ۆاتەرلوو كٶپٸرٸ. وسى اتاۋمەن مۇحتار ماعاۋيننٸڭ «كٶك مۇنار» رومانىن وقىپ شىققاننان كەيٸنگٸ ەسەرٸمدٸ, ۇمىتپاسام, 1973 جىلدىڭ سوڭىندا جازىپپىن. بٸراق باسپاسٶزدە جارييالاۋدىڭ سەتٸ تٷسپەدٸ. ەندٸ سونى تاۋىپ الىپ, ارادا ەلدەنەشە جىلدار ٶتكەن سوڭ… اراعا 50 جىلداي تٷسكەن ەكەن-اۋ, قايتا وقىپ ويلانىپ وتىرمىن. رەتسەنزييا تاقىرىبىن نەگە وسىلاي قويدىم ەكەن?.. مۇنىڭ بٸر مىقتى سەبەبٸ بولۋعا تيٸس قوي.
زينول-عابدەن بيسەنعالي,
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
«كٶك مۇنار» – سٸز جەنە بٸز جايلى رومان
ٶمٸرگە رومان كەلدٸ!
– نە بولدى? – دەپ سۇراق قوياتىن بٸزگە ەدەبيەت تەوريياسىنان لەكتسييا وقىپ تۇرىپ ۇستازىمىز.
سودان بٸزدٸڭ ەلەن-پەلەنٸمٸزدٸڭ, بالاڭ داۋىمىزدىڭ باسىلعان, تولاستاعان بٸر شاعىندا اسىقپاي بٸزگە بىلاي دەگەن:
– شىراقتارىم, ونىڭ ٶزٸ بٸر قۇبىلىس – جازۋشى ەرلٸگٸ, – ياۆلەنيە, پودۆيگ! (ۇستازىمىز تەورييا ٷشٸن اسا قاجەتتٸ سٶزدەردٸ ٷنەمٸ ورىسشالاپ تۇراتىن.)
جاستارعا جاقسى تانىس جازۋشى مۇحتار ماعاۋيننٸڭ «كٶك مۇنار» اتتى رومانىن وقۋ ٷستٸندە ەسٸمە ۇستازىمىزدىڭ وسى سٶزدەرٸ تٷستٸ.
رومان – ەكٸ جٷز بەتتەي عانا كٸشكەنتاي كٶگٸلدٸر كٸتاپ. مەن مۇندالاپ تارتىپ, قىزىقتىردى دا تۇردى. جالىقتىرمايدى. كەيبٸر بەتتەرٸنە قايتا قاراپ, توقتالا وقىعان سايىن تٷرلەنە, تٷلەي تٷسەتٸندەي ەسەر قالدىردى.
اقىرى شىداي الماي, العاشقى ەسەرٸمدٸ قاعازعا تٷسٸردٸم دە, ماشينكاعا باسىپ, ەرتەڭٸنە «لەنينشٸل جاس» گازەتٸنە الىپ باردىم. كٶكبازارعا قارسى تۇرعان كٶپ قاباتتى عيماراتتىڭ بٸر بٶلمەسٸنٸڭ ەسٸگٸن اشىپ قاراسام, ساعات ەشٸمباەۆ وتىر ەكەن. بٸز ٸ كۋرستا ساعاتتىڭ كۋرستاستارى – نۇرلان ورازالينمەن, الدان سمايىلوۆتارمەن بٸر بٶلمەدە تۇرعانبىز. ولار ٸٸٸ كۋرستا ەدٸ. ساعات اندا-ساندا بولسا دا كٸرٸپ شىعۋشى ەدٸ.
اماندىق-ساۋلىقتان كەيٸن, شارۋامدى سۇرادى. جازعاندارىمدى ۇسىندىم.
قالامىن الىپ, بٸردەڭە جازىپ, قاتەلەرٸن تٷزەي باستادى. وقىپ شىعىپ, سەل ويلانىپ وتىرىپ: «رەتسەنزيياڭ جامان ەمەس ەكەن, باسامىز. بٸراق مۇحتار ماعاۋين رومانى تۋرالى جاعداي سەل كٷردەلٸلەۋ بولىپ تۇر عوي, شامالى تىنىشتالسىن, ٷش-تٶرت ايدان سوڭ ماعان الىپ كەلەرسٸڭ, ۋاقىتىڭ بار عوي, ويلان, ٶزگە قالامگەرلەردٸڭ ماقالالارىن قارا», – دەپ شىعارىپ سالدى.
