Vaterloo kópiri. Osy ataýmen Muhtar Maǵaýinniń «Kók munar» romanyn oqyp shyqqannan keiingi áserimdi, umytpasam, 1973 jyldyń sońynda jazyppyn. Biraq baspasózde jariialaýdyń sáti túspedi. Endi sony taýyp alyp, arada áldeneshe jyldar ótken soń… araǵa 50 jyldai túsken eken-aý, qaita oqyp oilanyp otyrmyn. Retsenziia taqyrybyn nege osylai qoidym eken?.. Munyń bir myqty sebebi bolýǵa tiis qoi.
Zinol-Ǵabden BISENǴALI,
filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor
«Kók munar» – siz jáne biz jaily roman
Ómirge roman keldi!
– Ne boldy? – dep suraq qoiatyn bizge ádebiet teoriiasynan lektsiia oqyp turyp ustazymyz.
Sodan bizdiń álen-pálenimizdiń, balań daýymyzdyń basylǵan, tolastaǵan bir shaǵynda asyqpai bizge bylai degen:
– Shyraqtarym, onyń ózi bir qubylys – jazýshy erligi, – iavlenie, podvig! (Ustazymyz teoriia úshin asa qajetti sózderdi únemi orysshalap turatyn.)
Jastarǵa jaqsy tanys jazýshy Muhtar Maǵaýinniń «Kók munar» atty romanyn oqý ústinde esime ustazymyzdyń osy sózderi tústi.
Roman – eki júz bettei ǵana kishkentai kógildir kitap. Men mundalap tartyp, qyzyqtyrdy da turdy. Jalyqtyrmaidy. Keibir betterine qaita qarap, toqtala oqyǵan saiyn túrlene, túlei túsetindei áser qaldyrdy.
Aqyry shydai almai, alǵashqy áserimdi qaǵazǵa túsirdim de, mashinkaǵa basyp, erteńine «Leninshil jas» gazetine alyp bardym. Kókbazarǵa qarsy turǵan kóp qabatty ǵimarattyń bir bólmesiniń esigin ashyp qarasam, Saǵat Áshimbaev otyr eken. Biz I kýrsta Saǵattyń kýrstastary – Nurlan Orazalinmen, Aldan Smaiylovtarmen bir bólmede turǵanbyz. Olar III kýrsta edi. Saǵat anda-sanda bolsa da kirip shyǵýshy edi.
Amandyq-saýlyqtan keiin, sharýamdy surady. Jazǵandarymdy usyndym.
Qalamyn alyp, birdeńe jazyp, qatelerin túzei bastady. Oqyp shyǵyp, sál oilanyp otyryp: «Retsenziiań jaman emes eken, basamyz. Biraq Muhtar Maǵaýin romany týraly jaǵdai sál kúrdelileý bolyp tur ǵoi, shamaly tynyshtalsyn, úsh-tórt aidan soń maǵan alyp kelersiń, Ýaqytyń bar ǵoi, oilan, ózge qalamgerlerdiń maqalalaryn qara», – dep shyǵaryp saldy.
Jalpy alǵanda, jaqsy ásermen shyqtym. Tórt ai ótken soń jazǵy demalys bastaldy da, «Kók munar» týraly jazǵandarym sol boiy qala berdi.
Qalamgerdiń alpys jyldyq mereitoiy tusynda Zeinaǵańa, Qabdolovqa, «oqyp kórińizshi» dep usynǵam, asyǵystaý qarap shyǵyp, «jaraidy ǵoi» deýmen qaitaryp berdi.
«Vaterloo kópiri»
(elý jyl buryn jazylǵan maqala)
Frantsýzdyń ataqty imperatory Napoleon úshin «Vaterloo shaiqasy» kúireý boldy. Eýropolyqtarǵa jaqsy málim talai tarihtyń kýási bolǵan Vaterloo dalasynda tek myqtylar men kúshtiler ǵana jeńiske jetedi degen ańyzdyq mifologem bar. Aýyr bir synaqtardan ótkennen «Vaterloodan óttiń be?» – dep suraityn kórinedi.
