei múlde kúmándanbady.
Balaǵa ólgen soń keletin ataq pen dańqty oilaý da unaityn. Asqan yntyzarlyqpen sońǵy sózin daiyndap júrdi. Bul qýanyshyn kólegeilegen jalǵyz nárse - óli denesi jaily oiy. «Ómir ot shashý sekildi bolýy tiis: sen túngi aspanda bir sátte kóz qaryqtyrardai jarqyldap, sol sátte sónýiń kerek», - dep salmaqty keiipte tereń oiǵa batatyn. Osy taqyrypta kóp tebirenip, ómir súrýdiń basqa jolyn tappady. Al, óz-ózine qol jumsaý týraly oi onyń sanasynda tek jaǵymsyz áser qaldyratyn. Ony aldamaityn ishki sezimderdiń der kezinde ólim ákeletinine úmitpen qarady.
Poeziia balanyń jan dúniesin jalqaýlyqpen arbap, kesirin tigizgendei kórinetin. Shyntýaitynda, onyń jany osynsha qubylmaly bolmasa, óz-ózine qol jumsaý týraly oiǵa jaýapty qaraityn edi.
Tańerteńgi jiyn kezinde aǵa tálimger ony qatardan shyǵaryp alyp: «Sabaq bastalar aldynda meniń kabinetime kelersiń», - dedi.
Bul - muǵalimder bólmesine shaqyrtylǵannan da jaman edi, sebebi, atalǵan kabinetke oqýshy tek buzyqtyq jasaǵan kezde baratyn. «Ózińdi ne úshin shaqyrǵanyn bilesiń be?» dep, dostary kelemej qyldy. Osy mazaqtyń kesirinen óńi bozaryp, qoldary dirildedi de.
...Aǵa tálimger temir kóseýmen sóngen peshtiń kúline túsiniksiz belgiler syzǵan qalpy balany erekshe tebirenispen kútip otyrdy. Kabinetke kirgen bolashaq serigine uryspai-aq, erkelete sóilei bastady:
- Otyr. Men seniń mektep jýrnalyndaǵy óleńderińdi oqydym.
Áńgime ortasynda ol baladan januiasy men óleńderi jaily tolyq maǵlumat alýǵa kirisken... Bitpeitin suraq-jaýap tartysynda barlyǵy qupiia qalǵandai boldy. Baiypty otyrystyń sońy ekeýara dialogpen aiaqtaldy:
- Aqyndardyń eki túri bolady: biri Shiller, biri Giote. Shillerdiń kim ekenin bilesiń be?
- Ctshiller bolýy kerek.
- Iá, iá, dál ózi. Saǵan Shiller bolýdyń qajeti joq. Seniń Giote bolýyń kerek.
Ustaz kabinetinen shyqqan bala oi ústinde synybyna qarai bettedi. Arada bolǵan áńgimege riza emes edi. Aiaǵyn súirete basyp, tunjyrap keledi. Gioteni de, Shillerdi de oqymaǵan, biraq olardyń portretterin álem ádebietiniń sózdiginen kórgen. Bir sát: «Maǵan Giotege qaraǵanda, Shiller kóbirek unaidy. Sebebi ol - jas» dep oilady.
Bes jas úlkendigine qaramastan, ádebi klýbtyń tóraǵasy R. bala jaily jaqsy oida edi. Tiisinshe, ol da durys kózqarasta boldy. Nege? Óitkeni aqyldy adamdar (Ózin «eń baqytsyz dana» sanaityn R. jas aiyrmashylyǵyna mán bermei, balanyń aqyldylyǵyn shúbásiz moiyndaityn) dos bolýy kerek. Óziniń tegimen maqtanǵandy jany súietin, Vile de Lil-Adandy qurmet tutatyn markizdiń uly R. kóne aqsúiek otbasyndaǵy ádebi dástúrdi jalǵastyryp, boiyna tán ózgeshe saǵynyshpen jyr jazatyn. Biraz ýaqyt buryn R. jeke qarajatyna óleńderi men ádebi pikirlerin jinaqtap, shaǵyn kitap ta shyǵarǵan. Sol kitapqa bala qyzyǵa da qyzǵana qaraityn.
