Jýyqta aqyn Erbol Alshynbai qazaq tarihy úshin asa qundy eńbek - sultan Ahmet Kenesarinnyń «Nasab name sultan Sydyq» kitabyn shaǵataishadan qazaqshaǵa aýdaryp, ǵylymi túsiniktemelerin jazyp, kitaptaǵy derekke sai Kenesary han men sultan Sydyqtyń joryq joldarynyń kartasyn saldyryp, baspadan shyǵardy. Biz áli tanystyrylymy ótpegen sol tarihi eńbekke Berik Ýálidiń jazǵan alǵy sózin súiinshi esebinde usynyp otyrmyz.
Jyl ótken saiyn tarihi aqtańdaqtar tolyǵyp keledi. Qazaq tarihyna qazaqtyń kózimen qaraǵan lazym. Osy kózqaraspen qarasaq, bul eńbektiń mańyzy arta túspek. Aýdarmaǵa Máskeý memlekettik tarihi murajaiynyń muraǵatynan ǵalym I.V. Zaitsev taýyp, jaryqqa shyǵarǵan faksimile paidalanylǵan.
Ár halyqtyń qasiretti bolsa da, óziniń maqtan tutar tarihy bar. Bul onyń uly murattaryna talpyný jolyndaǵy san qily keshýi, myń jyldyqtardy kóktei ótken asýy men buralańy kóp joly. Qazaq halqynyń da tarihi keshýi sondai. Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemelulynyń «Árbir halyq óziniń arǵy-bergi tarihyn ózi jazýy kerek. Bóten ideologiianyń jeteginde júrýge bolmaidy. Ulttyq múdde turǵysynan jazylǵan shejire urpaqtyń sanasyn oiatyp, ulttyń jadyn jańǵyrtýǵa múmkindik beredi», - degen sózi bizdiń tarihi sanany jańǵyrtýdaǵy negizgi ustanymymyz bolýy tiis.
Memlekettiń ikemdi saiasatynyń arqasynda halqymyzdy dekolonizatsiialaý protsesi úzdiksiz, qarqyndy júrilip kele jatyr. Ultymyzdyń sanasyna ǵasyrlap sińirilgen otarshyldyqtyń zardaptaryn umyttyryp, halyq janyn saýyqtyrý – memleketimizdiń bolashaǵyn qaýipsiz ári jarqyn etýge tikelei qatysty ekeni túsinikti.
Qazaq halqynyń sondai tarihi taǵdyr jolynda keshken kezeńin sol zamannyń jáne óz halqynyń tanymy turǵysynan jazǵan sanaýly tarihi eńbekter bar. Sondai sanaýly tarihi shejireniń biri, siz paraqtap otyrǵan «Nasab name sultan Sydyq». Sońǵy hanymyz Kenesary Qasymuly men onyń uly Sydyq sultannyń ómiri týraly baiandalatyn bul mándi tarihi shejire shaǵatai tilinen tikelei qazaqshaǵa aýdarylyp otyr.
«Nasab name sultan Sydyq» ulttyq kózqaraspen jazylǵan, bizdiń halqymyzdyń múddesi turǵysynan paiymdalǵan tarihi eńbek. Jazbanyń avtory Ahmet sultan Kenesaryuly. Ol Kenesary han men onyń batyr uly Sydyqtyń san qily kúrespen ótken ómirin kórgen, sol kúresterdiń bel ortasynda ózi de júrgen. Qazaqtyń sońǵy hanynyń jolbarystai jortyp ótken ónegeli ómirin, onyń Eýropalyq úlgidegi áskermen betpe-bet kelgen kezde, qarýy kemshin tússe de, erekshe áskeri ailalarymen talai jeńiske jetkenin biz osy kitaptan kóremiz.
