"Pýshkin - i v Afrike Pýshkin!".
Orys maqaly
Bizge oqý oryndarynda orystyń bas aqyny A.Pýshkinniń arǵy tegi efiopiialyq arab dep oqytqanyn kim umytar? Resei filmderinde onyń rólin afro-amerikalyq qara násildiler nemese túsin qaraǵa boiaǵan orys akterleri (máselen V.Vysotskii) oinaityn.
Ótken joly osy keńistikte «Pýshkinniń ulty kim?» degen saýal qoiylyp, túrli jaýap berilip jatty. Biletinimdi der kezinde jaza qoiýǵa mursham bolmady. Reti kelgende óz sózimdi aitarmyn dedim.
Bul suraq biraz jyl buryn meni de mazalaǵan. Oǵan sebep Afrikanyń buryn aty kóp estilmegen Eritreia degen bir eli táýelsizdik alyp, «biz Pýshkinniń atajurtymyz» dep, jalpaq álemge jar salyp,astanasynda aqynǵa eskertkish qoiýy boldy. Bul Efiopiianyń quramyndaǵy otar el eken, 1961 jyly avtonomiiasy taratylyp, derbestiginen airylǵannan bastap, ult-azattyq kóteriliske shyǵyp, 30 jyl boiy úzbei shaiqasyp, 300 myńǵa tarta adamy qurban bolypty. 1991 jyly Efiopiiany qarjylai jáne qarý-jaraqpen qoldap kelgen Sovet ókimeti qulaǵannan keiin olardyń bodan eldi budan ary basyp otyrýǵa shamasy kelmei, óz basymen qaiǵy bolyp ketken tusta, Eritreialyqtar efiop otarshylaryn elden qýyp shyǵaryp, 1992 jyly táýelsizdigin jariialap, 1994 jyly BUU-ǵa múshelikke qabyldanypty. Sodan azattyqqa jetken soń, óz juraǵaty retinde Pýshkindi de menshikteýge kirisipti. Bul qarshadai qaisar eldiń bar halqy 5 mln-dai ǵana, ózderiniń arab jáne tigrinia degen tilderinde sóiletin bolyp shyqty.
Al Pýshkinniń shyqqan tegi týraly qysqasha tarih bylai deidi.
Uly aqynnyń babasy – Túrik imperiiasynyń qol astyndaǵy Týnistiń laýazymdy adamynyń uly Ibragimdi 8 jasynda týǵan inisimen birge qul satýshylar urlap áketip, Konstantinopoldegi (Stambýl) sultannyń bir seralinde (garemniń túri) amanatqa ustap otyrǵan jerinen saiahattap júrgen Resei Elshisi Savva Ragýzinskii kórip qalypty. Ol eki balanyń árqaisysyn bir-bir bótelke romǵa satyp alyp, Reseige ákelgen. Sodan, kórseqyzar áýleki birinshi Petr patshaǵa qul retinde tartý etken. Qara bala aq patshaǵa unap, ony shoqyndyryp, ózine qolbala qylyp alǵandyqtan oǵan Abram Petrovich degen at berilgen. Afrikalyq musylman arab Ibragimniń esimin Abram degen atqa solaisha ózgerte salǵan, inisine Aleksei Petrovich degen nyspy tigen. Keiin Pýshkinniń qasietti Qurandy zerttep oqyp, «Quranǵa elikteý» atty áigili toptama óleń jazýyna túp-tamyrynyń musylmandyǵy sebep bolǵan. Aqyn óz babasy, shyqqan tegi týraly «Uly Petrdiń araby» atty aiaqtalmaǵan povesinde, «Meniń shejirem», «Iýrevke», «Iazykovqa» atty óleńderinde, «Evgenii Onegin» romanynyń alǵysózi men bastapqy bóliminde jazyp ketkeni belgili.
Jyr-romannyń alǵysózinde uly aqyn: «Avtor anasy jaǵynan afrikalyq. Onyń babasy Abram Petruly Annibaldy 8 jasynda Afrika jaǵalaýynan urlap áketip, Konstantinopolge aparǵan. Annibal ábden qartaiǵan shaǵynda da Afrikany umytpai, ákesiniń saltanatty turmysyn, ózimen qosa alǵandaǵy 19 balasyn... ózin áketip bara jatqan kemeniń sońynan qýalap, alqyna júzip alysta qalyp qoiǵan súiikti ápkesi Lagandy únemi esine alyp otyratyn edi» dep jazǵan.