Ekeýi kúndelikti hat almasýshy edi. Bul is olarǵa unady. Kún de tańerteńgilik R.-dan órik tústes kórkem konvertpen hat keletin. Jýan kóringenimen, jeńil konverttiń ishinen shyqqan aýyr da salmaqty oilar balany qýantyp júrdi. Dostar mezgilsiz hattarmen qatar siiasy keppegen óleńderimen almasqan. Jańa dúnieleri bolmaǵan shaqta eski jazbalarymen bólisý - múlde oǵash kórinbeitin.
Hattarynyń tili men mazmuny tym qarabaiyr edi. Óleńge pikir jazýdan bastalǵan suhbattarǵa eshqashan taýsylmaityn jáne eshqandai maǵyna bermeitin mýzyka tóńiregindegi shatpaqtardy, tirshilik epizodtary men ádemi qyzdar týraly oilaryn, oqyǵan kitaptary jaily pikirlerin, jalǵyz-aq sózdiń áserimen poeziianyń qupiia álemi men túndegi tústerge elitken shaqtardaǵy sezimderin aralastyryp otyrdy. Jiyrmadaǵy jigit pen on bes jasar balanyń arasynda ornaǵan osyndai joralǵylar olardy jalyqtyrǵan emes.
Bala R.-nyń hattarynan buryn-sońdy sezinbegen áldebir melanholiiadan túsiniksiz muńǵa batyp, ózine degen azdaǵan senimsizdiktiń kóleńkesin baiqady. Bul senimsizdik adamnyń shyndyq betine týra qarai almaǵandaǵy sezimimen para-par edi. R.-nyń kúmáni men qorqynyshy óz hattaryna kúiinish pen dármensizdik reńkin berdi. Al, baqyttan basy ainalǵan bala ózge bireýdiń qasiretiniń kóleńkesi ózine eshqashan túspeidi degen senimde boldy.
Ol - aqymaqtyqtyń shynaiy beinesi jóninde bir sát te oilanǵan joq. Bul týraly oilanýdyń sáti túsetinin bilmeitin de edi. Uzaq jyldar boiǵy kúresten keiin Gioteniń túbine jetken qarttyq pen sharasyzdyq ózine esh qatysy joqtai kórindi. Sulýlyq pen qarańǵylyqtyń shekarasy bar bozbala shaqtyń sulbalary odan alys júrdi. Ózi baiqaǵan barlyq usqynsyz oilardy da lezde umytatyn.
Ol - óner men ony jasaýshy sýretkerlerdiń arasyn tutastyryp jiberetin illiýziialarǵa jáne jer betindegi jas qyzdardy óner adamdaryna súisingen keiippen qaraýǵa májbúrleitin qiialǵa shaldyqqan. Ózine kóńil bólmegenimen, armandarynyń bári ózi jaily edi. Armandary - qyzdyń jalańash jeri bir sátte jasandy gúlge ainalatyn allegoriia men metamarfoza áleminiń bólshegi bolatyn. "Sulýlyqty jasaýshylar múlde aqymaq bola almaidy". Bala buǵan qaltqysyz sendi. «Rasynda aqyldy adam sulýlyqty jasaýǵa muqtaj ba?»
«Muqtajdyq?» Eger baladan osy jaily surasa, kúlip jaýap qaitarar edi. Óleń jazǵanynda boiyn bileitin sońǵy sezim - shyǵarmashylyq tolǵanys. Oǵan qarsy shyqqanymen, ylǵi jeńilis tapqan. Saýsaqtaryna bilik júrgizetin de - sol. Onyń buiryǵymen qaǵazda birinen soń biri kórkem ieroglifter júgire bastaityn. Óleńderi de sonshalyq óreli bolatyn. Muqtajdyq bolsa, bir nárse jetispegende qylań bermek. Al, balada esh dúniege degen qajettilik bolmady. Óleńiniń bastaýyn «danalyqtan» kórdi. Qandai jaǵymdy sóz?! Ol janyna tym tereńde jatqan mańyzdy dúnielerden bólek sezimder jetispeitinin uqpady da. Oǵan sengen kúnniń ózinde, eshqashan «muqtajdyq» dep atamas edi. Óitkeni «danalyq» degen sózdi sheksiz unatty.
