جۋىقتا اقىن ەربول الشىنباي قازاق تاريحى ٷشٸن اسا قۇندى ەڭبەك - سۇلتان احمەت كەنەساريننىڭ «ناساب نامە سۇلتان سىدىق» كٸتابىن شاعاتايشادان قازاقشاعا اۋدارىپ, عىلىمي تٷسٸنٸكتەمەلەرٸن جازىپ, كٸتاپتاعى دەرەككە ساي كەنەسارى حان مەن سۇلتان سىدىقتىڭ جورىق جولدارىنىڭ كارتاسىن سالدىرىپ, باسپادان شىعاردى. بٸز ەلٸ تانىستىرىلىمى ٶتپەگەن سول تاريحي ەڭبەككە بەرٸك ۋەليدٸڭ جازعان العى سٶزٸن سٷيٸنشٸ ەسەبٸندە ۇسىنىپ وتىرمىز.
جىل ٶتكەن سايىن تاريحي اقتاڭداقتار تولىعىپ كەلەدٸ. قازاق تاريحىنا قازاقتىڭ كٶزٸمەن قاراعان لازىم. وسى كٶزقاراسپەن قاراساق, بۇل ەڭبەكتٸڭ ماڭىزى ارتا تٷسپەك. اۋدارماعا مەسكەۋ مەملەكەتتٸك تاريحي مۇراجايىنىڭ مۇراعاتىنان عالىم ي.ۆ. زايتسەۆ تاۋىپ, جارىققا شىعارعان فاكسيميلە پايدالانىلعان.
ەر حالىقتىڭ قاسٸرەتتٸ بولسا دا, ٶزٸنٸڭ ماقتان تۇتار تاريحى بار. بۇل ونىڭ ۇلى مۇراتتارىنا تالپىنۋ جولىنداعى سان قيلى كەشۋٸ, مىڭ جىلدىقتاردى كٶكتەي ٶتكەن اسۋى مەن بۇرالاڭى كٶپ جولى. قازاق حالقىنىڭ دا تاريحي كەشۋٸ سونداي. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ «ەربٸر حالىق ٶزٸنٸڭ ارعى-بەرگٸ تاريحىن ٶزٸ جازۋى كەرەك. بٶتەن يدەولوگييانىڭ جەتەگٸندە جٷرۋگە بولمايدى. ۇلتتىق مٷددە تۇرعىسىنان جازىلعان شەجٸرە ۇرپاقتىڭ ساناسىن وياتىپ, ۇلتتىڭ جادىن جاڭعىرتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ», - دەگەن سٶزٸ بٸزدٸڭ تاريحي سانانى جاڭعىرتۋداعى نەگٸزگٸ ۇستانىمىمىز بولۋى تيٸس.
مەملەكەتتٸڭ يكەمدٸ ساياساتىنىڭ ارقاسىندا حالقىمىزدى دەكولونيزاتسييالاۋ پروتسەسٸ ٷزدٸكسٸز, قارقىندى جٷرٸلٸپ كەلە جاتىر. ۇلتىمىزدىڭ ساناسىنا عاسىرلاپ سٸڭٸرٸلگەن وتارشىلدىقتىڭ زارداپتارىن ۇمىتتىرىپ, حالىق جانىن ساۋىقتىرۋ – مەملەكەتٸمٸزدٸڭ بولاشاعىن قاۋٸپسٸز ەرٸ جارقىن ەتۋگە تٸكەلەي قاتىستى ەكەنٸ تٷسٸنٸكتٸ.
قازاق حالقىنىڭ سونداي تاريحي تاعدىر جولىندا كەشكەن كەزەڭٸن سول زاماننىڭ جەنە ٶز حالقىنىڭ تانىمى تۇرعىسىنان جازعان ساناۋلى تاريحي ەڭبەكتەر بار. سونداي ساناۋلى تاريحي شەجٸرەنٸڭ بٸرٸ, سٸز پاراقتاپ وتىرعان «ناساب نامە سۇلتان سىدىق». سوڭعى حانىمىز كەنەسارى قاسىمۇلى مەن ونىڭ ۇلى سىدىق سۇلتاننىڭ ٶمٸرٸ تۋرالى باياندالاتىن بۇل مەندٸ تاريحي شەجٸرە شاعاتاي تٸلٸنەن تٸكەلەي قازاقشاعا اۋدارىلىپ وتىر.