Endeshe, óner jolyndaǵy osyndai «Vaterloo kópirinen» ótý degen ańyzǵa ulasqan metaforalyq pikirdi qoldanar bolsaq, osy kópirden 1960 jyly Muhtar Maǵaýin ótken eken. Buǵan biz óte qýanyshtymyz.
Endi obektimizge oralaiyq.
Ómirge roman keldi. Sonda ol «Kók munar» kim jaily, ne jaily roman? Bul suraqqa jaýapty anaý-mynaý dep tizip jatpai-aq, «bul – siz jáne biz jaily» desek, qatelespeimiz ǵoi degen oidamyz.
Iirimine ilip ala jóneletin roman qupiiasy da, quny da – osynda.
Bizdiń ózimiz ben zamandastarymyz týraly ideialyq baǵyty jáne kórkemdigi jaǵynan oqýshy qaýymnyń estetikalyq talabyn qanaǵattandyra alatyn kórkem shyǵarma aýadai qajet-aq edi. Jańa keiipkerdi de kútkenbiz.
Mine, osyndai bir tabiǵi talaptan jańa shyǵarma týypty. Búgingi kún qaharmany kim? Intellekt jaǵynan jan-jaqty damyǵan búgingi oqýshy bul suraqqa jaýapty osy romannan op-ońai taba alady degen oidamyn.
«Sonda, ol Edige me?» – dep daýlasasyz ba? Iá, sol!
Biraq avtordyń estetikalyq idealy ol emes. Ony umytpaǵan abzal. «Sonda Edige kim?» deisiz be? Ol ma ?.. Ol – siz ben biz.
Tipti, aianbai arhivti aqtaryp júrgen Edigeniń ózi de qazir keibir zamandastarymyz úshin ideal bolsa, qandai tamasha bolar edi.
Kishkene sheginis…
Qazir qaida barsań da – mahabbat jaily dispýt.
M.Maǵaýinniń «Vaterloo kópiri» atalǵan áńgimesi de osy taqyryptan bastalady. Jigitter men qyzdar bas qosqan jerde áńgimeden áńgime órbip, másele qyz-jigit arasyna kelgende bireýler otyra qalyp: «mahabbat joq», – dep shirenedi. Odan áride: bar, joq.., joq, bar… daý jalǵasady. Bireýler syryn aitady. Bireýler shynyn aitady. Alaida, bir qyzyǵy, mundai daýdyń ádette aqtyq sheshimi joq. Olai deitinim, «mahabbat bar» dep dáleldegenmen qarsy jaq ózinikin durys sanaidy. Óziniń oiymen ketedi.
Búl áńgimeni qalamger «Qozy men Baian» týraly, naqtylasaq, olardyń mahabbaty týraly miftik mifologemnen bastaidy. Búginde kópke tanys miftik ańyzdyń qalamger erkin qoldanǵan úlgisinde: Baian qapyda Qodar qolynan qaza tapqan Qozyny joqtap, zar jylap otyrǵanda…
«…Kenet aq saqaldy, nur júzdi kemeńger qariia paida bola qaldy. – Balam, – dedi, – estidim zaryńdy. Estidim tilegińdi. Oryndaiyn, qansha ǵumyr suraisyń? – Ata, – dedi Baian, – jan ata! Bir sáttik qana qýanysh edi tilegenim. Aiyp etpe. Sókpe. Qi bizge, qi úsh kúndik qyzyqty», – dep suraidy».
Iá …úsh kún. Keibireýler «átteń, kóp suramaǵany-ai…» desedi. Súiip kórmegen, súiikti bolmaǵan adamdar aýzynan shyǵar sóz, – deidi qalamger.
«Eki aqyldy aqyl talastyrmai tura almaidy. Neǵurlym aqyldy bolsa, soǵurlym kóbirek talasady… neǵurlym kóbirek talassa, soǵurlym bir-birin salmaqtai túsedi», – dep romanda aitylǵandai, biz ózimizdi tolǵan, aqyldy adam sanaimyz. Keide bizdiń de eshteńeni uqqymyz kelmeidi. Bilmeitinimizdi bilip turyp ta daýlasamyz. Sebebi, «aqyldymyz». Oilap qarasaq, osyndai belgiler bizdiń kóbimizge tán emes pe?
