KSRO qurylǵan kúnnen bastap, úkimet aldynda burynnan beri qordalanǵan birneshe aýyr ekonomikalyq máseleler turdy. Lenin usynǵan jańa ekonomikalyq baǵyt (JES) birshama táýir bastama edi. Halyq aýyr daǵdarystan (Birinshi dúniejúzilik soǵys jáne Azamat soǵysy) keiin esin jinap, jańa memleket óziniń jarqyn bolashaǵyna degen senimi kúsheiip, alǵa nyq qadamdar bastaǵan edi. Atalmysh jańa ekonomikalyq saiasat ortodoksaldy marksister jek kóretin jeke menshikke jol ashyp, adamdardyń saýda-sattyqpen ainalysýyna ruqsat berip, barsha qaýymmen ol uzaq merzimdi saiasi strategiia retinde qabyldandy.
Jańa ekonomikalyq saiasattyń basymdyqtary men utymdy tustary kórer kózge anyq boldy. JES arqyly indýstrializatsiia, sharýalardyń kooperatsiiasy máselelerin sheshý kózdeldi. Sharýalardyń kooperatsiiasy memlekettik kúshteý arqyly emes, ekonomikalyq tiimdilik imperativteri men zańdylyqtary arqyly júretin evoliýtsiialyq úderis retinde qarastyryldy. Sheshýshi yntalandyrýshy faktor retinde sharýalar kooperatsiialary sharýashylyq uiymdardyń balama túrlerimen básekelestikke túsken kezde paida bolatyn basymdyqtar qabyldandy. Jańa ekonomikalyq saiasat bai-kýlaktardy týra «kámpeskeleýge» qarsy boldy. JES-ti qoldaǵan N. Býharin, N. Rykov, M. Tomskii siiaqty úkimet basshylary bul máselede ekonomikalyq jáne quqyqtyq retteý meilinshe tiimdi ádis bolady dep eseptedi.
Jańa ekonomikalyq saiasat usynǵan sharýalardyń kooperatsiiasy indýstrializatsiiamen birge qatarlasa, ózara áreket ete otyra júredi dep kútildi. Alǵashqy jyldardyń tájiribesi onyń júzege asyrylýyna esh kúmán týǵyzbaǵan edi. JES damý úlgisinde aýyr ónerkásipterdi, zaýyt, fabrikalardy damytý (indýstrializatsiia) jáne sharýalardyń kooperatsiiasy basty maqsat retinde qarastyrylmady, olar halyqtyń materialdy ál-aýqaty men mádeni deńgeiin arttyrýdyń faktory retinde sanalǵan edi.
Jańa ekonomikalyq saiasattyń múmkindikteri zor edi. Alaida tarihi jaǵdaiattar kúrt ózgerip, 20-shy jyldarlyń aiaǵynda ekonomikalyq damý baǵyty basqa arnaǵa burylǵan bolatyn. Stalindik ekonomikalyq damý úlgisi Lenindik JES-ten ózgeshe bop shyqty. Basym baǵyt qarqyndy indýstrializatsiiaǵa berildi. Árine mundai ekonomikalyq naýqan mol qarjyny talap etetini belgili. Keńestik úkimet basqa eshnárseni oilastyrmai, máseleni tikesinen, radikaldy túrde sheshýge uiǵardy. Indýstrialdy úderisti qarjymen qamtamasyzdandyrý úshin qarajat, taýar kózderi JES qoldaý kórsetken sharýalardy eskpropriatsiialaý, kámpeskeleý arqyly alý kózdeldi. Al sharýalardyń kooperatsiiasy memlekettik kúshpen júrgiziletin ujymdastyrý naýqanyna jol berdi. Osylaisha, ekonomika jáne koǵamdyq-saiasi (ujymdastyrý tek qana ekonomikalyq maqsattardyń ustanǵan joq, ol saiasi «murattardy» da kózdedi) ómirde damýdyń «kúsh kórsetý», «voliýntaristik sheshimder» balamasy kóp jyldar boiyna ornady.