جالپى العاندا, جاقسى ەسەرمەن شىقتىم. تٶرت اي ٶتكەن سوڭ جازعى دەمالىس باستالدى دا, «كٶك مۇنار» تۋرالى جازعاندارىم سول بويى قالا بەردٸ.
قالامگەردٸڭ الپىس جىلدىق مەرەيتويى تۇسىندا زەيناعاڭا, قابدولوۆقا, «وقىپ كٶرٸڭٸزشٸ» دەپ ۇسىنعام, اسىعىستاۋ قاراپ شىعىپ, «جارايدى عوي» دەۋمەن قايتارىپ بەردٸ.
«ۆاتەرلوو كٶپٸرٸ»
(ەلۋ جىل بۇرىن جازىلعان ماقالا)
فرانتسۋزدىڭ اتاقتى يمپەراتورى ناپولەون ٷشٸن «ۆاتەرلوو شايقاسى» كٷيرەۋ بولدى. ەۋروپولىقتارعا جاقسى مەلٸم تالاي تاريحتىڭ كۋەسٸ بولعان ۆاتەرلوو دالاسىندا تەك مىقتىلار مەن كٷشتٸلەر عانا جەڭٸسكە جەتەدٸ دەگەن اڭىزدىق ميفولوگەم بار. اۋىر بٸر سىناقتاردان ٶتكەننەن «ۆاتەرلوودان ٶتتٸڭ بە?» – دەپ سۇرايتىن كٶرٸنەدٸ.
ەندەشە, ٶنەر جولىنداعى وسىنداي «ۆاتەرلوو كٶپٸرٸنەن» ٶتۋ دەگەن اڭىزعا ۇلاسقان مەتافورالىق پٸكٸردٸ قولدانار بولساق, وسى كٶپٸردەن 1960 جىلى مۇحتار ماعاۋين ٶتكەن ەكەن. بۇعان بٸز ٶتە قۋانىشتىمىز.
ەندٸ وبەكتٸمٸزگە ورالايىق.
ٶمٸرگە رومان كەلدٸ. سوندا ول «كٶك مۇنار» كٸم جايلى, نە جايلى رومان? بۇل سۇراققا جاۋاپتى اناۋ-مىناۋ دەپ تٸزٸپ جاتپاي-اق, «بۇل – سٸز جەنە بٸز جايلى» دەسەك, قاتەلەسپەيمٸز عوي دەگەن ويدامىز.
يٸرٸمٸنە ٸلٸپ الا جٶنەلەتٸن رومان قۇپيياسى دا, قۇنى دا – وسىندا.
بٸزدٸڭ ٶزٸمٸز بەن زامانداستارىمىز تۋرالى يدەيالىق باعىتى جەنە كٶركەمدٸگٸ جاعىنان وقۋشى قاۋىمنىڭ ەستەتيكالىق تالابىن قاناعاتتاندىرا الاتىن كٶركەم شىعارما اۋاداي قاجەت-اق ەدٸ. جاڭا كەيٸپكەردٸ دە كٷتكەنبٸز.
مٸنە, وسىنداي بٸر تابيعي تالاپتان جاڭا شىعارما تۋىپتى. بٷگٸنگٸ كٷن قاھارمانى كٸم? ينتەللەكت جاعىنان جان-جاقتى دامىعان بٷگٸنگٸ وقۋشى بۇل سۇراققا جاۋاپتى وسى روماننان وپ-وڭاي تابا الادى دەگەن ويدامىن.
«سوندا, ول ەدٸگە مە?» – دەپ داۋلاساسىز با? يە, سول!
بٸراق اۆتوردىڭ ەستەتيكالىق يدەالى ول ەمەس. ونى ۇمىتپاعان ابزال. «سوندا ەدٸگە كٸم?» دەيسٸز بە? ول ما ?.. ول – سٸز بەن بٸز.
تٸپتٸ, ايانباي ارحيۆتٸ اقتارىپ جٷرگەن ەدٸگەنٸڭ ٶزٸ دە قازٸر كەيبٸر زامانداستارىمىز ٷشٸن يدەال بولسا, قانداي تاماشا بولار ەدٸ.