Keide óz óleńderine syn kózben qaraityn. Joǵary synyp oqýshylarynyń arasynda tanymal tórt jol boldy. Onyń maǵynasyzdyǵynan uialyp ta júrdi. Sol áigili tórt tarmaǵy bylai órilgen:
Móldir shynydan jyltyldaityn
tuńǵiyq kógildir aspandai
seniń tereń kózderińde
jumbaq sezimder jasyrynǵan shyǵar...
Árine, ainalasyndaǵylardyń maqtaýy balanyń janyna jaqty, biraq ol madaqqa qumar bolmady – budan ony tákapparlyǵy qutqardy. Anyǵynda, R.-nyń talanty da balany asa tańǵaldyrǵan joq. R.-nyń az da bolsa, ádebi klýb músheleriniń arasynda erekshelenip turatyndyǵy balany qyzyqtyrmady. Onyń júreginde muz qatyp jatqan. Eger R. jas dosynyń sózýar aqyldylyǵyna tańqalmaǵanda, bala onyń talantyn moiyndamai óter edi...
Adamdarsha kún keshkenimen, óz boiynan tynshyǵan álemin nurlandyrar elirgen balalyq ekpinge oryn taba almady. Jylyna eki ret - kóktem men kúzde beisboldan jarystar ótetin. Sol oiyndarda Gakýsiýin toby jeńilse, jankúierlik etken tómengi synyp oqýshylary qapalanǵan oiynshylardy qorshap alyp, birge jylaityn. Al, bala eshqashan jylaǵan joq. Ol eshteńege qaiǵyrmaityn.
«Jeńildi, munda turǵan qaiǵyly ne bar?» dep oilady. Mundai oilar ony jylaǵan júzderden tym alysqa áketetin. Joq, áste sezimsiz emes-tin, tek ózge adam qabyldai almaityn syrtqy álemniń biliner-bilinbes qozǵalysyn jany ońai ańǵaratyn. Onyń sezimtaldyǵynyń múlde basqa qasieti boldy. Tek ózgelerdiń kóz jasyn kóldetýge sebep bolar dúnieler bala júregine tamshydai áser etken joq.
Kún ótken saiyn mahabbat taqyrybyndaǵy óleńderi kóbeidi. Al, ózi áli kúnge deiin ǵashyqtyq sezimin basynan ótkermegen. Jai ǵana tabiǵat metamorfozasy týraly óleń jazýdan jalyqqan ol jan dúniesiniń metamorfozasyn baiandaýǵa kóshti. Tereńine boilamaǵan taqyryptarǵa barýdan esh arlanbaityn. Anyǵynda, ónerdiń sezinýden turatynyn áldeqashan uqqan. Tájiribesizdigi tipti de ýaiymǵa salǵan joq. Onyń ishki álemi men shynaiy ómirdiń arasynda qarama-qaishylyq bolǵan emes. Sol sebepti jan dúniesindegi tolǵanystardyń shynaiy álemnen artyq tustaryn dáleldeýdi qajet dep eseptemedi. Eń ǵajaby, bútin dúniede búginge deiin ózi keshpegen kúidiń joqtyǵyna imanyndai sendi. Bala ǵalamda bar sezimniń negizgi beinelerin qabyldap, ony ýaqytynda jetkize bildim dep uqty. Qalǵan ýaiymdy «jan tolǵanysynyń» belgileri dep sanady. Biraq, «jan tolǵanysy» degen ne? Bul suraqqa da jaýaby daiyn edi (ol da óziniń anyqtamasy): «Jan tolǵanysy – Cóz»
Jo-joq, bala áli óziniń jeke, qaitalanbaityn tilin qalyptastyryp úlgermegen. Degenmen, sózdikten alynǵan eń qarapaiym sózderiniń ózi tolyqqandy mazmunǵa ie ekenin jáne ártúrli maǵyna beretinin túsine bastady; sózderdiń dál osy qasieti óz oiyn bildirýdegi minsiz qural ekenin sezdi. Biraq, oda “óz oiyn bildirý naqty bir ómirlik tájiribege súiengende ǵana múmkin bolmaq” degen túsinik joq edi.
