بٸرەر كٷن بۇرىن حالىقارالىق مەنٸسٸ اسا ماڭىزدى جەنە عالامدىق ٶركەنيەتتٸڭ دامۋىنا تيگٸزەر ەسەرٸ ايتارلىقتاي ەرەكشە بٸر وقيعا بولدى. قازاقتىڭ باس قالاسى استانادا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلۋىنا 25 جىل تولۋىنا ارنالعان «يادرولىق قارۋسىز ەلەم قۇرۋ» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسييا ٶتٸپ, دٷيٸم جۇرتشىلىقتى دٷر سٸلكٸندٸردٸ.
ەلەمنٸڭ 52 ەلٸنەن 200-گە جۋىق ادام قاتىسقان وسىناۋ اۋقىمدى جيىن بٷكٸل ادامزات اتاۋلىنى الاڭداتىپ وتىرعان يادرولىق قارۋ-جاراقتاردى تاراتپاۋ مەسەلەسٸن, ولاردى تٷبەگەيلٸ جويۋدىڭ قازاقستاندىق ٷلگٸسٸن جان-جاقتى تالقىلادى, بۇل باعىتتاعى جۇمىستى جالعاستىرۋ ماقساتىندا ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن الداعى قاراشا ايىندا استانادا بەيبٸتشٸلٸك سامميتٸن ٶتكٸزۋ جٶنٸندە شەشٸم قابىلدادى, سٶيتٸپ, يادرولىق قارۋسىز ەلەم قۇرۋعا ناقتى قادام جاسادى. وسىدان 70 جىلدان سەل استام بۇرىن ٶتكەن يالتا كونفەرەنتسيياسىنان كەيٸنگٸ كٶپشٸلٸكتٸڭ ورتاق مٷددەسٸ تۇرعىسىنان قابىلدانعان وسىناۋ شەشٸم سايىپ كەلگەندە بٷگٸنگٸ جەنە كەلەر ۇرپاقتىڭ جارقىن بولاشاققا دەگەن سەنٸمٸن نىعايتا تٷسەرٸ انىق.
ال مەرتەبەلٸ جيىننىڭ قازاقستاندا ٶتۋٸ كەزدەيسوق ەمەس. كونفەرەنتسييادا تەرەڭ مازمۇندى بايانداما جاساعان پرەزيدەنتٸمٸز نۇرسۇلتان نازارباەۆ شيرەك عاسىردان بەرٸ تۇتاس جەر بەتٸن بەيبٸتشٸلٸككە بٶلەۋ ٷشٸن بارىنشا كٷش-جٸگەر سالعانىمىزدى مەلٸمدەدٸ. وسى رەتتە, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ باسشىسى تەۋلٸك بويى تىنباستان ەڭبەك ەتٸپ, ەلٸنٸڭ تاعدىرى ٷشٸن موينىنا تاريحي جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ جٷكتەگەنٸن, تٸپتەن كەز كەلگەن ىقتيمال قاۋٸپ-قاتەردٸ حالقىنان بۇرىن الدىمەن ٶزٸنە قابىلداۋعا ەبدەن بەلٸن بەكەم بۋىپ, باسىن بەسكە تٸككەنٸن ەكٸنٸڭ بٸرٸ بٸلە بەرمەيدٸ.