Jazýshy – siz ben bizdiń basymyzdaǵy kishkene tragediiany, «Ahillestiń ókshesi» demekshi, bizdiń de ókshemizdi kózdep otyr. Bul – bir bolsa, ekinshiden, belgili orys jazýshysy Kýprin aitqandai, myńdardyń birinde ǵana bolatyn naǵyz mahabbat bizdiń «ataqty» Edigeniń basynda boldy.
Mahabbat – adam psihologiiasyn ashatyn aina
Ózin ǵulama sanaityn, ózinshe romantika ataýlydan jurdai Edige kádimgi oqýshydai-aq ǵashyq.
Mine, osy mahabbat madrigaly romanda erekshe áserli berilgen. Jáne ol ádettegidei qyz-jigit súiisine eltý emes tárizdi.
Ónerde mahabbat – adam psihologiiasyn ashýda aina ispettes. Jas adamnyń eń osal jeri – mahabbat mashaqatynan ustasań, onyń jan dúniesindegi ótip jatqan alapat sezimderdiń qaida alyp bara jatqanyn ońai baiqaýǵa bolady. Edige jandúniesin sýretteýde, onyń psihologiiasyn oqýshyǵa jaiyp salýda avtor bul quraldy sheberlikpen paidalanǵan. Edige menmendiginiń jan-jaqty, tipti «absoliýt dárejede» ashyla.tyn arenasy – osy. Tek osy kilt arqyly jazýshy ózin jariialaýdan ólerdei qorqatyn egoist jandúniesin shynaiy sýretteidi.
Mine, osy Gúlshat pen Edige arasyndaǵy mahabbatty tam-tumdap baiandaý arqyly avtor bizdi romantikalyq sezimder týraly zamandastar pikiri jan-jaqty beinelengen galereiaǵa alyp kiredi.
Roman sondyqtan da siz ben biz jaily.
Shyǵarmada sheber beinelenetin Áz-aǵańdar men Bákender búginde aramyzda bar ma? Bar bolǵanda qandai!
«Pap», – dep ákesiniń moinyna asylýshy Sanjar she?
Búginde Kúldári de, Halel de, Berdibekter de tolyp jatyr.
Endeshe, bul romannan árkim ózin tabady. Illaiym, solai bolǵai.
Shyǵarmadaǵy aty atalǵan ár keiipkerge jan-jaqty taldaý jasaý bizdiń maqsatymyzǵa kirmeidi. Alaida aita ketetin bir másele, avtor tiptik keiipkerlerin tiptik ortadan alyp otyr. Bul – óner týyndysy úshin jeńiske para-par.
Aty atalyp, boiy kórinetin árbir keiipker utymdy daralanǵan. Jalt etip joq bolatyn ár beineniń oqýshy oiynda uzaq saqtalatyn syry da osynda.
Myna dialogtarǵa qatysýshylardyń kim ekenin ońai baiqaýǵa bolady:
– Tapsyrmalaryńyzdyń bári aina-qatesiz oryndaldy.
– Maqalany túzetem, jóndeiin.
Al, Áz-aǵa, taily-tuiaǵymyz qalmai tegis aerovokzal basynda bolamyz… – deitin Bákennen bastap, «shlátsá etip júrmeý kerek, eshe tereze qaǵasyń. Soma sashel shto li, jyndy adam siiaqty», – deitin Dariǵa shesheige deiin óz tilimen sóileidi.
Romannyń formasynyń ózi de biz oqyp júrgenderge qaraǵanda ózge. Adam ata men Haýa ana, Qudaidyń adamdy jasaýy, Edigeniń Qypshaq memleketiniń kúireýi jaily jazǵandary romanda aýyq-aýyq kezdesip, oqýshy oiyn áldeqaida alysqa áketedi.