كٸشكەنە شەگٸنٸس…
قازٸر قايدا بارساڭ دا – ماحاببات جايلى ديسپۋت.
م.ماعاۋيننٸڭ «ۆاتەرلوو كٶپٸرٸ» اتالعان ەڭگٸمەسٸ دە وسى تاقىرىپتان باستالادى. جٸگٸتتەر مەن قىزدار باس قوسقان جەردە ەڭگٸمەدەن ەڭگٸمە ٶربٸپ, مەسەلە قىز-جٸگٸت اراسىنا كەلگەندە بٸرەۋلەر وتىرا قالىپ: «ماحاببات جوق», – دەپ شٸرەنەدٸ. ودان ەرٸدە: بار, جوق.., جوق, بار… داۋ جالعاسادى. بٸرەۋلەر سىرىن ايتادى. بٸرەۋلەر شىنىن ايتادى. الايدا, بٸر قىزىعى, مۇنداي داۋدىڭ ەدەتتە اقتىق شەشٸمٸ جوق. ولاي دەيتٸنٸم, «ماحاببات بار» دەپ دەلەلدەگەنمەن قارسى جاق ٶزٸنٸكٸن دۇرىس سانايدى. ٶزٸنٸڭ ويىمەن كەتەدٸ.
بٷل ەڭگٸمەنٸ قالامگەر «قوزى مەن بايان» تۋرالى, ناقتىلاساق, ولاردىڭ ماحابباتى تۋرالى ميفتٸك ميفولوگەمنەن باستايدى. بٷگٸندە كٶپكە تانىس ميفتٸك اڭىزدىڭ قالامگەر ەركٸن قولدانعان ٷلگٸسٸندە: بايان قاپىدا قودار قولىنان قازا تاپقان قوزىنى جوقتاپ, زار جىلاپ وتىرعاندا…
«…كەنەت اق ساقالدى, نۇر جٷزدٸ كەمەڭگەر قارييا پايدا بولا قالدى. – بالام, – دەدٸ, – ەستٸدٸم زارىڭدى. ەستٸدٸم تٸلەگٸڭدٸ. ورىندايىن, قانشا عۇمىر سۇرايسىڭ? – اتا, – دەدٸ بايان, – جان اتا! بٸر سەتتٸك قانا قۋانىش ەدٸ تٸلەگەنٸم. ايىپ ەتپە. سٶكپە. قي بٸزگە, قي ٷش كٷندٸك قىزىقتى», – دەپ سۇرايدى».
يە …ٷش كٷن. كەيبٸرەۋلەر «ەتتەڭ, كٶپ سۇراماعانى-اي…» دەسەدٸ. سٷيٸپ كٶرمەگەن, سٷيٸكتٸ بولماعان ادامدار اۋزىنان شىعار سٶز, – دەيدٸ قالامگەر.
«ەكٸ اقىلدى اقىل تالاستىرماي تۇرا المايدى. نەعۇرلىم اقىلدى بولسا, سوعۇرلىم كٶبٸرەك تالاسادى… نەعۇرلىم كٶبٸرەك تالاسسا, سوعۇرلىم بٸر-بٸرٸن سالماقتاي تٷسەدٸ», – دەپ روماندا ايتىلعانداي, بٸز ٶزٸمٸزدٸ تولعان, اقىلدى ادام سانايمىز. كەيدە بٸزدٸڭ دە ەشتەڭەنٸ ۇققىمىز كەلمەيدٸ. بٸلمەيتٸنٸمٸزدٸ بٸلٸپ تۇرىپ تا داۋلاسامىز. سەبەبٸ, «اقىلدىمىز». ويلاپ قاراساق, وسىنداي بەلگٸلەر بٸزدٸڭ كٶبٸمٸزگە تەن ەمەس پە?
جازۋشى – سٸز بەن بٸزدٸڭ باسىمىزداعى كٸشكەنە تراگەدييانى, «احيللەستٸڭ ٶكشەسٸ» دەمەكشٸ, بٸزدٸڭ دە ٶكشەمٸزدٸ كٶزدەپ وتىر. بۇل – بٸر بولسا, ەكٸنشٸدەن, بەلگٸلٸ ورىس جازۋشىسى كۋپرين ايتقانداي, مىڭداردىڭ بٸرٸندە عانا بولاتىن ناعىز ماحاببات بٸزدٸڭ «اتاقتى» ەدٸگەنٸڭ باسىندا بولدى.
