«Ustazdyń biigi oilana qarasań – biiktei beredi, úńile qarasań – tereńdei beredi, qol sozsań – qarsy aldyńda, ainalsań – artyńda turǵandai», dep Sokrat aitqandai, egemendi elimizdiń aldyńǵy qatarly otyz memlekettiń qataryna qosylýǵa tabandylyqpen jyljý qoǵamymyzdyń barlyq salasynda túbegeili ózgerister engizip, jańa talaptar men jańartylǵan baǵdarlamalar belgilep otyr. Sonyń ishinde bolashaq urpaqqa álemdik deńgeide bilim berý maqsatyna orai, bilim mazmunyna jańasha qaraý – basty mindetterdiń biri. Qazirgi kezde bilim berýdiń jańa júiesiniń jasalynýy, bilim mazmuny men ádis-tásilderiniń jańarýy básekelestikke qabileti mol, shyǵarmashylyq baǵytta eńbektenetin, oi-qabiletimen erekshelenetin azamatty tárbieleýdi kózdeidi.
Sapaly bilim el bolashaǵyn aiqyndaityn basty kórsetkish bolyp tabylady. Búgin mektep partasynda otyrǵan búldirshinder erteń el taǵdyryn sheshetin azamattar. Olardyń sapaly bilim alýyn búgin qamtamasyz etý – muǵalimniń basty mindeti.
«Teginde adam balasy adam balasynan aqyl, bilim, ar, minez degen qasietterimen ozady», dep Abai atamyz aitqandai, ozyq oily bilimdar adamdar zamannyń, qoǵamnyń damýyna, ózgerýine úlesin qosyp keledi. Osyndai qoǵamdyq áleýmettik mádeni ózgerister, damýlar mekteptiń oqytý protsesine áser etetini sózsiz. Kez kelgen oqytý belgili mólsherde adamdy damytady. Oqityn pán qanshalyqty jańa, baǵaly bolǵanmen, muǵalimniń sheberliginsiz iske asýy ekitalai. Muǵalim oqýshynyń belsendiligin týǵyza almasa, bergen bilim kútken nátije bermeidi. Oqýshynyń adam retinde qalyptasýy belsendilik arqyly júzege asady. Jańa tehnologiianyń basty maqsattarynyń biri – balany oqyta otyryp, oi erkindigin, izdenimpazdyǵyn qalyptastyrý, óz betinshe sheshim qabyldaýǵa daǵdylandyrý.
Biz búgin basshylyqqa alyp otyrǵan «Bilim berýdegi Kembridj tásilderiniń teoriialyq negizderi» osy ustanymdy negizge alady. Iaǵni, bala izdenýshi, bir-birine úiretýshi, al muǵalim baǵyt berýshi, nusqaýshy. Bul tásildiń basqa tehnologiialardan ereksheligi jeti modýl arqyly iske asady. Áigili zertteýshi L.S.Vygotskiidiń «Dástúrli oqytý – bala damýyna tek qondyrǵy bolyp, damýǵa stihiialy áser etse, iaǵni «damýdyń sońynda júrse», jańasha oqytý – «damytýdy ózimen birge ala júredi», degen bolatyn. Sondyqtan tek dástúrli oqytýmen shektelip qalmai, muǵalim árqashan izdeniste bolyp, ózine jáne shákirtterine tiimdi jaqtaryn qarastyryp otyrýy tiis.
«Sabaq – oqytýshynyń pedagogikalyq mádenietiniń ainasy», deidi A.Sýhomlinskii. Jeti modýldiń ishinde ózimniń pánime tiimdisi, jaryqqa shyǵarary, balanyń qyzyǵýshylyǵyn oiatary, bilimin jetildireri qaisy eken dep kóp oilanǵanym ras. Saralai kele, ár sabaqta bir nemese birneshe modýldi birden qoldanýǵa bolatynyn anyqtadym. Budan utylǵanymnan utqanym kóp boldy.
Ár muǵalim óz sabaǵynyń –kóshbasshysy. Kóshti qalai bastap alyp júremin dese de óz erki. Al kóshti durys baǵyttai bilý muǵalimniń sheberligine bailanysty.
Sabaq berý tásili úsh deńgeiden turady. Oqytý men úiretý tásili tómendegidei:
Birinshi – balanyń qyzyǵýshylyǵyn oiatý, jańa sabaqty túsindirý kezindegi úirený protsesi. Bul burynǵy biletin bilim men jańa bilimdi ushtastyrýdan turady.
Bilim berý men bilim alýda oqýshylar burynǵydai tek tyńdap jáne kóshirip qana qoimai, belsendilik tanytady. Ol kezde oqýshy: oilanýǵa, oqýǵa, sóileýge, talqylaýǵa, jazýǵa, pikirlesýge, pikir talastyrýǵa mán beredi.
Bilim berý men bilim alýdaǵy jańa tásilder arqyly oqytýda bilim daiyn kúiinde berilmeidi, ol tek belsendi áreketter arqyly ǵana igeriledi. Oqýshylar ózara tyǵyz qarym-qatynasta bolyp, birlese áreket jasaidy, dialog qurady. Sabaqta oqýshylardyń taqyryp boiynsha óz oilaryn bildirýi, pikir almasýy – dialog túrinde júzege asady. Toptyq ádisti qoldanǵanda oqýshylardyń bir-birimen aqyldasýy, qorytyndy oidy bireýiniń shyǵyp aitýy, al boljaý ádisin qoldanǵanda balalar mátinde ne týraly jazylýy múmkin ekendigin dialog ústinde jetkizedi.