مەسەلەن, مەسكەۋدٸڭ ىزعارى قايتا قويماعان سوناۋ جىلدارى ن.نازارباەۆ كرەملدەگٸ ساياسي بيۋرونىڭ شەشٸمٸنە مويىن ۇسىنباي, سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن بٸرجولا جاۋىپ, وراسان زور ەرلٸككە پارا-پار قادام جاسادى. سەل كەيٸن يادرولىق قارۋدان مٷلدەم باس تارتتى. بۇل – ەزٸرشە ەلەمدٸك تەجٸريبەدەگٸ العاشقى جەنە بٸردەن-بٸر وقيعا. سول كەزدە قازاقتىڭ دالاسىندا دٷنيەجٷزٸندەگٸ يادرولىق قارۋ-جاراقتىڭ بەستەن بٸرٸ ورنالاسىپ, ونىڭ قۋاتى جەر بەتٸنٸڭ كەز كەلگەن نٷكتەسٸنە ەركٸن جەتەتٸندەي حالدە ەدٸ ەرٸ تاۋىن ٷگٸتٸپ, ەربٸر تاسىن قۇمعا اينالدىراتىنداي جويقىن كٷشكە يە بولاتىن. سوندىقتان «يادرولىق قارۋدى ۋىستان شىعارماۋ كەرەك», «بٷگٸندەرٸ تەك مىقتىلارمەن عانا ەسەپتەسەدٸ», «كەلٸسٸم-شارت جاساسىپ, يادرولىق قارۋدى ٶزٸمٸزدە قالدىرايىق», «يادرولىق قارۋدى الپاۋىت مەملەكەتتٸڭ بٸرٸنە بەرەيٸك» دەگەن تەرٸزدٸ ٸشتەگٸ مەن سىرتتاعى نەبٸر اقىلشىلارمەن قاتار, باتىستىڭ, ەسٸرەسە, اقش باسشىلىعى تاراپىنان قازاقستانعا يادرولىق قارۋدى جويۋدى تالاپ ەتكەن ۇسىنىستار جەتكٸلٸكتٸ ەدٸ. الايدا, نازارباەۆ ٶزٸنە عانا تەن ەرەكشە ساياسي كٶرەگەندٸكپەن ەلٸنە, جەرٸنە شاپاعاتى مولىنان تيەتٸن سىندارلى دا سالماقتى شەشٸم قابىلدادى جەنە ونى ٶزگەلەرگە مويىنداتتى.
سەمەي يادرولىق پوليگونىندا بولىپ, سىناق ايماعىنداعى كٷيٸپ كەتكەن دالانى, بولعان قاسٸرەتتٸڭ قۇجاتتارىن ٶز كٶزٸمەن كٶرٸپ قايتقان بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن مىرزانىڭ «قازاقستان يادرولىق قارۋسىزدانۋدا ەرەكشە ارتىقشىلىعىن اڭعارتۋدا. 1991 جىلى پرەزيدەنت ن.ە. نازارباەۆتىڭ سەمەيدەگٸ يادرولىق پوليگوندى جاۋىپ, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى ٷلكەن ەرلٸك. بۇل قادام كٶرەگەندٸلٸك, ناعىز تەۋەلسٸزدٸكتٸ جارييالاۋ. مەن بارلىق مەملەكەتتەردٸڭ باسشىلارىن, ونىڭ ٸشٸندە يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ باسشىلارىن, قازاقستاننان ٷلگٸ الۋعا شاقىرامىن! رۋحتانۋ ٷشٸن دە ولار قازاقستاننىڭ ٷلگٸسٸن بايقاۋ كەرەك», – دەپ اعىنان جارىلۋى تەگٸن ەمەس. پان گي مۋن, تٸپتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتى بٷكٸلەلەمدٸك يادرولىق اتوم قارۋىنا قارسى كٷرەستەگٸ قوزعالىستىڭ باسشىسى بولۋعا شاقىردى.
ٶز كەزەگٸندە ەلباسى ەلەمدٸك قاۋٸپسٸزدٸكتٸ نىعايتۋ جولىندا تۇراقتى تٷردە نەبٸر تىڭ باستامالاردى كٶتەرٸپ كەلەدٸ. اتاپ ايتقاندا, بٸزدٸڭ پرەزيدەنتتٸڭ ۇسىنىسىمەن بٷگٸندە جەر جٷزٸ 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ٸس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كٷنٸ رەتٸندە اتاپ ٶتەدٸ. 2015 جىلدىڭ 7 جەلتوقسانىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى قازاقستاننىڭ باستاماسى بويىنشا يادرولىق قارۋدان ازات ەلەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسييا قابىلداسا, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70-سەسسيياسىندا ەلباسى «جاھاندىق ستراتەگييالىق باستاما-2045 جوسپارىن» جاساۋ باستاماسىن ٸلگەرٸلەتۋدٸ ۇسىندى. بۇل جوسپار سوعىستار مەن جانجالداردىڭ تٷبەگەيلٸ سەبەپتەرٸن جويۋدى كٶزدەيدٸ.