ماحاببات – ادام پسيحولوگيياسىن اشاتىن اينا
ٶزٸن عۇلاما سانايتىن, ٶزٸنشە رومانتيكا اتاۋلىدان جۇرداي ەدٸگە كەدٸمگٸ وقۋشىداي-اق عاشىق.
مٸنە, وسى ماحاببات مادريگالى روماندا ەرەكشە ەسەرلٸ بەرٸلگەن. جەنە ول ەدەتتەگٸدەي قىز-جٸگٸت سٷيٸسٸنە ەلتۋ ەمەس تەرٸزدٸ.
ٶنەردە ماحاببات – ادام پسيحولوگيياسىن اشۋدا اينا ٸسپەتتەس. جاس ادامنىڭ ەڭ وسال جەرٸ – ماحاببات ماشاقاتىنان ۇستاساڭ, ونىڭ جان دٷنيەسٸندەگٸ ٶتٸپ جاتقان الاپات سەزٸمدەردٸڭ قايدا الىپ بارا جاتقانىن وڭاي بايقاۋعا بولادى. ەدٸگە جاندٷنيەسٸن سۋرەتتەۋدە, ونىڭ پسيحولوگيياسىن وقۋشىعا جايىپ سالۋدا اۆتور بۇل قۇرالدى شەبەرلٸكپەن پايدالانعان. ەدٸگە مەنمەندٸگٸنٸڭ جان-جاقتى, تٸپتٸ «ابسوليۋت دەرەجەدە» اشىلا.تىن ارەناسى – وسى. تەك وسى كٸلت ارقىلى جازۋشى ٶزٸن جارييالاۋدان ٶلەردەي قورقاتىن ەگويست جاندٷنيەسٸن شىنايى سۋرەتتەيدٸ.
مٸنە, وسى گٷلشات پەن ەدٸگە اراسىنداعى ماحابباتتى تام-تۇمداپ بايانداۋ ارقىلى اۆتور بٸزدٸ رومانتيكالىق سەزٸمدەر تۋرالى زامانداستار پٸكٸرٸ جان-جاقتى بەينەلەنگەن گالەرەياعا الىپ كٸرەدٸ.
رومان سوندىقتان دا سٸز بەن بٸز جايلى.
شىعارمادا شەبەر بەينەلەنەتٸن ەز-اعاڭدار مەن بەكەندەر بٷگٸندە ارامىزدا بار ما? بار بولعاندا قانداي!
«پاپ», – دەپ ەكەسٸنٸڭ موينىنا اسىلۋشى سانجار شە?
بٷگٸندە كٷلدەرٸ دە, حالەل دە, بەردٸبەكتەر دە تولىپ جاتىر.
ەندەشە, بۇل روماننان ەركٸم ٶزٸن تابادى. يللايىم, سولاي بولعاي.
شىعارماداعى اتى اتالعان ەر كەيٸپكەرگە جان-جاقتى تالداۋ جاساۋ بٸزدٸڭ ماقساتىمىزعا كٸرمەيدٸ. الايدا ايتا كەتەتٸن بٸر مەسەلە, اۆتور تيپتٸك كەيٸپكەرلەرٸن تيپتٸك ورتادان الىپ وتىر. بۇل – ٶنەر تۋىندىسى ٷشٸن جەڭٸسكە پارا-پار.
اتى اتالىپ, بويى كٶرٸنەتٸن ەربٸر كەيٸپكەر ۇتىمدى دارالانعان. جالت ەتٸپ جوق بولاتىن ەر بەينەنٸڭ وقۋشى ويىندا ۇزاق ساقتالاتىن سىرى دا وسىندا.
مىنا ديالوگتارعا قاتىسۋشىلاردىڭ كٸم ەكەنٸن وڭاي بايقاۋعا بولادى:
– تاپسىرمالارىڭىزدىڭ بەرٸ اينا-قاتەسٸز ورىندالدى.
– ماقالانى تٷزەتەم, جٶندەيٸن.
ال, ەز-اعا, تايلى-تۇياعىمىز قالماي تەگٸس اەروۆوكزال باسىندا بولامىز… – دەيتٸن بەكەننەن باستاپ, «شلەتسە ەتٸپ جٷرمەۋ كەرەك, ەششە تەرەزە قاعاسىڭ. سوما ساشەل شتو لي, جىندى ادام سيياقتى», – دەيتٸن داريعا شەشەيگە دەيٸن ٶز تٸلٸمەن سٶيلەيدٸ.