Bizdiń ishki jan dúniemizdiń sózdermen, iaǵni tilmen alǵashqy qaýyshýy - bul jai ǵana jalqynyń jalpymen janasýy emes, sonymen qatar jan-jaqtylyq arqyly qalyptasatyn "ózindik" - jeke tulǵalyq qasietterge ie bolý. Sózben jetkizý múmkin emes bul tulǵalyq tájiribe belgili bir dárejede árqaisysymyzdyń boiymyzda bar. Ol - balada da boldy. Ádette, beitanys sóz kezdeskende, ózin jaisyz sezinetin, dei turǵanmen jańa sózdiń astarynda áli sezinip kórmegen jumbaq tolqynystar jasyrynyp jatatynyn bilgen. Bárinen buryn, ár erekshe qubylysty dál osylai tanýdyń arqasynda, bala ózi quralpylarǵa múlde tán emes jan tynyshtyǵyna ie boldy. Onyń boiyn bóten bir sezim bilep alǵanda, sol sezimmen birge keletin jaisyzdyqty túsiniksiz sózder qaýyshtyrǵan úreimen salystyratyn. Olardan úilesimdilik tapqan soń, jai-kúiin beineleitin qajet sózdi esine túsirip, ózin qandai sezim bilep turǵanyn jan-tánimen sezinetin. Mundai jaǵdai jii qaitalanyp júrdi. Sonyń arqasynda bala "súiikti bolý" men "maxabbatty joǵaltýdyń", "qarǵys aitý" men "qaiǵyǵa batýdyń", "qorlaný" men "kóńil qalýdyń" ne ekenin túsinip te úlgerdi.
Árine, buny qiialdyń oiyny dep jeńil qabyldaýǵa bolatyn. Biraq bala qatty tolǵandy. Eger shynymen qiial týraly sóz bolsa, biz ózge adamnyń qaiǵysyn sezingen kezde jan aýyrtyp, dimkástikke jeteler aianyshty hálge túserimiz anyq qoi. Alaida, balanyń júreginde qatqan muz ýaiymǵa berilýge qabiletsiz bop qaldy. Aqiqattyń aýyly alysta qalyp, murynynyń astynan mińgirledi: «Mine, bul - «jan tózgisiz dert» dep atalady. Men anyq bilemin».
Mamyrdyń mamyrajai kúni edi. Sabaqtar endigi aiaqtalǵan. Bala bireýdi kezdestirip, úige oralǵansha áńgime-dúken qura turaiyn degen úmitpen ádebi klýbtyń kabinetine bet aldy. Jolda kútpegen jerden R.-men soqtyǵysyp qaldy.
- Maǵan keregi de sen ediń. Júr, az-muz áńgimeleseiik, - dedi R. Sóitip, ekeýi mekteptiń burynǵy ornyndaǵy baraq tárizdi úige qarai aiańdady. Keshegi oqý bólmelerinde búgin nebir úiirmelerdiń jumys júrgizip jatqany kórindi.
Olar ǵimaratqa kirdi. Ishi juqa taqtaily qabyrǵalarmen birneshe bólmege bólingen. Ádebi klýb birinshi qabattyń eleýsiz bir buryshynda edi. Dene shynyqtyrý páni ótip jatqan tustan aldymen shý men kúlki estildi, sodan soń tárbielenýshiler mektep ánuranyn shyrqai bastady. «Mýzyka» bólmesindegi fortepianodan taraǵan áýen qulaqqa talyp jetti.
R. juqa taqtaily esiktiń qulyp oimasyna qaraiǵan kiltti suqty. Bul esik - kiltti buraǵannan keiin mindetti túrde dene kúshimen itermeseń, ońaiǵa ashyla qoimaityn esik edi.
Bólmede eshkim bolǵan joq. Ádettegidei shańnyń iisi ańqydy. R. terezeniń suqpatiegin shertip ashty. Ábden bylǵanǵan qoldaryn qaǵyp ap, jartylai synǵan eski oryndyqqa jaiǵasa ketti.