«Meniń shejirem» («Moia rodoslovnaia») atty óleńinde aqyn:
Reshil Figliarin, sidia doma,
Chto chernyi ded moi Gannibal
Byl kýplen za býtylký roma
I v rýki shkiperý podal.
Sei shkiper byl tot shkiper slavnyi,
Kem nasha dvinýlas zemlia,
Kto pridal moshno beg derjavnyi
Rýliý rodnogo korablia.
Sei shkiper dedý byl dostýpen,
I shodno kýplennyi arap
Vozros ýserden, nepodkýpen,
Tsariý naperstnik, a ne rab,- dep jazǵan.
Mundaǵy shkiper (keme basy) dep otyrǵany birinshi Petr patsha.
Imperator bul asyrandy balasyn saraiyna alyp, óz bólmesine turǵyzyp, oqytyp, bilim bergen, er jetkende tóleńgiti, hatshysy retinde 100 rýbl ailyq tólep, túrli joryqtarda qasynan tastamaǵan, Ózi Evropaǵa attanǵanda ertip ketip, Frantsiiada áskeri injenerdiń oqýyna túsiredi. Ony támamdaǵannan keiin frantsýz áskerinde bolyp, kapitan shenin alady. 7 jyldan keiin Reseige oralyp, patshanyń ózi tirkelgen polkke injener-porýchik sheninde qyzmetke alynady. Áskeri iste biliktiligimen, soǵystarda erligimen kózge túsip, ataq-dańqy jaiylady.
Frantsiiadan kelgende Ibragim óziniń tegine Karfagenniń qolbasshysy Gannibaldyń esimin tańdap alǵan. Eki ret úilenipti, májbúrlikpen qosylǵan birinshi áieli – teńiz ofitseriniń qyzy, ulty grek Evdokiia Dioperdi ózine uqsamaityn sary shashty aqqulaq qyz týǵany úshin únemi sabap, otyrsa opaq, tursa sopaq kúige túsirip, kún kórsetpegen eken. Musylmannyń qany óz degenin istegen siiaqty. Sol úshin birinshi áieli qaidaǵy bir Shishkov degen kondýktormen birlesip, Gannibaldy ý berip óltirmek bolady. Biraq qastandyǵy ashylyp qalyp, ýlaǵany dáleldenip, ekeýi de sottalyp, 11 jylǵa túrmege qamalady.
Ol endi kózi tiri báibishesimen ajyraspai-aq, qapasqa qamap, tusynan qaraýyl, qulaǵynan qiqý ketirmei, ashtyq pen jalańashtyqta ustaǵan eken. Jasy qyryqtan asqanda Hristina-Regina fon Sheberg degen shved qyzymen tanysyp, kóńil qosyp, balaly bolyp, áieliniń opasyzdyǵyn dáleldegen sot sheshimin kórsetip, qaita úilenedi. Ol toqalynan 11 bala kórgen. Biraz jyl jyl ótkende kepildikke bostandyqqa shyqqan báibishesimen dini Sinodtyń qaraýynan keiin áskeri sot ajyrastyrady. Biraq báibishesin júktiligine qaramastan monastyrge jiberip, Gannibalǵa iri kólemde aiyp tarttyrǵan. Toqalymen tatý turǵanyna qaraǵanda keiingi balalary kileń qaratory bolyp shyqqan-aý deisiń. Onyń tórt uly (Ivan, Petr, Osip, Isaak), úsh qyzy (Elizaveta, Anna, Sofia) erjetip-boijetip, qatarǵa qosylǵan. Solardyń biri - general Osip Abramuly Gannibaldyń qyzynyń urpaǵy aqyn Pýshkin. Sonda Ibragim Gannibal aqynnyń túp naǵashysy bolyp shyǵady.