روماننىڭ فورماسىنىڭ ٶزٸ دە بٸز وقىپ جٷرگەندەرگە قاراعاندا ٶزگە. ادام اتا مەن حاۋا انا, قۇدايدىڭ ادامدى جاساۋى, ەدٸگەنٸڭ قىپشاق مەملەكەتٸنٸڭ كٷيرەۋٸ جايلى جازعاندارى روماندا اۋىق-اۋىق كەزدەسٸپ, وقۋشى ويىن ەلدەقايدا الىسقا ەكەتەدٸ.
كەيدە ويدىم-ويدىم ستسەنالار, سۋرەتتەر سينتەزٸ تەرٸزدٸ بەرٸلەتٸن سۋرەتتەر مەن اۆتورلىق ويلار قالامگەر تانىمىنىڭ جاڭا ٸزدەنٸستەرٸن اڭعارتادى.
(بۇل وسىدان ونداعان جىلدار بۇرىن باستالىپ, پٸكٸرلەر تالاسىنا اينالىپ, بٸردە ماقۇلدانىپ, بٸردە قۇپتالىپ, قالامگەرلەر شىعارمالارىندا قولدانىلا باستاعان ەدٸس-تەسٸلدەر عوي.)
الايدا ونىڭ بەرٸ جاراستى بٸر ٷندەستٸك, گارمونييا تاپقان. بۇل ەپيزودتار مٷلدە قاجەتسٸز دەسەك, قاتەلەسەرمٸز. ال ولاردىڭ مەنٸن, فۋنكتسيياسىن اشۋ ارنايى ەڭبەكتٸ قاجەت ەتەدٸ.
رومانداعى ەپيزودتاردى سۋرەتتەۋدە اۆتوردىڭ كەيدە: «دەيدٸ»…, «دەيدٸ…», «دەدٸ» دەگەن بايانداۋلارعا باسىمدىق بەرۋٸ, كەيدە ديالوگتاعى ەكٸنشٸ جاقتى تىڭداۋشى, نە سٶيلەۋشٸ سٶزٸن مٷلدە الىپ تاستاۋى, ت.ب. وسى سيپاتتى توسىنداۋ تەسٸلدەر رومانعا جاڭا ىرعاق, ەۋەن بەرگەن. بۇل ەدٸسنامالىق قولدانىستار شىعارما كٶركەمدٸگٸن اقساتىپ تۇرعان جوق.
– الايدا بٸز ٶزٸمٸزدٸ پەسسيميست سانايمىز, – دەپ رومان ەپيلوگىندا اۆتور ايتپاقشى; بٸرەۋلەر: بٸزدەي پەسسيميستەر مۇنداي جالعان رومانتيكاعا بەرٸلمەيدٸ.., ەشق اشان, – دەۋٸ دە مٷمكٸن عوي. ولارعا ايتار داۋىمىز بار. «ەشتەڭەگە تاڭدانباۋ – اقىلدىلىقتىڭ بەلگٸسٸ ەمەس» دەگەن ەكەن بٸر ۇلى ادام.
وتارلىق ساياساتتى كٶركەم مازمۇنعا كٶشٸرە بەينەلەگەن شىعارما
تٷيٸن.
سونىمەن توقسان اۋىز سٶزدٸڭ توبىقتاي تٷيٸنٸ: «جازۋشى قالامىنان تۋعان بارلىق اسىل بۇيىم اتاۋلىنى الساق, ەر كٸتاپتىڭ تامىر, تٶركٸنٸ ەڭ الدىمەن جازۋشىنىڭ ٶزٸنٸڭ جانىنان تەرەڭ ورىن العان كٷيلەردەن تۋادى. ادام تاعدىرى مەن تارتىسىنىڭ بارلىق شاقتارىنا ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ, سىرتقى بولمىسىمەن ناقتىلى تٷگەل شومعان جازۋشىنىڭ كٶڭٸلٸنەن عانا كٶڭٸلدەگٸدەي تۇلعا تۋادى. جٷرەك قانىمەن جازىلعانداي, ەدەبي شىعارما ٶزٸ دە سٷيگەن, ٶزٸ دە جيرەنگەن جاننان شىعادى. بٸردە دوستاسىپ, بٸردە الىسقان, كەيدە قۋانىپ, مەز-مەرەكە كٶرگەن نەمەسە اششى كٷيٸك, ىستىق جاس تٶگٸپ ٶكٸنگەن, جەڭٸلۋ مەن ۇتىلۋ جازاسىن شەككەن, بولماسا جەڭٸس, تابىس, قۋانىش, شاتتىق تاپقان, قىسقاسى, بار تىنىسى بالقىعان جازۋشىلىق جٷرەكتەن عانا شىن شىعارما تۋادى», – دەپ ۇلى مۇحتار ەۋەزوۆ ايتقانداي, «كٶك مۇنار» – جٷرەكتەن شىققان دٷنيە.