Aqmola oblysynda jappai kámpeskeleý barysynda 8334 jylqy, 1172 iri qara, 242 túie, 6009 qoi tárkilenip, 22 ujym sharýashylyqtary quryldy. Tárkilenip alynǵan maldar ujymsharlarǵa taratylǵanymen, olar osy sharýashylyq birlestikteri basshylarynyń jeke múlkine ainalyp otyrdy. Sonymen qatar jergilikti partiialyq jáne keńestik organdar joǵarydan keletin nusqaýlarsyz kórsetkishterdiń kólemin arttyrý maqsatynda ujymdastyrýdyń qarqynyn qoldan údete tústi. Máselen, VKP (b) okrýgtik komiteti biýrosy 1929 jyldyń 30 jeltoqsanyndaǵy qaýlysy boiynsha 33 myń sharýashylyqty nemese barlyq jeke sharýashylyqtardyń 41% ujymsharlarmen qamtý mindeti qoiylǵan bolatyn. 1930 jyldyń ózinde-aq Atbasar, Azat, Stalin aýdandarynyń barlyǵy jappai ujymdastyrý aýdandary retinde belgilendi. Jáne bul jaitqa Azat jáne Atbasar aýdanynyń ońtústik aimaqtarynda kóshpeli jáne jartylai kóshpeli sharýashylyqtardyń kóp bolǵanyn qosyńyz. Iaǵni bul degenimiz, ǵasyrlar boiy airandai uiyǵan qazaq aýyly jermen jeksen etilý.
Qazaq halqynyń basym bóligi 20-ǵasyrǵa deiin aýylda ómir súrdi. Qazaq ekonomikasy da, turmysy da, aýylsharýashylyǵyna negizdeldi. Qazaq mádenieti de aýyldyń mádenieti (árine, jaqsy maǵynada) boldy. Kúshtep otyrǵyzý barysynda qazaq aýylymen birge, qazaqtyń salt-dástúri, tól mádenieti, dili synyp, qazaq ult retinde joiylýǵa shaq qaldy.
Ortalyqpen (Máskeý) Qazaqstan ujymdastarý naýqany 1932 jyldyń kókteminde aiaqtalýy tiis aýdandar tobyna jatqyzyldy. Al respýblikalyq partiialyq jáne keńestik organdarda ujymdastyrýdy osy qysqa merzimnen buryn aiaqtaý mindeti alǵa qoiyldy. Nátijesinde jergilikti keńesti fýnktsionerler paiyzdyq kórsetkishter aýrýyna shaldyǵyp, aýdandar, okrýgter, ujymsharýashylyqtary bir-birimen jarysqa túsip, jergilikti gazetter «eńbek maidanyndaǵy» kezekti rekordtardy jariialaýǵa úlgere almai jatty. Eger 1928 jyly Qazaqstanda barlyq jeke sharýashylyqtardyń 2% ǵana ujymdastyrýdan ótse, 1930 jyldyń sáýir aiynda 50,5%, al 1931 jyldyń qazan aiynda shamamen 65% ujymdastyryldy. 1931 jyldyń kúzine qarai 122 aýdandardyń 78 aýdany ujymdastyrýdan ótti.
Ujymdastyrý barysynda bai-kýlaktardy kámpeskeleýdiń naqty kólemin anyqtaý qiynǵa soǵady. Bizge tek 1930-1931 jyldar aralaǵynda Qazaqstannan shetkeri aimaqtarǵa jer aýdarylǵan adamdardyń sany 6765 jetken belgili. Sonymen birge ózge aimaqtardan Qazaqstanǵa 180 015 jer aýdaryldy. Kámpeskeleý ideologiiasy taptyq kúresti qoldan jandandyryp, saiasi qýǵyn-súrgin náýbitine ulasty. 1932 jyldyń 7 tamyzynda «Memlekettik kásiporyndar, ujymsharlar men kooperatsiialardyń múlkin qorǵaý jáne qoǵamdyq (sotsialistik) menshikti nyǵaitý jóninde» zań shyqty. Bul zań ideologiialyq qarsylastardy jazalaýǵa baǵyttalǵan naǵyz antikonstitýtsiialyq zań edi. Narazy bolǵan nemese bidai qaptaryn tapsyra almaǵan adamdar 10 jylǵa sottalyp, barlyq múlkisi tárkilenetin boldy. Osy zań qoldanysqa engen jylynda-aq Qazaqstanda 33 345 adam sottaldy. 1929 -1932 jyldar aralyǵynda Qazaqstanda OGPÝ úshtigimen 9805 qarastyrylyp, 22933 adam sottalyp, olardyń 3386 adamy atý jazasyna kesildi.
Bul tarihi oqiǵalar Qazaqstan tarihynyń tragediiaǵa toly betteriniń biri bolyp tabylady. Bul tarihi naýqan adamdardyń taǵdyryna, dáýir adymyna óz óshpes tańbasyn qoidy. Elimiz óziniń baiandy Táýelsizdigin qolǵa jetkizip, alǵa, ilgeri qadam basyp jatqan kezeńde, ótkende oryn alǵan barlyq oqiǵalardy tarih tarazysyna salyp, ardaq etip, qurmet tutý ómirlik paryz bolyp tabylady. Óitkeni «óli razy bolmai, tiri baiymaidy» deidi atam qazaq.
Aqmola oblysy memlekettik
arhivi aqparattyq-uiymdastyrý arhiviniń arhivisti
Ýaliev Talapker Asqaruly