Kenesary hannyń tarihi tulǵasy bizge azattyqtyń simvolyndai. Hannyń kúreske toly ómirin alash qairatkerleri erekshe baǵalaǵan. Ult kósemi Álihan Bókeihan 1923 jyly Tashkentte jaryq kórgen «K. Stepniak» búrkenshik esimimen jazylǵan «Sultan Kenesary Qasymovqa bailanysty tarihi derekter» atty kitapshasynda hannyń qasiretti taǵdyry týraly naqty tarihi derekter berilgen. Sonda «Keibireýler sultan Kenesaryny handyq mártebege jetýge umtylǵan bileýshi retinde kóredi. Biraq, menińshe sultan Kenesarynyń boiynan bostandyqty súietin dala turǵyndarynyń narazylyǵy men Resei úkimetiniń otarshyldyǵyna qarsy jan-tánimen kúresken dala batyry degen durysyraq bolar edi» dep hannyń tarihi tulǵasyna laiyqty baǵa bergen. Bul Kenesary han týraly naqty jáne ádiletti tarihi baǵa.
Halqymyzdyń asqaq tarihyn maqtan etýi qalypty jaǵdaiǵa ainalýy kerek. Ol úshin bizdiń otandyq tarihnamada ulttyq kózqaras basty nazarda bolǵany jón. Úndi kósemi Djavaharlal Nerýdiń «Men óz halqymnyń tarihyna Eýropalyqtyń, kádimgi dostyq peiildegi Eýropalyqtyń kózimen qaradym. Sebebi, meniń halqymnyń tarihy solardyń kózqarasymen jazylǵan tarih» degeni bizdiń tarihymyzǵa da tikelei qatysty. Qazaq tarihyn qazaqtyń óz kózqarasymen, qazaq tarihshysynyń paiymymen baǵamdaǵan, tól tarihshylarymyzdyń eńbegi sanaýly. Bul eńbek sondai sanaýlynyń qataryna jatady. Sondyqtan, bul kitaptyń qadyry Qadyrǵali Jalaiyridyń «Jamiǵat taýarih» eńbegi siiaqty. Biz óz tóltýma tarihshylarymyz jazǵan osyndai eńbekterdi barshasynan biik qoiyp, qasterleýimiz kerek.
Qazaq halqy uly qaǵanattar qurǵan, tarihi memlekettik dástúri bar baiyrǵy halyq. Adamzat órkenietine aishyq qosqan bizdiń qalalyq mádenietimiz óziniń erekshe formasymen, ózgeshe qurylymymen este qaldy. Osyndai úlken dástúri bar eldiń jaý tabanyna túsip, bodan bolamyz degen esh ýaqytta oiyna kirmegen. Biraq, tarihtyń tegershigi teris ainalǵan tustarda, basymyzǵa sondai taǵdyrdyń túskeni tarihi shyndyq. Degenmen, uly dástúri, eshqashan keýdesin jatqa bastyrmaǵan uly memleketterdiń muragerleri sol taǵdyrdy moiyndaǵysy kelmei kóp arpalysty. Keshegi Altyn orda men uly Túrik qaǵanatynyń, Qazaq handyǵynyń elesi kókireginde turǵan dalanyń otarshyldyqqa qarsy kúresi, memlekettiligin saqtaý talpynysy esh toqtaǵan emes.
Han Kenesarynyń qasiretti taǵdyrymen kúres aiaqtalǵan joq. Taǵy da jalǵasyn tapty. Bul kúrestiń qaharmany bizdiń tarihymyzda tym az eskerilip júrgen sultan Sydyq edi. Sultan Sydyqtyń tutas Turandy sharlap, tek óz halqy úshin ǵana emes, týystas túrki úshin jan alysyp, jan berisken on alty jyldyq aýyr kúresi umyt qalmaýy kerek. Tutas túrkiniń azattyǵy úshin kúresken sultan Sydyqtyń osy ónegeli jolyn keiin Mustafa Shoqai jalǵap áketti. Sultan Sydyq ákesi Kenesary han siiaqty sheber qolbasy, soǵys ónerin tereń meńgergen taktik bolǵanyn biz siz paraqtap otyrǵan kitaptan jáne el arasynyń qariia sózderinen anyq ańǵaramyz. Sol tarihi kezeńdegi jyraý Balqy Bazardyń:
«Azyraq munda júr Sydyq,
Jolbarystai eńirenip,
Qanaǵa syimai tasýmen.
Esirik týǵan bul júrekti,
Eki qoldap basýmen», - dep jyrlaityny sol. Bul eldiń er týǵan sultanǵa degen yqylasynyń bir aiǵaǵy.
