كسرو قۇرىلعان كٷننەن باستاپ, ٷكٸمەت الدىندا بۇرىننان بەرٸ قوردالانعان بٸرنەشە اۋىر ەكونوميكالىق مەسەلەلەر تۇردى. لەنين ۇسىنعان جاڭا ەكونوميكالىق باعىت (جەس) بٸرشاما تەۋٸر باستاما ەدٸ. حالىق اۋىر داعدارىستان (بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس جەنە ازامات سوعىسى) كەيٸن ەسٸن جيناپ, جاڭا مەملەكەت ٶزٸنٸڭ جارقىن بولاشاعىنا دەگەن سەنٸمٸ كٷشەيٸپ, العا نىق قادامدار باستاعان ەدٸ. اتالمىش جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات ورتودوكسالدى ماركسيستەر جەك كٶرەتٸن جەكە مەنشٸككە جول اشىپ, ادامداردىڭ ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسۋىنا رۇقسات بەرٸپ, بارشا قاۋىممەن ول ۇزاق مەرزٸمدٸ ساياسي ستراتەگييا رەتٸندە قابىلداندى.
جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ باسىمدىقتارى مەن ۇتىمدى تۇستارى كٶرەر كٶزگە انىق بولدى. جەس ارقىلى يندۋسترياليزاتسييا, شارۋالاردىڭ كووپەراتسيياسى مەسەلەلەرٸن شەشۋ كٶزدەلدٸ. شارۋالاردىڭ كووپەراتسيياسى مەملەكەتتٸك كٷشتەۋ ارقىلى ەمەس, ەكونوميكالىق تيٸمدٸلٸك يمپەراتيۆتەرٸ مەن زاڭدىلىقتارى ارقىلى جٷرەتٸن ەۆوليۋتسييالىق ٷدەرٸس رەتٸندە قاراستىرىلدى. شەشۋشٸ ىنتالاندىرۋشى فاكتور رەتٸندە شارۋالار كووپەراتسييالارى شارۋاشىلىق ۇيىمداردىڭ بالاما تٷرلەرٸمەن بەسەكەلەستٸككە تٷسكەن كەزدە پايدا بولاتىن باسىمدىقتار قابىلداندى. جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات باي-كۋلاكتاردى تۋرا «كەمپەسكەلەۋگە» قارسى بولدى. جەس-تٸ قولداعان ن. بۋحارين, ن. رىكوۆ, م. تومسكيي سيياقتى ٷكٸمەت باسشىلارى بۇل مەسەلەدە ەكونوميكالىق جەنە قۇقىقتىق رەتتەۋ مەيلٸنشە تيٸمدٸ ەدٸس بولادى دەپ ەسەپتەدٸ.
جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات ۇسىنعان شارۋالاردىڭ كووپەراتسيياسى يندۋسترياليزاتسييامەن بٸرگە قاتارلاسا, ٶزارا ەرەكەت ەتە وتىرا جٷرەدٸ دەپ كٷتٸلدٸ. العاشقى جىلداردىڭ تەجٸريبەسٸ ونىڭ جٷزەگە اسىرىلۋىنا ەش كٷمەن تۋعىزباعان ەدٸ. جەس دامۋ ٷلگٸسٸندە اۋىر ٶنەركەسٸپتەردٸ, زاۋىت, فابريكالاردى دامىتۋ (يندۋسترياليزاتسييا) جەنە شارۋالاردىڭ كووپەراتسيياسى باستى ماقسات رەتٸندە قاراستىرىلمادى, ولار حالىقتىڭ ماتەريالدى ەل-اۋقاتى مەن مەدەني دەڭگەيٸن ارتتىرۋدىڭ فاكتورى رەتٸندە سانالعان ەدٸ.
جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ زور ەدٸ. الايدا تاريحي جاعداياتتار كٷرت ٶزگەرٸپ, 20-شى جىلدارلىڭ اياعىندا ەكونوميكالىق دامۋ باعىتى باسقا ارناعا بۇرىلعان بولاتىن. ستاليندٸك ەكونوميكالىق دامۋ ٷلگٸسٸ لەنيندٸك جەس-تەن ٶزگەشە بوپ شىقتى. باسىم باعىت قارقىندى يندۋسترياليزاتسيياعا بەرٸلدٸ. ەرينە مۇنداي ەكونوميكالىق ناۋقان مول قارجىنى تالاپ ەتەتٸنٸ بەلگٸلٸ. كەڭەستٸك ٷكٸمەت باسقا ەشنەرسەنٸ ويلاستىرماي, مەسەلەنٸ تٸكەسٸنەن, راديكالدى تٷردە شەشۋگە ۇيعاردى. يندۋستريالدى ٷدەرٸستٸ قارجىمەن قامتاماسىزداندىرۋ ٷشٸن قاراجات, تاۋار كٶزدەرٸ جەس قولداۋ كٶرسەتكەن شارۋالاردى ەسكپروپرياتسييالاۋ, كەمپەسكەلەۋ ارقىلى الۋ كٶزدەلدٸ. ال شارۋالاردىڭ كووپەراتسيياسى مەملەكەتتٸك كٷشپەن جٷرگٸزٸلەتٸن ۇجىمداستىرۋ ناۋقانىنا جول بەردٸ. وسىلايشا, ەكونوميكا جەنە كوعامدىق-ساياسي (ۇجىمداستىرۋ تەك قانا ەكونوميكالىق ماقساتتاردىڭ ۇستانعان جوق, ول ساياسي «مۇراتتاردى» دا كٶزدەدٸ) ٶمٸردە دامۋدىڭ «كٷش كٶرسەتۋ», «ۆوليۋنتاريستٸك شەشٸمدەر» بالاماسى كٶپ جىلدار بويىنا ورنادى.
اقمولا وبلىسىندا جاپپاي كەمپەسكەلەۋ بارىسىندا 8334 جىلقى, 1172 ٸرٸ قارا, 242 تٷيە, 6009 قوي تەركٸلەنٸپ, 22 ۇجىم شارۋاشىلىقتارى قۇرىلدى. تەركٸلەنٸپ الىنعان مالدار ۇجىمشارلارعا تاراتىلعانىمەن, ولار وسى شارۋاشىلىق بٸرلەستٸكتەرٸ باسشىلارىنىڭ جەكە مٷلكٸنە اينالىپ وتىردى. سونىمەن قاتار جەرگٸلٸكتٸ پارتييالىق جەنە كەڭەستٸك ورگاندار جوعارىدان كەلەتٸن نۇسقاۋلارسىز كٶرسەتكٸشتەردٸڭ كٶلەمٸن ارتتىرۋ ماقساتىندا ۇجىمداستىرۋدىڭ قارقىنىن قولدان ٷدەتە تٷستٸ. مەسەلەن, ۆكپ (ب) وكرۋگتٸك كوميتەتٸ بيۋروسى 1929 جىلدىڭ 30 جەلتوقسانىنداعى قاۋلىسى بويىنشا 33 مىڭ شارۋاشىلىقتى نەمەسە بارلىق جەكە شارۋاشىلىقتاردىڭ 41% ۇجىمشارلارمەن قامتۋ مٸندەتٸ قويىلعان بولاتىن. 1930 جىلدىڭ ٶزٸندە-اق اتباسار, ازات, ستالين اۋداندارىنىڭ بارلىعى جاپپاي ۇجىمداستىرۋ اۋداندارى رەتٸندە بەلگٸلەندٸ. جەنە بۇل جايتقا ازات جەنە اتباسار اۋدانىنىڭ وڭتٷستٸك ايماقتارىندا كٶشپەلٸ جەنە جارتىلاي كٶشپەلٸ شارۋاشىلىقتاردىڭ كٶپ بولعانىن قوسىڭىز. ياعني بۇل دەگەنٸمٸز, عاسىرلار بويى ايرانداي ۇيىعان قازاق اۋىلى جەرمەن جەكسەن ەتٸلۋ.
قازاق حالقىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ 20-عاسىرعا دەيٸن اۋىلدا ٶمٸر سٷردٸ. قازاق ەكونوميكاسى دا, تۇرمىسى دا, اۋىلشارۋاشىلىعىنا نەگٸزدەلدٸ. قازاق مەدەنيەتٸ دە اۋىلدىڭ مەدەنيەتٸ (ەرينە, جاقسى ماعىنادا) بولدى. كٷشتەپ وتىرعىزۋ بارىسىندا قازاق اۋىلىمەن بٸرگە, قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸ, تٶل مەدەنيەتٸ, دٸلٸ سىنىپ, قازاق ۇلت رەتٸندە جويىلۋعا شاق قالدى.
