«ۇستازدىڭ بيٸگٸ ويلانا قاراساڭ – بيٸكتەي بەرەدٸ, ٷڭٸلە قاراساڭ – تەرەڭدەي بەرەدٸ, قول سوزساڭ – قارسى الدىڭدا, اينالساڭ – ارتىڭدا تۇرعانداي», دەپ سوكرات ايتقانداي, ەگەمەندٸ ەلٸمٸزدٸڭ الدىڭعى قاتارلى وتىز مەملەكەتتٸڭ قاتارىنا قوسىلۋعا تاباندىلىقپەن جىلجۋ قوعامىمىزدىڭ بارلىق سالاسىندا تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸپ, جاڭا تالاپتار مەن جاڭارتىلعان باعدارلامالار بەلگٸلەپ وتىر. سونىڭ ٸشٸندە بولاشاق ۇرپاققا ەلەمدٸك دەڭگەيدە بٸلٸم بەرۋ ماقساتىنا وراي, بٸلٸم مازمۇنىنا جاڭاشا قاراۋ – باستى مٸندەتتەردٸڭ بٸرٸ. قازٸرگٸ كەزدە بٸلٸم بەرۋدٸڭ جاڭا جٷيەسٸنٸڭ جاسالىنۋى, بٸلٸم مازمۇنى مەن ەدٸس-تەسٸلدەرٸنٸڭ جاڭارۋى بەسەكەلەستٸككە قابٸلەتٸ مول, شىعارماشىلىق باعىتتا ەڭبەكتەنەتٸن, وي-قابٸلەتٸمەن ەرەكشەلەنەتٸن ازاماتتى تەربيەلەۋدٸ كٶزدەيدٸ.
ساپالى بٸلٸم ەل بولاشاعىن ايقىندايتىن باستى كٶرسەتكٸش بولىپ تابىلادى. بٷگٸن مەكتەپ پارتاسىندا وتىرعان بٷلدٸرشٸندەر ەرتەڭ ەل تاعدىرىن شەشەتٸن ازاماتتار. ولاردىڭ ساپالى بٸلٸم الۋىن بٷگٸن قامتاماسىز ەتۋ – مۇعالٸمنٸڭ باستى مٸندەتٸ.
«تەگٸندە ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, بٸلٸم, ار, مٸنەز دەگەن قاسيەتتەرٸمەن وزادى», دەپ اباي اتامىز ايتقانداي, وزىق ويلى بٸلٸمدار ادامدار زاماننىڭ, قوعامنىڭ دامۋىنا, ٶزگەرۋٸنە ٷلەسٸن قوسىپ كەلەدٸ. وسىنداي قوعامدىق ەلەۋمەتتٸك مەدەني ٶزگەرٸستەر, دامۋلار مەكتەپتٸڭ وقىتۋ پروتسەسٸنە ەسەر ەتەتٸنٸ سٶزسٸز. كەز كەلگەن وقىتۋ بەلگٸلٸ مٶلشەردە ادامدى دامىتادى. وقيتىن پەن قانشالىقتى جاڭا, باعالى بولعانمەن, مۇعالٸمنٸڭ شەبەرلٸگٸنسٸز ٸسكە اسۋى ەكٸتالاي. مۇعالٸم وقۋشىنىڭ بەلسەندٸلٸگٸن تۋعىزا الماسا, بەرگەن بٸلٸم كٷتكەن نەتيجە بەرمەيدٸ. وقۋشىنىڭ ادام رەتٸندە قالىپتاسۋى بەلسەندٸلٸك ارقىلى جٷزەگە اسادى. جاڭا تەحنولوگييانىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ بٸرٸ – بالانى وقىتا وتىرىپ, وي ەركٸندٸگٸن, ٸزدەنٸمپازدىعىن قالىپتاستىرۋ, ٶز بەتٸنشە شەشٸم قابىلداۋعا داعدىلاندىرۋ.
