Birer kún buryn halyqaralyq mánisi asa mańyzdy jáne ǵalamdyq órkeniettiń damýyna tigizer áseri aitarlyqtai erekshe bir oqiǵa boldy. Qazaqtyń bas qalasy Astanada Semei iadrolyq synaq poligonynyń jabylýyna 25 jyl tolýyna arnalǵan «Iadrolyq qarýsyz álem qurý» atty halyqaralyq konferentsiia ótip, dúiim jurtshylyqty dúr silkindirdi.
Álemniń 52 elinen 200-ge jýyq adam qatysqan osynaý aýqymdy jiyn búkil adamzat ataýlyny alańdatyp otyrǵan iadrolyq qarý-jaraqtardy taratpaý máselesin, olardy túbegeili joiýdyń qazaqstandyq úlgisin jan-jaqty talqylady, bul baǵyttaǵy jumysty jalǵastyrý maqsatynda Elbasynyń bastamasymen aldaǵy qarasha aiynda Astanada beibitshilik sammitin ótkizý jóninde sheshim qabyldady, sóitip, iadrolyq qarýsyz álem qurýǵa naqty qadam jasady. Osydan 70 jyldan sál astam buryn ótken Ialta konferentsiiasynan keiingi kópshiliktiń ortaq múddesi turǵysynan qabyldanǵan osynaý sheshim saiyp kelgende búgingi jáne keler urpaqtyń jarqyn bolashaqqa degen senimin nyǵaita túseri anyq.
Al mártebeli jiynnyń Qazaqstanda ótýi kezdeisoq emes. Konferentsiiada tereń mazmundy baiandama jasaǵan Prezidentimiz Nursultan Nazarbaev shirek ǵasyrdan beri tutas jer betin beibitshilikke bóleý úshin barynsha kúsh-jiger salǵanymyzdy málimdedi. Osy rette, memleketimizdiń basshysy táýlik boiy tynbastan eńbek etip, eliniń taǵdyry úshin moinyna tarihi jaýapkershilikti júktegenin, tipten kez kelgen yqtimal qaýip-qaterdi halqynan buryn aldymen ózine qabyldaýǵa ábden belin bekem býyp, basyn báske tikkenin ekiniń biri bile bermeidi.
Máselen, Máskeýdiń yzǵary qaita qoimaǵan sonaý jyldary N.Nazarbaev Kremldegi saiasi biýronyń sheshimine moiyn usynbai, Semei iadrolyq synaq poligonyn birjola jaýyp, orasan zor erlikke para-par qadam jasady. Sál keiin iadrolyq qarýdan múldem bas tartty. Bul – ázirshe álemdik tájiribedegi alǵashqy jáne birden-bir oqiǵa. Sol kezde qazaqtyń dalasynda dúniejúzindegi iadrolyq qarý-jaraqtyń besten biri ornalasyp, onyń qýaty jer betiniń kez kelgen núktesine erkin jetetindei halde edi ári taýyn úgitip, árbir tasyn qumǵa ainaldyratyndai joiqyn kúshke ie bolatyn. Sondyqtan «Iadrolyq qarýdy ýystan shyǵarmaý kerek», «Búginderi tek myqtylarmen ǵana eseptesedi», «Kelisim-shart jasasyp, iadrolyq qarýdy ózimizde qaldyraiyq», «Iadrolyq qarýdy alpaýyt memlekettiń birine bereiik» degen tárizdi ishtegi men syrttaǵy nebir aqylshylarmen qatar, Batystyń, ásirese, AQSh basshylyǵy tarapynan Qazaqstanǵa iadrolyq qarýdy joiýdy talap etken usynystar jetkilikti edi. Alaida, Nazarbaev ózine ǵana tán erekshe saiasi kóregendikpen eline, jerine shapaǵaty molynan tietin syndarly da salmaqty sheshim qabyldady jáne ony ózgelerge moiyndatty.
Semei iadrolyq poligonynda bolyp, synaq aimaǵyndaǵy kúiip ketken dalany, bolǵan qasirettiń qujattaryn óz kózimen kórip qaitqan Birikken Ulttar Uiymynyń Bas hatshysy Pan Gi Mýn myrzanyń «Qazaqstan iadrolyq qarýsyzdanýda erekshe artyqshylyǵyn ańǵartýda. 1991 jyly Prezident N.Á. Nazarbaevtyń Semeidegi iadrolyq poligondy jaýyp, iadrolyq qarýdan bas tartýy úlken erlik. Bul qadam kóregendilik, naǵyz táýelsizdikti jariialaý. Men barlyq memleketterdiń basshylaryn, onyń ishinde iadrolyq derjavalardyń basshylaryn, Qazaqstannan úlgi alýǵa shaqyramyn! Rýhtaný úshin de olar Qazaqstannyń úlgisin baiqaý kerek», – dep aǵynan jarylýy tegin emes. Pan Gi Mýn, tipti Nursultan Nazarbaevty búkilálemdik iadrolyq atom qarýyna qarsy kúrestegi qozǵalystyń basshysy bolýǵa shaqyrdy.