ەلباسى كونفەرەنتسييادا سٶيلەگەن سٶزٸندە دە ەلەمدٸ جاھاندىق يادرولىق سوعىس قاتەرٸنەن ارىلتۋدىڭ پاراساتتى بالاماسى جوقتىعىن ەسكەرتە وتىرىپ, بۇل تۇرعىدا بٷكٸلەلەمدٸك قوعامدىق ٸس-قيمىلىنىڭ ٷيلەسٸمدٸ الگوريتمدەرٸ اسا قاجەت ەكەندٸگٸن اتاپ كٶرسەتتٸ. ناقتىراق ايتقاندا, ححٸ عاسىردا يادرولىق قارۋدىڭ بار بولۋ فاكتٸسٸ بەلگٸلٸ بٸر جاعدايلاردا لاڭكەستەردٸڭ قولىنا تٷسۋ ىقتيمالدىعىن سان ەسە ارتتىراتىندىعىن, ال بۇل ەلەمنٸڭ بارلىق ەلدەرٸنٸڭ تاراتپاۋ ٷدەرٸسٸنە جاپپاي قاتىسۋعا سالماقتى ارگۋمەنت بولىپ تابىلاتىنىنا نازار اۋدارىلدى. سوندىقتان بۇل مەسەلەنٸڭ وڭ شەشٸمٸ رەتٸندە ن.نازارباەۆ بارلىق يادرولىق دەرجاۆالار يادرولىق قارۋ-جاراقتى قىسقارتۋ تۋرالى شارت قالىپتاستىرۋ بويىنشا كەلٸسسٶزدەرگە تەز كٸرٸسۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدٸ. سونىمەن قاتار, «يادرولىق قارۋسىز ەلەم – ولاردىڭ يادرولىق تەحنولوگييالارعا يە نەمەسە يە ەمەس ەكەندٸگٸنە قاراماستان, بارلىق ەلدەر مەن حالىقتاردىڭ كٷش-جٸگەرٸن بٸرٸكتٸرگەن جاعدايدا عانا شىندىققا اينالا الادى», – دەگەن نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ ۇتىمدى ويىمەن دە كەلٸسپەسكە بولمايدى. ياعني, ٷلكەن جەنە كٸشٸ مەملەكەتتەردٸڭ تەڭ جاعدايداعى ٶزارا ٸس-قيمىلى ارقاسىندا عانا كٶپتەگەن ايماقتارداعى ماڭىزدى مەسەلەلەردٸڭ وڭ شەشٸمٸن تابارى انىق.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەيبٸت يادرولىق باعدارلامالاردى دامىتۋعا قاتىستى ايتقان ۇسىنىستارىنىڭ دا كونفەرەنتسيياعا قاتىسۋشىلار تاراپىنان تٷسٸنٸستٸكپەن قابىلدانعانىن اتاپ ايتقان جٶن. سونداي-اق, قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ جاھاندىق بەيبٸتشٸلٸك جەنە قاۋٸپسٸزدٸك سىيلىعىن تاعايىنداۋ تۋرالى جەنە ونى الداعى قاراشا ايىنا جوسپارلانىپ وتىرعان استانا بەيبٸتشٸلٸك سامميتٸ كەزٸندە العاشقى لاۋرەاتقا تاپسىرۋ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىسى دا تولىق ماقۇلداندى. سونىمەن بٸرگە, كونفەرەنتسييادا جاھاندىق ساياساتتا ٶزٸندٸك ورنى بار تۇلعالار قازاقستاننىڭ بەيبٸتشٸلٸككە قاتىستى ۇستانىمدارىن, قازاق ەلٸنٸڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسى باعىتتاعى ەرەن ەڭبەگٸن ٶتە جوعارى باعالايتىنىن ەرٸ ٷلگٸ تۇتاتىنىن جەتكٸزدٸ. پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ يادرولىق قارۋدى جويۋ, تاراتپاۋ ٸسٸندەگٸ ٶمٸرشەڭ باستامالارى ەلەمدٸك قوعامداستىقتان وسىلاي قولداۋ تاۋىپ كەلە جاتقانى ەربٸر قازاقستاندىقتىڭ ماقتانىش سەزٸمٸن وياتادى دەپ ويلايمىن.
بٸر سٶزبەن ايتقاندا, نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ ەسٸمٸ ادامزات تاريحىندا ٶز ەركٸمەن يادرولىق قارۋدان باس تارتقان جەنە سونىسىمەن ۇلى دالانى بۇل قاۋٸپتەن قۇتقارعان ەڭ العاشقى مەملەكەت باسشىسى رەتٸندە التىن ەرٸپپەن جازىلىپ, مەڭگٸلٸككە ساقتالىپ قالارى حاق.
كەنجەبولات جولدىباي, ساياساتتانۋشى
"ەگەمەن قازاقستان"
.jpeg)