اسا اقىلدى ينديۆيدتەر مەن ٶزٸنەن باسقانى ويلاپ جاتپايتىن ادامدار بەينەسٸن جاساۋ قازٸر دٷنيەجٷزٸ ەدەبيەتٸنٸڭ باستى ماقساتىنا اينالىپ وتىر. ەندەشە, «كٶك مۇنارداعى» ٶزٸمشٸل, تەكاپپار ەدٸگە بەينەسٸن مۇحتار ماعاۋين الپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا-اق جاساعان ەكەن.
بۇل تٸپتٸ دە وڭاي مٸندەت ەمەس ەدٸ. ال وسى قيىن تٷيٸندٸ شەشۋگە تەۋەكەل ەتكەن قالامگەر م.ماعاۋين ٷشٸن بٸزدٸڭ قۋانۋىمىز كەرەك. سول ٷشٸن قالامگەردٸڭ قولىن قىسقىم كەلەدٸ.
جەتپٸسٸنشٸ جىلداردىڭ باسىندا «كٶك مۇنار» رومانى جارييالانعاندا قازاق ەدەبي سىنى ونى جاتىرقاي قابىلداعان سىڭايلى. مۇنىڭ بٸرنەشە ٸرٸ سەبەپتەرٸ بولعان. الدىمەن شىعارما وتارلىق كٷي كەشكەن قازاقستانداعى ەركٸن ويلاۋ مەن دەموكراتييالىق ۇستانىمدارعا دەن قويا باستاعان جاستار پسيحولوگيياسىن جەنە ونىڭ باستى سەبەپتەرٸن بايقاتا سۋرەتتەيدٸ. ونىڭ اۆتورى وتارلىق جٷيەنٸڭ پيعىل, ەرەكەتتەرٸن جەتٸك بٸلەتٸن قالامگەر بولعاندىقتان رەسمي يدەولوگيياعا دەلەل رەتٸندە ۇستايتىن وي مەن يدەيالاردى كٶركەم مازمۇنعا كٶشٸرە بايانداعان. ەرٸ ونى دەلەلدەپ كٶرسەتۋ دە وڭاي بولماسا كەرەك. سوندىقتان سان تٷرلٸ تالقىلاۋلار مەن باستىقتار الدىنداعى سٸرەسە, سەس كٶرسەتە ٶتكەن كەڭەس-ەڭگٸمەلەردە ولار كٶرسەتكەن رەسمي دەلەلدەردٸ جوققا شىعارىپ وتىرعان. شىعارماعا قارسى بولعان باستىقتار مەن قالامگەرلەردٸڭ روماننىڭ تٷرٸ مەن كومپوزيتسيياسىنداعى توسىن تٷرلەردٸ دەلەل-دەرەك ەتٸپ سٶيلەۋلەرٸنە تۋرا كەلگەن. بٸراق مۇنى تەورييالىق باعىتتا دەيەكتەي الماعان.
قالامگەردٸڭ «مەن» رومانىنداعى شىعارمانىڭ جارىق كٶرۋ تاريحى تۋرالى ەڭگٸمەلەردە تٸپتٸ قالامداس ەرٸپتەستەرٸ مەن دوستارىنا دەيٸن قولداۋ كٶرسەتۋدٸڭ ورنىنا سىناۋعا, قاتەلٸكتەرٸن تابۋعا تىرىسقان (93-130 بب.). مۇنىڭ نەگٸزٸندە رەسمي يدەولوگييا ۇستانىمدارىنا جالتاقتاعان مانساپشىل باستىقتاردىڭ كٶزقاراستارى مەن ولارعا جاعىمپازدانعان باعىنىشتى قىزمەتكەرلەردٸڭ مەيمٶڭكە قىلىقتارى جاتقانى انىق بايقالادى.