Keide oidym-oidym stsenalar, sýretter sintezi tárizdi beriletin sýretter men avtorlyq oilar qalamger tanymynyń jańa izdenisterin ańǵartady.
(Bul osydan ondaǵan jyldar buryn bastalyp, pikirler talasyna ainalyp, birde maquldanyp, birde quptalyp, qalamgerler shyǵarmalarynda qoldanyla bastaǵan ádis-tásilder ǵoi.)
Alaida onyń bári jarasty bir úndestik, garmoniia tapqan. Bul epizodtar múlde qajetsiz desek, qatelesermiz. Al olardyń mánin, fýnktsiiasyn ashý arnaiy eńbekti qajet etedi.
Romandaǵy epizodtardy sýretteýde avtordyń keide: «deidi»…, «deidi…», «dedi» degen baiandaýlarǵa basymdyq berýi, keide dialogtaǵy ekinshi jaqty tyńdaýshy, ne sóileýshi sózin múlde alyp tastaýy, t.b. osy sipatty tosyndaý tásilder romanǵa jańa yrǵaq, áýen bergen. Bul ádisnamalyq qoldanystar shyǵarma kórkemdigin aqsatyp turǵan joq.
– Alaida biz ózimizdi pessimist sanaimyz, – dep roman epilogynda avtor aitpaqshy; bireýler: bizdei pessimister mundai jalǵan romantikaǵa berilmeidi.., eshq ashan, – deýi de múmkin ǵoi. Olarǵa aitar daýymyz bar. «Eshteńege tańdanbaý – aqyldylyqtyń belgisi emes» degen eken bir uly adam.
Otarlyq saiasatty kórkem mazmunǵa kóshire beinelegen shyǵarma
Túiin.
Sonymen toqsan aýyz sózdiń tobyqtai túiini: «Jazýshy qalamynan týǵan barlyq asyl buiym ataýlyny alsaq, ár kitaptyń tamyr, tórkini eń aldymen jazýshynyń óziniń janynan tereń oryn alǵan kúilerden týady. Adam taǵdyry men tartysynyń barlyq shaqtaryna óziniń ishki, syrtqy bolmysymen naqtyly túgel shomǵan jazýshynyń kóńilinen ǵana kóńildegidei tulǵa týady. Júrek qanymen jazylǵandai, ádebi shyǵarma ózi de súigen, ózi de jirengen jannan shyǵady. Birde dostasyp, birde alysqan, keide qýanyp, máz-mereke kórgen nemese ashy kúiik, ystyq jas tógip ókingen, jeńilý men utylý jazasyn shekken, bolmasa jeńis, tabys, qýanysh, shattyq tapqan, qysqasy, bar tynysy balqyǵan jazýshylyq júrekten ǵana shyn shyǵarma týady», – dep uly Muhtar Áýezov aitqandai, «Kók munar» – júrekten shyqqan dúnie.
Asa aqyldy individter men ózinen basqany oilap jatpaityn adamdar beinesin jasaý qazir dúniejúzi ádebietiniń basty maqsatyna ainalyp otyr. Endeshe, «Kók munardaǵy» ózimshil, tákappar Edige beinesin Muhtar Maǵaýin alpysynshy jyldardyń sońynda-aq jasaǵan eken.
Bul tipti de ońai mindet emes edi. Al osy qiyn túiindi sheshýge táýekel etken qalamger M.Maǵaýin úshin bizdiń qýanýymyz kerek. Sol úshin qalamgerdiń qolyn qysqym keledi.