«ناساب نامە سۇلتان سىدىق» ۇلتتىق كٶزقاراسپەن جازىلعان, بٸزدٸڭ حالقىمىزدىڭ مٷددەسٸ تۇرعىسىنان پايىمدالعان تاريحي ەڭبەك. جازبانىڭ اۆتورى احمەت سۇلتان كەنەسارىۇلى. ول كەنەسارى حان مەن ونىڭ باتىر ۇلى سىدىقتىڭ سان قيلى كٷرەسپەن ٶتكەن ٶمٸرٸن كٶرگەن, سول كٷرەستەردٸڭ بەل ورتاسىندا ٶزٸ دە جٷرگەن. قازاقتىڭ سوڭعى حانىنىڭ جولبارىستاي جورتىپ ٶتكەن ٶنەگەلٸ ٶمٸرٸن, ونىڭ ەۋروپالىق ٷلگٸدەگٸ ەسكەرمەن بەتپە-بەت كەلگەن كەزدە, قارۋى كەمشٸن تٷسسە دە, ەرەكشە ەسكەري ايلالارىمەن تالاي جەڭٸسكە جەتكەنٸن بٸز وسى كٸتاپتان كٶرەمٸز.
كەنەسارى حاننىڭ تاريحي تۇلعاسى بٸزگە ازاتتىقتىڭ سيمۆولىنداي. حاننىڭ كٷرەسكە تولى ٶمٸرٸن الاش قايراتكەرلەرٸ ەرەكشە باعالاعان. ۇلت كٶسەمٸ ەليحان بٶكەيحان 1923 جىلى تاشكەنتتە جارىق كٶرگەن «ك. ستەپنياك» بٷركەنشٸك ەسٸمٸمەن جازىلعان «سۇلتان كەنەسارى قاسىموۆقا بايلانىستى تاريحي دەرەكتەر» اتتى كٸتاپشاسىندا حاننىڭ قاسٸرەتتٸ تاعدىرى تۋرالى ناقتى تاريحي دەرەكتەر بەرٸلگەن. سوندا «كەيبٸرەۋلەر سۇلتان كەنەسارىنى حاندىق مەرتەبەگە جەتۋگە ۇمتىلعان بيلەۋشٸ رەتٸندە كٶرەدٸ. بٸراق, مەنٸڭشە سۇلتان كەنەسارىنىڭ بويىنان بوستاندىقتى سٷيەتٸن دالا تۇرعىندارىنىڭ نارازىلىعى مەن رەسەي ٷكٸمەتٸنٸڭ وتارشىلدىعىنا قارسى جان-تەنٸمەن كٷرەسكەن دالا باتىرى دەگەن دۇرىسىراق بولار ەدٸ» دەپ حاننىڭ تاريحي تۇلعاسىنا لايىقتى باعا بەرگەن. بۇل كەنەسارى حان تۋرالى ناقتى جەنە ەدٸلەتتٸ تاريحي باعا.
حالقىمىزدىڭ اسقاق تاريحىن ماقتان ەتۋٸ قالىپتى جاعدايعا اينالۋى كەرەك. ول ٷشٸن بٸزدٸڭ وتاندىق تاريحنامادا ۇلتتىق كٶزقاراس باستى نازاردا بولعانى جٶن. ٷندٸ كٶسەمٸ دجاۆاحارلال نەرۋدٸڭ «مەن ٶز حالقىمنىڭ تاريحىنا ەۋروپالىقتىڭ, كەدٸمگٸ دوستىق پەيٸلدەگٸ ەۋروپالىقتىڭ كٶزٸمەن قارادىم. سەبەبٸ, مەنٸڭ حالقىمنىڭ تاريحى سولاردىڭ كٶزقاراسىمەن جازىلعان تاريح» دەگەنٸ بٸزدٸڭ تاريحىمىزعا دا تٸكەلەي قاتىستى. قازاق تاريحىن قازاقتىڭ ٶز كٶزقاراسىمەن, قازاق تاريحشىسىنىڭ پايىمىمەن باعامداعان, تٶل تاريحشىلارىمىزدىڭ ەڭبەگٸ ساناۋلى. بۇل ەڭبەك سونداي ساناۋلىنىڭ قاتارىنا جاتادى. سوندىقتان, بۇل كٸتاپتىڭ قادىرى قادىرعالي جالايىريدىڭ «جاميعات تاۋاريح» ەڭبەگٸ سيياقتى. بٸز ٶز تٶلتۋما تاريحشىلارىمىز جازعان وسىنداي ەڭبەكتەردٸ بارشاسىنان بيٸك قويىپ, قاستەرلەۋٸمٸز كەرەك.