Ekinshi – maǵynany taný, iaǵni jańa sabaqty bekitý protsesi bolyp esepteledi. Bul kezeńde oqýshy jańa aqparatpen tanysady, taqyryp boiynsha jumys jasaidy,tapsyrmalar oryndaidy. Sonymen qatar, olar ideiany jetkizip qana qoimai, sheshim tabý úshin bir-birine suraq qoiady jáne basqalardy qataryna tartady. Ár toptan bir oqýshy shyǵyp mátin mazmunyn qysqasha baiandap beredi.
Úshinshi – oi tolǵanys, bul sabaqty qorytyndylaý kezeńine jatady. Osy kezeńde úirenýshi ne úirengenin saralap, salmaqtap, ony qandai jaǵdaida qalai qoldaný kerektigin topshylaidy. Sodan oi túie kelip, esse jazady. Óz oilaryn qaǵaz betine túsiredi. Bul modýldiń nátijesi osylai jalǵasady. Atap aitar bolsam, oi-pikirin ashyq, erkin bildirý, bir-biriniń sabaq barysynda jibergen qatelikterin aitý, jaqsy qasietterden úirený. Mundai jaǵdaida oqýshynyń alǵan bilimderi esterinde kóp ýaqytqa saqtalady.
Bul modýldiń taǵy bir ereksheligi – oqýshylardy toptap oqytýy bolyp tur. Toptap oqytýdyń paidasy týraly Ibn Sina (Avitsenna 980-1037) bylai degen bolatyn: «Eger bala jalǵyz oqyp, synyptastary joq bolsa, bul oqýshy men úiretýshige ortaq qynjylys bolmaq. Sondyqtan eń jaqsysy – balalar oqý-tárbie úrdisinde úlgili minezge bir-birinen úirenetin ujymdyq oqytýdy uiymdastyrý».
Balalardy ujymdyq oqytýdyń paidasy qandai degenge keler bolsaq, birinshiden, namys pen maqtanysh tárbielenýshini ózgelerden keiin qalmaýǵa mindetteidi; ekinshiden, sóileý mádenieti qalyptasady; úshinshiden, oqýshylar ózara dostasady, birin-biri syilaýǵa úirenedi, ózara jarysady, tabysady.
Sonymen, topqa bólip oqytqanda oqýshylardyń talpynysy artady, ár oqýshy ózin jeke tulǵa retinde sezinedi jáne óz úlesin qosýǵa talaptanady. Bir adamnyń aitqanynan góri, birneshe adamnyń aitqany esinde tez jattalady.
Modýldiń taǵy bir satysy: «Talantty jáne daryndy balalardy oqytý». Ras, izdenýshi muǵalim bala boiyndaǵy týa bitken túrli qasietterdi dál baiqap, onyń sapalyq erekshelikterine baǵa berip, ári qarai óz betinshe damyta túsýine jaǵdai týǵyzýy kerek, kómektesýi qajet. Bul úshin, árine, ustazdyń ózi de ózgerýi, iaǵni dástúrli oqytýdyń súrleýinen arylýy tiis. Sóitip, oqytýdyń jańa mazmunyn jasaýǵa betburysty árbir muǵalim ózinen bastaǵany jón. Muǵalim shákirtke bilim, bilik, daǵdy berip qana qoimai, aqyl-oiy men qabiletiniń damýyna kóńil bólip, «oqi alýǵa úiretý kerek». Daryndy jáne talantty balalardy oqytýda myna qaǵidalardy este ustaǵan durys.
Balanyń boiyndaǵy qumarlyǵyn, qyzyǵýshylyǵyn joiyp almai, onyń únemi alǵa jyljýǵa degen tabiǵi talap-tilekterin, suranys pen muqtajdaryn eskerý, shyǵarmashylyǵyn jetildirý; bilimdi óz betinshe izdený arqyly alýǵa qolaily jaǵdai jasaý; ózin-ózi damytatyn tulǵa qalyptastyrý.
Osy qaǵidalardy ushtastyratyn bolsaq qana oqýshy óziniń darynyn erkin sezinedi. Boiyndaǵy «meni» oianady. Basqalardan artyq tapsyrma alý olardy shabyttandyra túsedi. Muǵalim balany qanattandyrý úshin, ózine senimin molaitý úshin izdeniste bolýy shart. Túrli jarystarǵa qatystyryp, alǵa umtylǵan talabyn artqa tartpai sabaq ústinde bilimin shyńdaǵan durys.
«Nashar muǵalim aqiqatty ózi aityp beredi, al jaqsy muǵalim oqýshynyń ózin izdenýge jeteleidi», – deidi nemis pedagogy A.Disterverg. Muǵalim oqytýǵa kirispes buryn oqýshylardyń minezderin zerttep, bilimderin tekserýi tiis. Ár balanyń bilim dárejesi qanshalyqty ekenin saralap alǵannan keiin, onyń alǵa jyljýyna yqpal etýge mindetti.
Ár ýaqytta bala bilimin alǵa qoiýshy ustaz úlken kórsetkishke qol jetkizý jolynda talmai talaptanyp, sharshamai eńbektense ǵana bilim sapasy jaqsarady. Eldi ósiretin de, eldi tómen túsiretin de – bilim. Sondyqtan qolda bar amaldardy tiimdi paidalaný ata-ana men muǵalim úlesinde.
Tolqyn QAIYRJANOVA,
qazaq orta mektebiniń bastaýysh synyp muǵalimi
Soltústik Qazaqstan oblysy,
Shal aqyn aýdany
.jpeg)