Jetpisinshi jyldardyń basynda «Kók munar» romany jariialanǵanda qazaq ádebi syny ony jatyrqai qabyldaǵan syńaily. Munyń birneshe iri sebepteri bolǵan. Aldymen shyǵarma otarlyq kúi keshken Qazaqstandaǵy erkin oilaý men demokratiialyq ustanymdarǵa den qoia bastaǵan jastar psihologiiasyn jáne onyń basty sebepterin baiqata sýretteidi. Onyń avtory otarlyq júieniń piǵyl, áreketterin jetik biletin qalamger bolǵandyqtan resmi ideologiiaǵa dálel retinde ustaityn oi men ideialardy kórkem mazmunǵa kóshire baiandaǵan. Ári ony dáleldep kórsetý de ońai bolmasa kerek. Sondyqtan san túrli talqylaýlar men bastyqtar aldyndaǵy sirese, ses kórsete ótken keńes-áńgimelerde olar kórsetken resmi dálelderdi joqqa shyǵaryp otyrǵan. Shyǵarmaǵa qarsy bolǵan bastyqtar men qalamgerlerdiń romannyń túri men kompozitsiiasyndaǵy tosyn túrlerdi dálel-derek etip sóileýlerine týra kelgen. Biraq muny teoriialyq baǵytta dáiektei almaǵan.
Qalamgerdiń «Men» romanyndaǵy shyǵarmanyń jaryq kórý tarihy týraly áńgimelerde tipti qalamdas áriptesteri men dostaryna deiin qoldaý kórsetýdiń ornyna synaýǵa, qatelikterin tabýǵa tyrysqan (93-130 bb.). Munyń negizinde resmi ideologiia ustanymdaryna jaltaqtaǵan mansapshyl bastyqtardyń kózqarastary men olarǵa jaǵympazdanǵan baǵynyshty qyzmetkerlerdiń máimóńke qylyqtary jatqany anyq baiqalady.
Ekinshiden, «Kók munar» – talantty, oily jastarǵa erkin oilaýǵa múmkindik bermegen, olardy tusaý men jýasytý úshin surqiia áreketterdiń nebir kúrdeli túrlerin iske asyryp otyrǵan Keńes ókimetiniń adamǵa jat otarlyq saiasatyn kórkem mazmunǵa kóshire beineleitin shyǵarma. Sonyń negizgi ádisteriniń biri – qazaq intelligentsiiasynyń mansapqumar, tiyn-teben qýǵan tobynyń psihologiiasyn sheber kórsetken, paidalanǵan roman.
Qalamger dostarynyń kóbi M.Maǵaýin shyǵarmasyn talqylaý kezinde kózge kórinip turǵan negizgi ideialardy kórmegensip, teris sóileýge kóshse de, keiin ońasha keńesterde «bárin kúnimiz úshin aittyq emes pe?» – dep, keshirim suraǵandai kúi keshken.
Osy talqylaýlar kezinde kópke qarsy turyp, romannyń jańa sipatyn aitqan Q.Jumadilov pen R.Toqtarovtardy erekshe aitamyz.
Romannyń bas qaharmany Edige – resmi ideologiianyń aitqandarynan shyqpaǵan zamandastary tarapynan san túrli qarsylyqtarǵa ushyrap qiianat kórgen. Alaida aldyna qoiǵan maqsaty men biik armandary jolynda qandai qiyndyq kórse de, bas tartpaǵan qaisar jan.
Sóz sońynda, M.Maǵaýin týraly oiymdy, jazýshynyń ataqty dosy
Ábish Kekilbaiulynyń myna pikirimen aiaqtasam dep edim:
«Ádebietimizdiń paiymdyq deńgeiiniń tereńdeýi men kórkemdik deńgeiiniń biikteýine onyń sińirgen eńbegin óz aldyna sóz etermin. Búgingi aitarym, Muhtar Maǵaýinsiz qazirgi qazaq rýhaniiatynyń aspany áldeqaida kómeski kóriner edi. Asqaq talabyna asqan talanty, biik maqsatyna berik tabandylyǵy, kól-kósir kósem kózqarasy laiyq aitýly sýretkerdiń aldaǵy alar asýlaryn bylai qoiǵanda, qazirdiń ózinde tyndyrǵanymen-aq ulttyq mádenietimizge arǵy-berginiń kóp súleilerinen asyra úles qosqan klassik jazýshymyz, ozat oishyl ǵalymymyz, qajyrly da qaisar qairatkerimiz ekendigin bir dáýirde týyp, bir maqsat jolynda ter tógisip kele jatqan zamandasy retinde maqtana da, masattana da aita alamyn».