Azdaǵan únsizdikten soń bala:
- Men keshe túrli-tústi tús kórdim. Úige oralysymen, sizge osy týrasynda hat jazýdy oilaǵam. (Bala túrli-tústi túster aqynnyń erekshe artyqshylyǵy bolyp tabylady degen berik senimde boldy). Túsimde qyzyl tóbe kórdim. Batqan kúnniń alqyzyl sáýlesinen ǵajaiyp túske oranǵan jerden kózdi buryp áketý qiyn edi. Kenet sol jaǵymnan birge uzyn shynjyr súiregen adam paida boldy. Artynda ózinen bes-alty ese iri taýys kele jatty. Taýys qanattaryn silkip qaǵyp, janymnan saltanatty túrde óte shyqty. Árbir qaýyrsyny - ashyq jasyl tústi. Óne boiy jarqyrap, qulpyryp turdy. Bul - ǵajap kórinis. Men ony jetektegen janmen birge kókjiekke sińip ketkeninshe baqyladym. Mundai tús kóremin dep múlde oilamaǵam. Sondai qanyq túster! Sirá, óte qanyq! Qyzyq, Zigmýnd Freid jasyl tús týraly ne aitty eken?..
- Iá, - dei saldy R.
Ol búgin ádettegiden ózgeshe kórindi. Baiaǵy óńin saqtaǵanymen, daýysyndaǵy báseń ińkárlik joǵalypty. R. balanyń áńgimesin kádýilgi qyzbalyǵyna salynbai úzbei tyńdap shyqty. Kishkentai dosynyń “súikimdi monology” ony tolǵandyrmaityny baiqalyp-aq turdy: tyńdady, biraq estimedi.
Kúrteshesiniń tik jaǵasynyń ainalasynan aǵarańdaǵan qaiyzǵaqtar kórindi. Jaryq sáýle jaǵaǵa tigilgen jabaiy shieniń búr jarǵan gúlindei altyn belgimen shaǵylysyp, R.-nyń júzine shýaq bop tógilgen. Qońqiǵan muryny shuǵylaǵa boialǵan qalpy bólme qarańǵylyǵynda qalyqtap júrgendei boldy. Murny úlken bolǵanymen, pishini kelisti edi. Ol qojaiynynyń boiyndaǵy túsiniksiz sezimdi jetkizip turdy. Balaǵa dál osy dene bóligi R.-nyń jan qinalysyn bárinen anyq beineleitindei kórindi.
Ústel shańynyń ústinde túzetýge berilgen qaǵazdar, mektep jarǵysy, ózeksiz qyzyl qaryndash, Gakýsiýinnyń burynǵy túlekterine berilgen jýrnal tigindisi men áldekimniń qolymen alǵashqy joly bastalyp, aiaqtalmai qalǵan óleńi bar paraq shashylyp jatty. Bala osyndai shyǵarmashylyq kúidi qatty unatty. R. ústeldi retke keltirýge jinalǵandai qolyn sozyp, korrektýrany aldy. Jińishke, biiazy saýsaqtary mundaǵynyń bárin búrkep alǵan shańnyń ózindei surǵylt túske boialdy. Bala kúlip jiberdi. Al, R. jymiǵan da joq. Qolyn qaǵyp-silkip, tamaǵyn qyryp, bylai dedi:
- Bilesiń be, búgin men senimen áldebir jait týraly sóileskim kelgen.
- Qandai jait?
- Túsinesiń be?!- dedi R. Shamasy, uzaq ýaqyt ishinde saqtap kelgen qupiiasyn ashar sáttiń jetkenin sezinse kerek, aptyǵyp sóilei jóneldi, - Bul kúni men qatty azaptanyp júrmin. Ne isterimdi de bilmeimin.
- Siz ǵashyqsyz ba? – birqalypty daýyspen surady bala.
- Iá...
Sodan soń R. oǵan óz jaǵdaiyn baiandady. Ózge bir erkektiń jas kelinshegimen aradaǵy xikaiasy týrasynda. Ákesiniń de bar jaittan habardar bop júrgeni haqynda. Aqyr sońy, ǵashyǵymen qoshtasýǵa májbúr bolǵany jaiynda.