قازاق حالقى ۇلى قاعاناتتار قۇرعان, تاريحي مەملەكەتتٸك دەستٷرٸ بار بايىرعى حالىق. ادامزات ٶركەنيەتٸنە ايشىق قوسقان بٸزدٸڭ قالالىق مەدەنيەتٸمٸز ٶزٸنٸڭ ەرەكشە فورماسىمەن, ٶزگەشە قۇرىلىمىمەن ەستە قالدى. وسىنداي ٷلكەن دەستٷرٸ بار ەلدٸڭ جاۋ تابانىنا تٷسٸپ, بودان بولامىز دەگەن ەش ۋاقىتتا ويىنا كٸرمەگەن. بٸراق, تاريحتىڭ تەگەرشٸگٸ تەرٸس اينالعان تۇستاردا, باسىمىزعا سونداي تاعدىردىڭ تٷسكەنٸ تاريحي شىندىق. دەگەنمەن, ۇلى دەستٷرٸ, ەشقاشان كەۋدەسٸن جاتقا باستىرماعان ۇلى مەملەكەتتەردٸڭ مۇراگەرلەرٸ سول تاعدىردى مويىنداعىسى كەلمەي كٶپ ارپالىستى. كەشەگٸ التىن وردا مەن ۇلى تٷرٸك قاعاناتىنىڭ, قازاق حاندىعىنىڭ ەلەسٸ كٶكٸرەگٸندە تۇرعان دالانىڭ وتارشىلدىققا قارسى كٷرەسٸ, مەملەكەتتٸلٸگٸن ساقتاۋ تالپىنىسى ەش توقتاعان ەمەس.
حان كەنەسارىنىڭ قاسٸرەتتٸ تاعدىرىمەن كٷرەس اياقتالعان جوق. تاعى دا جالعاسىن تاپتى. بۇل كٷرەستٸڭ قاھارمانى بٸزدٸڭ تاريحىمىزدا تىم از ەسكەرٸلٸپ جٷرگەن سۇلتان سىدىق ەدٸ. سۇلتان سىدىقتىڭ تۇتاس تۇراندى شارلاپ, تەك ٶز حالقى ٷشٸن عانا ەمەس, تۋىستاس تٷركٸ ٷشٸن جان الىسىپ, جان بەرٸسكەن ون التى جىلدىق اۋىر كٷرەسٸ ۇمىت قالماۋى كەرەك. تۇتاس تٷركٸنٸڭ ازاتتىعى ٷشٸن كٷرەسكەن سۇلتان سىدىقتىڭ وسى ٶنەگەلٸ جولىن كەيٸن مۇستافا شوقاي جالعاپ ەكەتتٸ. سۇلتان سىدىق ەكەسٸ كەنەسارى حان سيياقتى شەبەر قولباسى, سوعىس ٶنەرٸن تەرەڭ مەڭگەرگەن تاكتيك بولعانىن بٸز سٸز پاراقتاپ وتىرعان كٸتاپتان جەنە ەل اراسىنىڭ قارييا سٶزدەرٸنەن انىق اڭعارامىز. سول تاريحي كەزەڭدەگٸ جىراۋ بالقى بازاردىڭ:
«ازىراق مۇندا جٷر سىدىق,
جولبارىستاي ەڭٸرەنٸپ,
قاناعا سىيماي تاسۋمەن.
ەسٸرٸك تۋعان بۇل جٷرەكتٸ,
ەكٸ قولداپ باسۋمەن», - دەپ جىرلايتىنى سول. بۇل ەلدٸڭ ەر تۋعان سۇلتانعا دەگەن ىقىلاسىنىڭ بٸر ايعاعى.
سۇلتان سىدىق تا ورىستىڭ ەۋروپالىق ٷلگٸدەگٸ ەسكەرٸمەن بەتپە-بەت كەلگەن شايقاستاردا, قارۋىنىڭ كەم تٷسكەنٸنە قاراماستان, جەر جاعدايىن جەنە ٶزٸنٸڭ ەرەكشە ەسكەري دارىنىن پايدالانىپ, تالاي جارقىن جەڭٸستەرگە جەتكەن. سول كەزدەگٸ ورتالىق ازيياداعى مەملەكەت بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ ٶز ەسكەرلەرٸنٸڭ تٸزگٸنٸن سۇلتانعا تاپسىراتىنىنىڭ بٸر سىرى وسىندا بولسا كەرەك.