بٸز بٷگٸن باسشىلىققا الىپ وتىرعان «بٸلٸم بەرۋدەگٸ كەمبريدج تەسٸلدەرٸنٸڭ تەورييالىق نەگٸزدەرٸ» وسى ۇستانىمدى نەگٸزگە الادى. ياعني, بالا ٸزدەنۋشٸ, بٸر-بٸرٸنە ٷيرەتۋشٸ, ال مۇعالٸم باعىت بەرۋشٸ, نۇسقاۋشى. بۇل تەسٸلدٸڭ باسقا تەحنولوگييالاردان ەرەكشەلٸگٸ جەتٸ مودۋل ارقىلى ٸسكە اسادى. ەيگٸلٸ زەرتتەۋشٸ ل.س.ۆىگوتسكييدٸڭ «دەستٷرلٸ وقىتۋ – بالا دامۋىنا تەك قوندىرعى بولىپ, دامۋعا ستيحييالى ەسەر ەتسە, ياعني «دامۋدىڭ سوڭىندا جٷرسە», جاڭاشا وقىتۋ – «دامىتۋدى ٶزٸمەن بٸرگە الا جٷرەدٸ», دەگەن بولاتىن. سوندىقتان تەك دەستٷرلٸ وقىتۋمەن شەكتەلٸپ قالماي, مۇعالٸم ەرقاشان ٸزدەنٸستە بولىپ, ٶزٸنە جەنە شەكٸرتتەرٸنە تيٸمدٸ جاقتارىن قاراستىرىپ وتىرۋى تيٸس.
«ساباق – وقىتۋشىنىڭ پەداگوگيكالىق مەدەنيەتٸنٸڭ ايناسى», دەيدٸ ا.سۋحوملينسكيي. جەتٸ مودۋلدٸڭ ٸشٸندە ٶزٸمنٸڭ پەنٸمە تيٸمدٸسٸ, جارىققا شىعارارى, بالانىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتارى, بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرەرٸ قايسى ەكەن دەپ كٶپ ويلانعانىم راس. سارالاي كەلە, ەر ساباقتا بٸر نەمەسە بٸرنەشە مودۋلدٸ بٸردەن قولدانۋعا بولاتىنىن انىقتادىم. بۇدان ۇتىلعانىمنان ۇتقانىم كٶپ بولدى.
ەر مۇعالٸم ٶز ساباعىنىڭ –كٶشباسشىسى. كٶشتٸ قالاي باستاپ الىپ جٷرەمٸن دەسە دە ٶز ەركٸ. ال كٶشتٸ دۇرىس باعىتتاي بٸلۋ مۇعالٸمنٸڭ شەبەرلٸگٸنە بايلانىستى.
ساباق بەرۋ تەسٸلٸ ٷش دەڭگەيدەن تۇرادى. وقىتۋ مەن ٷيرەتۋ تەسٸلٸ تٶمەندەگٸدەي:
بٸرٸنشٸ – بالانىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتۋ, جاڭا ساباقتى تٷسٸندٸرۋ كەزٸندەگٸ ٷيرەنۋ پروتسەسٸ. بۇل بۇرىنعى بٸلەتٸن بٸلٸم مەن جاڭا بٸلٸمدٸ ۇشتاستىرۋدان تۇرادى.
بٸلٸم بەرۋ مەن بٸلٸم الۋدا وقۋشىلار بۇرىنعىداي تەك تىڭداپ جەنە كٶشٸرٸپ قانا قويماي, بەلسەندٸلٸك تانىتادى. ول كەزدە وقۋشى: ويلانۋعا, وقۋعا, سٶيلەۋگە, تالقىلاۋعا, جازۋعا, پٸكٸرلەسۋگە, پٸكٸر تالاستىرۋعا مەن بەرەدٸ.
بٸلٸم بەرۋ مەن بٸلٸم الۋداعى جاڭا تەسٸلدەر ارقىلى وقىتۋدا بٸلٸم دايىن كٷيٸندە بەرٸلمەيدٸ, ول تەك بەلسەندٸ ەرەكەتتەر ارقىلى عانا يگەرٸلەدٸ. وقۋشىلار ٶزارا تىعىز قارىم-قاتىناستا بولىپ, بٸرلەسە ەرەكەت جاسايدى, ديالوگ قۇرادى. ساباقتا وقۋشىلاردىڭ تاقىرىپ بويىنشا ٶز ويلارىن بٸلدٸرۋٸ, پٸكٸر الماسۋى – ديالوگ تٷرٸندە جٷزەگە اسادى. توپتىق ەدٸستٸ قولدانعاندا وقۋشىلاردىڭ بٸر-بٸرٸمەن اقىلداسۋى, قورىتىندى ويدى بٸرەۋٸنٸڭ شىعىپ ايتۋى, ال بولجاۋ ەدٸسٸن قولدانعاندا بالالار مەتٸندە نە تۋرالى جازىلۋى مٷمكٸن ەكەندٸگٸن ديالوگ ٷستٸندە جەتكٸزەدٸ.