Bala R.-ny jiti baqylap otyrdy. "Sezimi úshin qaiǵy jutyp, qasiret keshken adam, ol mine, meniń qarsy aldymda otyr. Shyn mahabbaty alǵash ret kórip-bilýim", - degen oimen bul kórinistiń ózi oilaǵandai ǵajap emestigine tańyrqaýmen boldy. Tipti, onyń jiirkenishtiliginen túsiniksiz qalypqa tústi. Qaljyrap bitken R. qazir-aq jylap qoiardai kórindi. Bir sózben aitqanda, ol kóńilsiz edi. Mundai úreili ám sharasyz kúidi kóshede júrip baǵaly dúniesin joǵaltqan nemese mindetti túrde úlgerýi tiis poiyzynan keshigip qalǵan ár adamnyń júzinen oqýǵa bolar edi.
Biraq bala eresek dosynyń "maxabbat dastanyna" sát saiyn qyzyǵa bastaǵan. Ol bul áńgimeden rahat tapty. Qaiǵysyn bólisýge sonsha tyrysqanymen, alǵashqy jaǵymsyz áserden aryla almaǵany da bar. Bálki, shynaiy maxabbat oǵan qatardaǵy sezimdei kóringen shyǵar.
Bir sát, bala aýyr dertke dýshar bolǵan “Romeony” jubatqysy keldi:
- Jaǵdaiyńyzdyń tym nashar ekenin sezemin. Biraq, poeziiańyzdyń kórkeie, kemeldene túsetinin joqqa shyǵara almaimyz.
- Poeziiany qoishy!, - dep, yzalana jaýap berdi R.
- Mundai sátterde adamdy tek poeziia qutqarady. Bala lezde óleń jazyp bolǵan shaǵyndaǵy múlde bóten sezimniń áserin eske túsirdi. Osy sezimniń ishindegi kúshtiń ony kez-kelgen qaiǵydan qutqara alatynyna sendi.
- Múlde olai emes. Sen muny túsinetin hálge jetken joqsyń.
Bul sóz balanyń janyn aýyrtty. Júreginde muz qatyp, odan ósh alýǵa bel býǵan syńai tanytty.
- Shyn aqyn, iaǵni naǵyz oishyl mundai qiyn kezeńde poeziiadan qorǵanysh izdemeitin be edi?
- Iá, iá, túsinemin, Giote "Verterdi" jazyp, óz-ózine qol jumsamai-aq tynshydy, - dep jaýap berdi R. Sózin ári qarai jalǵaǵan tálimger: - Biraq Giote ózin ólimnen basqa eshteńe qutqarmaitynyn uqty: óleńniń de, ózge dúnieniń de. Dál osy sebepten ol búgin oqylyp júrgen óleńderin jaza aldy.
- Eger shynynda solai bolsa, nelikten Giote ózin óltirmedi? Eger óz-ózińe qol jumsaý men kitap jazý - bir nárse bolsa, ol nege alǵashqy nusqany tańdamady? Múmkin, Giote qoryqqan shyǵar? Álde bul onyń kemeńgerliginen be?
- Bul - onyń kemeńgerliginen.
- Eger solai bolsa... - Bala kelesi suraqty qoimaqshy edi, kenet abdyrap, únsiz qaldy. Onyń basyna kútpegen jerden (basynda anyq emes, kómeski kúiinde, keiinnen naqty pishin túrinde) Uly aqyndy ólimnen qutqarǵan “ózimshildik” degen oi keldi. Bul sanaly pikiriniń - óz janyn jaralaǵan sózden qorǵanýdyń amaly ekenin túsindi. «Sen muny túsinetin hálge jetken joqsyń...» Asylynda, ol bir-eki jyldyń aiyrmashylyǵy ótkir seziletin jasóspirimdik kezeńdi basynan ótkerip jatqan. Bala muny aitqan joq, biraq onyń sanasynda R.-ny qor etetin jalǵyz oi qylań berdi: «Ol maxabbatty sezingendiginen de Uly bola almaidy»
R.-nyń beinesi - naǵyz maxabbattyń beinesi edi. Degenmen, kemeńger adam mundai sezimge boi bermeidi. Óz qaiǵysyn bir sátke jasyrý úshin R. keýdesin bilegen sezimdi Gendzi men Fýdzitsýbonyń, Pelleas pen Melisandanyń, Tristan men Izoldanyń, Klevsk xanshaiymy men Nemýrsk gertsoginiń maxabbatymen jáne osy tańǵajaiyp álemniń basqa da klassikalyq beinelerimen salystyrdy.