بۇل تاريحي ەڭبەك شاعاتاي تٸلٸنەن قازٸرگٸ قازاق تٸلٸنە تۇڭعىش رەت اۋدارىلىپ وتىر. احمەت كەنەسارىۇلىنىڭ بۇل ەڭبەگٸن مەسكەۋ مەملەكەتتٸك تاريحي مۇراجايىنىڭ مۇراعاتىنان تاۋىپ, ورىسشا اۋدارماسىمەن جارىققا شىعارعان عالىم ي.ۆ. زايتسەۆ. قازاقستاننىڭ رەسەيدەگٸ ەلشٸلٸگٸ مەن «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ەل-اۋقات قورىنىڭ دەمەۋشٸلٸگٸمەن 2017 جىلى جارىققا شىققان. جازبانى شاعاتايشاعا اۋدارۋعا وسى كٸتاپتاعى فاكسيميلە پايدالانىلعان.
«ناساب نامە سۇلتان سىدىقتى» پاراقتاپ وتىرىپ, بۇرىن قازاق تاريحى ٷشٸن بەلگٸسٸز بولىپ كەلگەن تۇلعالار مەن تاريحي ۋاقيعالارعا دا كەز بولامىز. ونىڭ بٸرٸ, عۇبايدوللا حان. كٸتاپتا «ابىلاي حان قايتىس بولعان سوڭ ونىڭ بەيبٸشەسٸنەن تۋعان عۇبايدوللا حان بولدى. ول ون جىل حاندىق قۇردى» دەگەن دەرەك كەزدەسەدٸ. بۇل بۇعان دەيٸنگٸ بٸزدٸڭ رەسمي تاريحىمىزدا ايتىلماعان دەرەك. تاعى بٸر ايتارلىق دەرەك, كەنەسارى حاننىڭ قىتاي مەملەكەتٸمەن ديپلوماتييالىق بايلانىس ورناتۋعا تىرىسىپ, ٸنٸسٸ قۇدايمەندٸ سارجانۇلىن قۇلجاعا ەلشٸلٸككە جٸبەرگەنٸ. بۇل دەرەك تە بٸزدٸڭ تاريحىمىز ٷشٸن تىڭ دٷنيە. سوندىقتان كٸتاپتىڭ ورىس تٸلٸنەن ەمەس, شاعاتاي تٸلٸنەن تٸكەلەي قازاق تٸلٸنە اۋدارىلۋى ٶتە ماڭىزدى.
پرەزيدەنتتٸڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنٸڭ ساراپشىسى ەربول الشىنبايۇلىنىڭ جۇمىس قاربالاستىعىنان ۋاقىت تاۋىپ, وسى ماڭىزدى تاريحي ەڭبەكتٸ قازاقشالاعان جانكەشتٸلٸگٸ مەن ەڭبەكقورلىعىنا ريزاشىلىعىمدى بٸلدٸرەمٸن. بارشا ازامات ۇلتقا تالماي قىزمەت قىلسا, ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاعى جارقىن بولماق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «شەتەل اۋديتوريياسىنا ارنالعان قازاقستاننىڭ قىسقاشا تاريحىن جازىپ, ەلەمنٸڭ نەگٸزگٸ تٸلدەرٸنە اۋدارۋدى ۇسىنامىن. بۇل – قازاقتىڭ سان عاسىرلىق شىنايى تاريحىن ەلەمگە تانىتۋدىڭ بٸردەن-بٸر جولى» دەگەن سٶزٸن جادىمىزدا ۇستاپ, مۇنداي تاريحي ماڭىزى بار ماتەرييالداردى ٶزگە شەتەل تٸلدەرٸنە دە اۋدارىپ, ناسيحاتتاعانىمىز جٶن.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستاننىڭ اكادەمييالىق ٷلگٸدەگٸ جاڭا تاريحىن جازۋدى دەرەۋ باستاۋ كەرەك. تٷپتەپ كەلگەندە, تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ مەسەلەلەرٸنٸڭ تٷيٸنٸ – وسى» دەگەنٸ بٸزدٸڭ ەسٸمٸزدە بولۋى كەرەك. تاريحي ەڭبەكتٸڭ اۋدارىلىپ جارىققا شىعۋى, وتاندىق تاريحنامانى دەكولونيزاتسييا جاساۋداعى جاس بۋىننىڭ دەربەس تالپىنىسى. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ وتىز جىلى قارساڭىندا وسىنداي تالپىنىستىڭ بولعانى كٶڭٸل قۋانتادى. اتا تاريحىمىزدى ەدٸلەت تۇرعىسىنان تانۋ بارشامىزدىڭ مٸندەتٸمٸز. سىماعۇل سەدۋاقاسۇلى ايتقانداي «ٶتكەنگە انىق كٶڭٸلمەن, بولاشاققا اشىق كٶزبەن قاراۋ» ٷشٸن تاريحي سانامىزدىڭ اقتاڭداقتاردان ادا, وتارشىلدىقتىڭ زارداپتارىنان تازا بولعانى لازىم.
بەرٸك ۋەلي