ەكٸنشٸ – ماعىنانى تانۋ, ياعني جاڭا ساباقتى بەكٸتۋ پروتسەسٸ بولىپ ەسەپتەلەدٸ. بۇل كەزەڭدە وقۋشى جاڭا اقپاراتپەن تانىسادى, تاقىرىپ بويىنشا جۇمىس جاسايدى,تاپسىرمالار ورىندايدى. سونىمەن قاتار, ولار يدەيانى جەتكٸزٸپ قانا قويماي, شەشٸم تابۋ ٷشٸن بٸر-بٸرٸنە سۇراق قويادى جەنە باسقالاردى قاتارىنا تارتادى. ەر توپتان بٸر وقۋشى شىعىپ مەتٸن مازمۇنىن قىسقاشا بايانداپ بەرەدٸ.
ٷشٸنشٸ – وي تولعانىس, بۇل ساباقتى قورىتىندىلاۋ كەزەڭٸنە جاتادى. وسى كەزەڭدە ٷيرەنۋشٸ نە ٷيرەنگەنٸن سارالاپ, سالماقتاپ, ونى قانداي جاعدايدا قالاي قولدانۋ كەرەكتٸگٸن توپشىلايدى. سودان وي تٷيە كەلٸپ, ەسسە جازادى. ٶز ويلارىن قاعاز بەتٸنە تٷسٸرەدٸ. بۇل مودۋلدٸڭ نەتيجەسٸ وسىلاي جالعاسادى. اتاپ ايتار بولسام, وي-پٸكٸرٸن اشىق, ەركٸن بٸلدٸرۋ, بٸر-بٸرٸنٸڭ ساباق بارىسىندا جٸبەرگەن قاتەلٸكتەرٸن ايتۋ, جاقسى قاسيەتتەردەن ٷيرەنۋ. مۇنداي جاعدايدا وقۋشىنىڭ العان بٸلٸمدەرٸ ەستەرٸندە كٶپ ۋاقىتقا ساقتالادى.
بۇل مودۋلدٸڭ تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸ – وقۋشىلاردى توپتاپ وقىتۋى بولىپ تۇر. توپتاپ وقىتۋدىڭ پايداسى تۋرالى يبن سينا (اۆيتسەننا 980-1037) بىلاي دەگەن بولاتىن: «ەگەر بالا جالعىز وقىپ, سىنىپتاستارى جوق بولسا, بۇل وقۋشى مەن ٷيرەتۋشٸگە ورتاق قىنجىلىس بولماق. سوندىقتان ەڭ جاقسىسى – بالالار وقۋ-تەربيە ٷردٸسٸندە ٷلگٸلٸ مٸنەزگە بٸر-بٸرٸنەن ٷيرەنەتٸن ۇجىمدىق وقىتۋدى ۇيىمداستىرۋ».
بالالاردى ۇجىمدىق وقىتۋدىڭ پايداسى قانداي دەگەنگە كەلەر بولساق, بٸرٸنشٸدەن, نامىس پەن ماقتانىش تەربيەلەنۋشٸنٸ ٶزگەلەردەن كەيٸن قالماۋعا مٸندەتتەيدٸ; ەكٸنشٸدەن, سٶيلەۋ مەدەنيەتٸ قالىپتاسادى; ٷشٸنشٸدەن, وقۋشىلار ٶزارا دوستاسادى, بٸرٸن-بٸرٸ سىيلاۋعا ٷيرەنەدٸ, ٶزارا جارىسادى, تابىسادى.
سونىمەن, توپقا بٶلٸپ وقىتقاندا وقۋشىلاردىڭ تالپىنىسى ارتادى, ەر وقۋشى ٶزٸن جەكە تۇلعا رەتٸندە سەزٸنەدٸ جەنە ٶز ٷلەسٸن قوسۋعا تالاپتانادى. بٸر ادامنىڭ ايتقانىنان گٶرٸ, بٸرنەشە ادامنىڭ ايتقانى ەسٸندە تەز جاتتالادى.