Serigin únsiz ǵana tyńdaǵan bala onyń qupiia dastanynan eshbir jańashyl element pen ózgeshe qubylys baiqai qoimady. Bári myń ret jazylyp, million ret oqylǵan oqiǵadai qyzyqsyz edi. Kitaptaǵy maxabbat odan góri aiqyn ári shynaiy kóringen. Óleńdegi sezim kúileri de munshalyq kóriksiz bolmaityn. R.-nyń armanǵa degen talpynysy jolynda shyn sezimge bas urǵany - qaitkeni? Bala adam boiyndaǵy qarabaiyrlyq qasietiniń qaidan paida bolatynyn uqpady.
R. óz oqiǵasyn baiandai túsken saiyn júregi de jumsara berdi, sosyn súigeniniń sulýlyǵyn keń kósile sýrettei bastady. Ol áiel rasymen de sulý bolǵan shyǵar, biraq mundai bos sýretteý - balanyń kóz aldyna eshqandai beine ákele almady. R. kelesi joly oǵan sýretin kórsetýge ýáde berdi de, birer sátke daǵdaryp qaldy. Kenet osyǵan deiin aitylǵannyń bárine qorytyndy jasar qalyppen bylai dedi:
- Ol meniń mańdaiymnyń ádemi ekenin aitty.
Bala onyń uipa-tuipasy shyqqan shashynyń astyndaǵy mańdaiyna qarady. Kósheden kirgen kún sáýlesi sol mańdaiyn jyltyrata túskendei edi. Bárinen buryn ol teri astynda bir-birine myqtap qapsyrylǵan kúii isip turǵan qos judyryqtai kórindi.
"Mańdailysyn óziniń", - dedi bala ishtei kúbirlep. Kórgeninen esh sulýlyq baiqamady. "Mańdailynyń naq ózi. Bunda ne keremet bar?" - dep taǵy oilady.
Pende ǵumyry men súiý uǵymyn bar syrymen qabyldai otyryp, oǵan mindetti túrde aqymaqtyq pen kóńildi bir jaittardyń aralasatynyn uǵamyz. Áitpese, biz ómir súre de almas ek, súie de almas ek. Osylaisha, bala óz mańdaiynyń sulýlyǵyna degen kózsiz senimi negiz bolǵan dosynyń mahabbatynda sol aqymaqtyq pen kóńildi jaittyń baryn túsindi.
«Men, bálkim, miyma arzandaý, bolmasa tym abstraktili oilardy toǵytyp júrgen shyǵarmyn. Bálkim, jai ǵana ómirde bar shyǵarmyn» dep oilaǵan bala óz oiynan qorqa bastady.
- Ne jaiynda oilap otyrsyń? - dep surady R. kenetten.
Bala tómengi ernin tistep, jaýap berýdiń ornyna kúle saldy. Terezege ymyrt úiirile bastaǵan. Kósheden beisbol oiynshylarynyń zor aiqaiy men aǵash soqqysynan aspanǵa ushqan doptyń qurǵaq daýysy estildi.
***
«Men de bir kúni óleń jazýdy qoiatyn shyǵarmyn», - dep oilady ol. Alǵash ret. Biraq, óziniń aqyn emestigin anyq túsinetin kún áli alys edi...
Orys tilinen aýdarǵan: Marlen Ǵilymhan, Aibol Islamǵali
Ult portaly
Dao (道 ) - qytai tilinen aýdarǵandaǵy týra maǵynasy "jol" degenge saiady. Qytai filosofiiasynyń eń mańyzdy kategoriialarynyń biri. Konfýtsii men erte konfýtsishyldar oǵan etikalyq maǵyna berip, "adam joly" degen uǵymmen túsindiredi. Iaǵni, adamgershilik ustanymy men moralǵa negizdelgen qoǵamdyq tártip.