ورتالىقپەن (مەسكەۋ) قازاقستان ۇجىمداستارۋ ناۋقانى 1932 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە اياقتالۋى تيٸس اۋداندار توبىنا جاتقىزىلدى. ال رەسپۋبليكالىق پارتييالىق جەنە كەڭەستٸك ورگانداردا ۇجىمداستىرۋدى وسى قىسقا مەرزٸمنەن بۇرىن اياقتاۋ مٸندەتٸ العا قويىلدى. نەتيجەسٸندە جەرگٸلٸكتٸ كەڭەستٸ فۋنكتسيونەرلەر پايىزدىق كٶرسەتكٸشتەر اۋرۋىنا شالدىعىپ, اۋداندار, وكرۋگتەر, ۇجىمشارۋاشىلىقتارى بٸر-بٸرٸمەن جارىسقا تٷسٸپ, جەرگٸلٸكتٸ گازەتتەر «ەڭبەك مايدانىنداعى» كەزەكتٸ رەكوردتاردى جارييالاۋعا ٷلگەرە الماي جاتتى. ەگەر 1928 جىلى قازاقستاندا بارلىق جەكە شارۋاشىلىقتاردىڭ 2% عانا ۇجىمداستىرۋدان ٶتسە, 1930 جىلدىڭ سەۋٸر ايىندا 50,5%, ال 1931 جىلدىڭ قازان ايىندا شامامەن 65% ۇجىمداستىرىلدى. 1931 جىلدىڭ كٷزٸنە قاراي 122 اۋدانداردىڭ 78 اۋدانى ۇجىمداستىرۋدان ٶتتٸ.
ۇجىمداستىرۋ بارىسىندا باي-كۋلاكتاردى كەمپەسكەلەۋدٸڭ ناقتى كٶلەمٸن انىقتاۋ قيىنعا سوعادى. بٸزگە تەك 1930-1931 جىلدار ارالاعىندا قازاقستاننان شەتكەرٸ ايماقتارعا جەر اۋدارىلعان ادامداردىڭ سانى 6765 جەتكەن بەلگٸلٸ. سونىمەن بٸرگە ٶزگە ايماقتاردان قازاقستانعا 180 015 جەر اۋدارىلدى. كەمپەسكەلەۋ يدەولوگيياسى تاپتىق كٷرەستٸ قولدان جانداندىرىپ, ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن نەۋبٸتٸنە ۇلاستى. 1932 جىلدىڭ 7 تامىزىندا «مەملەكەتتٸك كەسٸپورىندار, ۇجىمشارلار مەن كووپەراتسييالاردىڭ مٷلكٸن قورعاۋ جەنە قوعامدىق (سوتسياليستٸك) مەنشٸكتٸ نىعايتۋ جٶنٸندە» زاڭ شىقتى. بۇل زاڭ يدەولوگييالىق قارسىلاستاردى جازالاۋعا باعىتتالعان ناعىز انتيكونستيتۋتسييالىق زاڭ ەدٸ. نارازى بولعان نەمەسە بيداي قاپتارىن تاپسىرا الماعان ادامدار 10 جىلعا سوتتالىپ, بارلىق مٷلكٸسٸ تەركٸلەنەتٸن بولدى. وسى زاڭ قولدانىسقا ەنگەن جىلىندا-اق قازاقستاندا 33 345 ادام سوتتالدى. 1929 -1932 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاندا وگپۋ ٷشتٸگٸمەن 9805 قاراستىرىلىپ, 22933 ادام سوتتالىپ, ولاردىڭ 3386 ادامى اتۋ جازاسىنا كەسٸلدٸ.
بۇل تاريحي وقيعالار قازاقستان تاريحىنىڭ تراگەديياعا تولى بەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. بۇل تاريحي ناۋقان ادامداردىڭ تاعدىرىنا, دەۋٸر ادىمىنا ٶز ٶشپەس تاڭباسىن قويدى. ەلٸمٸز ٶزٸنٸڭ باياندى تەۋەلسٸزدٸگٸن قولعا جەتكٸزٸپ, العا, ٸلگەرٸ قادام باسىپ جاتقان كەزەڭدە, ٶتكەندە ورىن العان بارلىق وقيعالاردى تاريح تارازىسىنا سالىپ, ارداق ەتٸپ, قۇرمەت تۇتۋ ٶمٸرلٸك پارىز بولىپ تابىلادى. ٶيتكەنٸ «ٶلٸ رازى بولماي, تٸرٸ بايىمايدى» دەيدٸ اتام قازاق.
اقمولا وبلىسى مەملەكەتتٸك
ارحيۆٸ اقپاراتتىق-ۇيىمداستىرۋ ارحيۆٸنٸڭ ارحيۆيستٸ
ۋاليەۆ تالاپكەر اسقارۇلى