Sultan Sydyq ta orystyń Eýropalyq úlgidegi áskerimen betpe-bet kelgen shaiqastarda, qarýynyń kem túskenine qaramastan, jer jaǵdaiyn jáne óziniń erekshe áskeri darynyn paidalanyp, talai jarqyn jeńisterge jetken. Sol kezdegi Ortalyq Aziiadaǵy memleket bileýshileriniń óz áskerleriniń tizginin sultanǵa tapsyratynynyń bir syry osynda bolsa kerek.
Bul tarihi eńbek shaǵatai tilinen qazirgi qazaq tiline tuńǵysh ret aýdarylyp otyr. Ahmet Kenesaryulynyń bul eńbegin Máskeý memlekettik tarihi murajaiynyń muraǵatynan taýyp, oryssha aýdarmasymen jaryqqa shyǵarǵan ǵalym I.V. Zaitsev. Qazaqstannyń Reseidegi elshiligi men «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qorynyń demeýshiligimen 2017 jyly jaryqqa shyqqan. Jazbany shaǵataishaǵa aýdarýǵa osy kitaptaǵy faksimile paidalanylǵan.
«Nasab name sultan Sydyqty» paraqtap otyryp, buryn qazaq tarihy úshin belgisiz bolyp kelgen tulǵalar men tarihi ýaqiǵalarǵa da kez bolamyz. Onyń biri, Ǵubaidolla han. Kitapta «Abylai han qaitys bolǵan soń onyń báibishesinen týǵan Ǵubaidolla han boldy. Ol on jyl handyq qurdy» degen derek kezdesedi. Bul buǵan deiingi bizdiń resmi tarihymyzda aitylmaǵan derek. Taǵy bir aitarlyq derek, Kenesary hannyń Qytai memleketimen diplomatiialyq bailanys ornatýǵa tyrysyp, inisi Qudaimendi Sarjanulyn Quljaǵa elshilikke jibergeni. Bul derek te bizdiń tarihymyz úshin tyń dúnie. Sondyqtan kitaptyń orys tilinen emes, shaǵatai tilinen tikelei qazaq tiline aýdarylýy óte mańyzdy.
Prezidenttiń baspasóz qyzmetiniń sarapshysy Erbol Alshynbaiulynyń jumys qarbalastyǵynan ýaqyt taýyp, osy mańyzdy tarihi eńbekti qazaqshalaǵan jankeshtiligi men eńbekqorlyǵyna rizashylyǵymdy bildiremin. Barsha azamat ultqa talmai qyzmet qylsa, elimizdiń bolashaǵy jarqyn bolmaq. Memleket basshysynyń «shetel aýditoriiasyna arnalǵan Qazaqstannyń qysqasha tarihyn jazyp, álemniń negizgi tilderine aýdarýdy usynamyn. Bul – qazaqtyń san ǵasyrlyq shynaiy tarihyn álemge tanytýdyń birden-bir joly» degen sózin jadymyzda ustap, mundai tarihi mańyzy bar materiialdardy ózge shetel tilderine de aýdaryp, nasihattaǵanymyz jón.
Memleket basshysynyń «Qazaqstannyń akademiialyq úlgidegi jańa tarihyn jazýdy dereý bastaý kerek. Túptep kelgende, tarihi sanany jańǵyrtý máseleleriniń túiini – osy» degeni bizdiń esimizde bolýy kerek. Tarihi eńbektiń aýdarylyp jaryqqa shyǵýy, otandyq tarihnamany dekolonizatsiia jasaýdaǵy jas býynnyń derbes talpynysy. Táýelsizdiktiń otyz jyly qarsańynda osyndai talpynystyń bolǵany kóńil qýantady. Ata tarihymyzdy ádilet turǵysynan taný barshamyzdyń mindetimiz. Symaǵul Sádýaqasuly aitqandai «Ótkenge anyq kóńilmen, bolashaqqa ashyq kózben qaraý» úshin tarihi sanamyzdyń aqtańdaqtardan ada, otarshyldyqtyń zardaptarynan taza bolǵany lazym.
Berik Ýáli