ەكٸنشٸدەن, «كٶك مۇنار» – تالانتتى, ويلى جاستارعا ەركٸن ويلاۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەگەن, ولاردى تۇساۋ مەن جۋاسىتۋ ٷشٸن سۇرقييا ەرەكەتتەردٸڭ نەبٸر كٷردەلٸ تٷرلەرٸن ٸسكە اسىرىپ وتىرعان كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ ادامعا جات وتارلىق ساياساتىن كٶركەم مازمۇنعا كٶشٸرە بەينەلەيتٸن شىعارما. سونىڭ نەگٸزگٸ ەدٸستەرٸنٸڭ بٸرٸ – قازاق ينتەلليگەنتسيياسىنىڭ مانساپقۇمار, تيىن-تەبەن قۋعان توبىنىڭ پسيحولوگيياسىن شەبەر كٶرسەتكەن, پايدالانعان رومان.
قالامگەر دوستارىنىڭ كٶبٸ م.ماعاۋين شىعارماسىن تالقىلاۋ كەزٸندە كٶزگە كٶرٸنٸپ تۇرعان نەگٸزگٸ يدەيالاردى كٶرمەگەنسٸپ, تەرٸس سٶيلەۋگە كٶشسە دە, كەيٸن وڭاشا كەڭەستەردە «بەرٸن كٷنٸمٸز ٷشٸن ايتتىق ەمەس پە?» – دەپ, كەشٸرٸم سۇراعانداي كٷي كەشكەن.
وسى تالقىلاۋلار كەزٸندە كٶپكە قارسى تۇرىپ, روماننىڭ جاڭا سيپاتىن ايتقان ق.جۇمادٸلوۆ پەن ر.توقتاروۆتاردى ەرەكشە ايتامىز.
روماننىڭ باس قاھارمانى ەدٸگە – رەسمي يدەولوگييانىڭ ايتقاندارىنان شىقپاعان زامانداستارى تاراپىنان سان تٷرلٸ قارسىلىقتارعا ۇشىراپ قييانات كٶرگەن. الايدا الدىنا قويعان ماقساتى مەن بيٸك ارماندارى جولىندا قانداي قيىندىق كٶرسە دە, باس تارتپاعان قايسار جان.
سٶز سوڭىندا, م.ماعاۋين تۋرالى ويىمدى, جازۋشىنىڭ اتاقتى دوسى
ەبٸش كەكٸلبايۇلىنىڭ مىنا پٸكٸرٸمەن اياقتاسام دەپ ەدٸم:
«ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ پايىمدىق دەڭگەيٸنٸڭ تەرەڭدەۋٸ مەن كٶركەمدٸك دەڭگەيٸنٸڭ بيٸكتەۋٸنە ونىڭ سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸن ٶز الدىنا سٶز ەتەرمٸن. بٷگٸنگٸ ايتارىم, مۇحتار ماعاۋينسٸز قازٸرگٸ قازاق رۋحانيياتىنىڭ اسپانى ەلدەقايدا كٶمەسكٸ كٶرٸنەر ەدٸ. اسقاق تالابىنا اسقان تالانتى, بيٸك ماقساتىنا بەرٸك تاباندىلىعى, كٶل-كٶسٸر كٶسەم كٶزقاراسى لايىق ايتۋلى سۋرەتكەردٸڭ الداعى الار اسۋلارىن بىلاي قويعاندا, قازٸردٸڭ ٶزٸندە تىندىرعانىمەن-اق ۇلتتىق مەدەنيەتٸمٸزگە ارعى-بەرگٸنٸڭ كٶپ سٷلەيلەرٸنەن اسىرا ٷلەس قوسقان كلاسسيك جازۋشىمىز, وزات ويشىل عالىمىمىز, قاجىرلى دا قايسار قايراتكەرٸمٸز ەكەندٸگٸن بٸر دەۋٸردە تۋىپ, بٸر ماقسات جولىندا تەر تٶگٸسٸپ كەلە جاتقان زامانداسى رەتٸندە ماقتانا دا, ماساتتانا دا ايتا الامىن».