مودۋلدٸڭ تاعى بٸر ساتىسى: «تالانتتى جەنە دارىندى بالالاردى وقىتۋ». راس, ٸزدەنۋشٸ مۇعالٸم بالا بويىنداعى تۋا بٸتكەن تٷرلٸ قاسيەتتەردٸ دەل بايقاپ, ونىڭ ساپالىق ەرەكشەلٸكتەرٸنە باعا بەرٸپ, ەرٸ قاراي ٶز بەتٸنشە دامىتا تٷسۋٸنە جاعداي تۋعىزۋى كەرەك, كٶمەكتەسۋٸ قاجەت. بۇل ٷشٸن, ەرينە, ۇستازدىڭ ٶزٸ دە ٶزگەرۋٸ, ياعني دەستٷرلٸ وقىتۋدىڭ سٷرلەۋٸنەن ارىلۋى تيٸس. سٶيتٸپ, وقىتۋدىڭ جاڭا مازمۇنىن جاساۋعا بەتبۇرىستى ەربٸر مۇعالٸم ٶزٸنەن باستاعانى جٶن. مۇعالٸم شەكٸرتكە بٸلٸم, بٸلٸك, داعدى بەرٸپ قانا قويماي, اقىل-ويى مەن قابٸلەتٸنٸڭ دامۋىنا كٶڭٸل بٶلٸپ, «وقي الۋعا ٷيرەتۋ كەرەك». دارىندى جەنە تالانتتى بالالاردى وقىتۋدا مىنا قاعيدالاردى ەستە ۇستاعان دۇرىس.
بالانىڭ بويىنداعى قۇمارلىعىن, قىزىعۋشىلىعىن جويىپ الماي, ونىڭ ٷنەمٸ العا جىلجۋعا دەگەن تابيعي تالاپ-تٸلەكتەرٸن, سۇرانىس پەن مۇقتاجدارىن ەسكەرۋ, شىعارماشىلىعىن جەتٸلدٸرۋ; بٸلٸمدٸ ٶز بەتٸنشە ٸزدەنۋ ارقىلى الۋعا قولايلى جاعداي جاساۋ; ٶزٸن-ٶزٸ دامىتاتىن تۇلعا قالىپتاستىرۋ.
وسى قاعيدالاردى ۇشتاستىراتىن بولساق قانا وقۋشى ٶزٸنٸڭ دارىنىن ەركٸن سەزٸنەدٸ. بويىنداعى «مەنٸ» ويانادى. باسقالاردان ارتىق تاپسىرما الۋ ولاردى شابىتتاندىرا تٷسەدٸ. مۇعالٸم بالانى قاناتتاندىرۋ ٷشٸن, ٶزٸنە سەنٸمٸن مولايتۋ ٷشٸن ٸزدەنٸستە بولۋى شارت. تٷرلٸ جارىستارعا قاتىستىرىپ, العا ۇمتىلعان تالابىن ارتقا تارتپاي ساباق ٷستٸندە بٸلٸمٸن شىڭداعان دۇرىس.
«ناشار مۇعالٸم اقيقاتتى ٶزٸ ايتىپ بەرەدٸ, ال جاقسى مۇعالٸم وقۋشىنىڭ ٶزٸن ٸزدەنۋگە جەتەلەيدٸ», – دەيدٸ نەمٸس پەداگوگى ا.ديستەرۆەرگ. مۇعالٸم وقىتۋعا كٸرٸسپەس بۇرىن وقۋشىلاردىڭ مٸنەزدەرٸن زەرتتەپ, بٸلٸمدەرٸن تەكسەرۋٸ تيٸس. ەر بالانىڭ بٸلٸم دەرەجەسٸ قانشالىقتى ەكەنٸن سارالاپ العاننان كەيٸن, ونىڭ العا جىلجۋىنا ىقپال ەتۋگە مٸندەتتٸ.
ەر ۋاقىتتا بالا بٸلٸمٸن العا قويۋشى ۇستاز ٷلكەن كٶرسەتكٸشكە قول جەتكٸزۋ جولىندا تالماي تالاپتانىپ, شارشاماي ەڭبەكتەنسە عانا بٸلٸم ساپاسى جاقسارادى. ەلدٸ ٶسٸرەتٸن دە, ەلدٸ تٶمەن تٷسٸرەتٸن دە – بٸلٸم. سوندىقتان قولدا بار امالداردى تيٸمدٸ پايدالانۋ اتا-انا مەن مۇعالٸم ٷلەسٸندە.
تولقىن قايىرجانوۆا,
قازاق ورتا مەكتەبٸنٸڭ باستاۋىش سىنىپ مۇعالٸمٸ
سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسى,
شال اقىن اۋدانى
.jpeg)