Óz kezeginde Elbasy álemdik qaýipsizdikti nyǵaitý jolynda turaqty túrde nebir tyń bastamalardy kóterip keledi. Atap aitqanda, bizdiń Prezidenttiń usynysymen búginde jer júzi 29 tamyzdy Iadrolyq synaqtarǵa qarsy is-qimyldyń halyqaralyq kúni retinde atap ótedi. 2015 jyldyń 7 jeltoqsanynda BUU Bas Assambleiasy Qazaqstannyń bastamasy boiynsha Iadrolyq qarýdan azat álem qurý týraly jalpyǵa ortaq deklaratsiia qabyldasa, BUU Bas Assambleiasynyń 70-sessiiasynda Elbasy «Jahandyq Strategiialyq Bastama-2045 Josparyn» jasaý bastamasyn ilgeriletýdi usyndy. Bul Jospar soǵystar men janjaldardyń túbegeili sebepterin joiýdy kózdeidi.
Elbasy konferentsiiada sóilegen sózinde de álemdi jahandyq iadrolyq soǵys qaterinen aryltýdyń parasatty balamasy joqtyǵyn eskerte otyryp, bul turǵyda búkilálemdik qoǵamdyq is-qimylynyń úilesimdi algoritmderi asa qajet ekendigin atap kórsetti. Naqtyraq aitqanda, HHI ǵasyrda iadrolyq qarýdyń bar bolý faktisi belgili bir jaǵdailarda lańkesterdiń qolyna túsý yqtimaldyǵyn san ese arttyratyndyǵyn, al bul álemniń barlyq elderiniń taratpaý úderisine jappai qatysýǵa salmaqty argýment bolyp tabylatynyna nazar aýdaryldy. Sondyqtan bul máseleniń oń sheshimi retinde N.Nazarbaev barlyq iadrolyq derjavalar Iadrolyq qarý-jaraqty qysqartý týraly shart qalyptastyrý boiynsha kelissózderge tez kirisý kerek dep esepteidi. Sonymen qatar, «Iadrolyq qarýsyz álem – olardyń iadrolyq tehnologiialarǵa ie nemese ie emes ekendigine qaramastan, barlyq elder men halyqtardyń kúsh-jigerin biriktirgen jaǵdaida ǵana shyndyqqa ainala alady», – degen Nursultan Ábishulynyń utymdy oiymen de kelispeske bolmaidy. Iaǵni, úlken jáne kishi memleketterdiń teń jaǵdaidaǵy ózara is-qimyly arqasynda ǵana kóptegen aimaqtardaǵy mańyzdy máselelerdiń oń sheshimin tabary anyq.
Nursultan Nazarbaevtyń beibit iadrolyq baǵdarlamalardy damytýǵa qatysty aitqan usynystarynyń da konferentsiiaǵa qatysýshylar tarapynan túsinistikpen qabyldanǵanyn atap aitqan jón. Sondai-aq, Qazaqstan Prezidentiniń Jahandyq beibitshilik jáne qaýipsizdik syilyǵyn taǵaiyndaý týraly jáne ony aldaǵy qarasha aiyna josparlanyp otyrǵan Astana beibitshilik sammiti kezinde alǵashqy laýreatqa tapsyrý jónindegi usynysy da tolyq maquldandy. Sonymen birge, konferentsiiada jahandyq saiasatta ózindik orny bar tulǵalar Qazaqstannyń beibitshilikke qatysty ustanymdaryn, Qazaq eliniń tuńǵysh Prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń osy baǵyttaǵy eren eńbegin óte joǵary baǵalaitynyn ári úlgi tutatynyn jetkizdi. Prezidentimizdiń iadrolyq qarýdy joiý, taratpaý isindegi ómirsheń bastamalary álemdik qoǵamdastyqtan osylai qoldaý taýyp kele jatqany árbir qazaqstandyqtyń maqtanysh sezimin oiatady dep oilaimyn.
Bir sózben aitqanda, Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń esimi adamzat tarihynda óz erkimen iadrolyq qarýdan bas tartqan jáne sonysymen Uly Dalany bul qaýipten qutqarǵan eń alǵashqy memleket basshysy retinde altyn árippen jazylyp, máńgilikke saqtalyp qalary haq.
Kenjebolat JOLDYBAI, saiasattanýshy
"Egemen Qazaqstan"
.jpeg)