Qamqorshysy Petr ólgesin Gannibaldyń hali múshkildenip, óliara kezeńniń ólermeni Menshikovtyń tarapynan qýǵyn-súrginge ushyrap, áskerden qýylyp, Sibirge, Tomskige, Tobylǵa jer aýdarylǵan, bir-eki jyl tutqynda, odan ary 10 shaqty jyl baqylaýda bolǵan. Asyqpai frantsýz tilinde jazyp júrgen estelik-memýar kitabyn osy kezde órtep jiberipti. Tek Petrdiń qyzy Elizaveta patshaiym bolǵan tusta kózi ashylyp, qaita dáýirlegen eken. Jiyrma shaqty jylda general shenin alyp, jasyna bailanysty áskerden doǵarysqa shyqqan.
Pýshkinniń dańqty babasy zeinetke shyqsa da qol qýsyryp otyra almai, Petr patsha tusynda kórgenin istep, báreńgi (kartofel) ósire bastaidy. Aq patsha bastapqyda kartoptyń mańyzyn durys túsinbei, «jer almasy» dep, emdik ósimdik retinde Evropadan ákelgen eken. Reseide búgingi báreńgini egip, kútip-baptap, qana qoimai, qazyp alyp, qýyryp, pisirip, taǵam retinde paidalaný Pýshkinniń babasy Gannibaldan bastalǵan kórinedi. Onyń baqshasynda ósken «jer almasynyń» dámin tatyp kórip, tamaq retinde qoldanýǵa bolatynyna kózi jetken II-Ekaterina patshaiym kartoptyń jut bola qalǵan jaǵdaida halyqty ashtyqtan aman alyp qalýǵa zor septigi tietinin baǵamdap, Gannibalǵa báreńgi ósirýmen túbegeili shuǵyldanýǵa tapsyrma berip, jaǵdai týǵyzady. Sóitip, uly aqynnyń general babasy zeinetker jasynda Reseidiń kartop ósirý isinde aitarlyqtai iz qaldyryp, kúlli orys mujyǵyn osy iske jumyldyryp júrip, toqsanǵa taman uzaq jasap, ómirden ótken.
Gannibaldyń kenje uly Petr óz jazbalarynda ákesiniń tegi - afrikalyq aqsúiek tuqymnan shyqqan «neger» dep kórsetken. Al Pýshkin bolsa Gannibaldyń nemister jazǵan ómirbaianyna súienip, Efiopiialyq (ejelgi aty Abissiniia) arab dep sanaǵan. «Iazykovqa» arnaǵan óleńinde aqyn:
V derevne, gde Petra liýbimets,
Tsarei, tsarits liýbimyi rab
I ih zabytyi odnodomets,
Skryvalsia praded moi arap,
Gde pozabyv Elisavety
I dvor, i pyshnye obety,
Pod seniý lipovyh allei
On dýmal v ohlajdenny lety
O dalnei Afrike svoei... ("K Iazykový"),- dep jazǵan.
Gannibaldyń týǵan jerinde, kindik kesken elinde sońynan jylap qalǵan, únemi túsinde kórip, ómir-baqi saǵynyp ótken súiikti ápkesiniń aty Lagan bolǵany tegin emes eken. Amerikalyq orys aqyny Vladimir Nabokov Pýshkinniń babasynyń shyqqan jurty men tegin zerttep, ony Kamerýn men Chad respýblikalarymen shektesetin Lagon sultanaty degen kishkentai eldiń súnnittik musylman dinindegi kotoko degen ult ekenin dáleldegen. Onyń bul tujyrymyn Sorbonna ýniversitetin bitirgen benindik slaviantanýshy ǵalym, «JZL» seriiasymen shyqqan «Abram Gannibal» atty kitaptyń avtory Diodonne Gnammanký da qýattaidy.
Al jóitter "Gannibaldyń aty evreishe Abram, ol abissiniialyq jóit bolǵandyqtan balalaryna da Isaak, Iakov (erte qaitys bolǵan), Iosif (oryssha Osip) dep evreishe at qoiǵan" dep, Pýshkinniń túbin evrei etip shyǵardy.
Degenmen, efioptar Pýshkinnen tirisinde aiyryla qoimaq emes. Olar óz aqynymyz dep eseptep, astanasy Addis-Abebada osydan 15 jyl buryn Reseiden aldyrǵan eskertkish-músinin ornatqan. Qazir alań qaita salynýyna bailanysty Ulttyq mýzeige kóshirip qoiypty. Biraq, «buryn shyqqan murttan sońyra shyqqan saqal ozdy» degendei, Efiopiiadan bólinip shyqqan táýelsiz Eritreia óz astanasy Asmaranyń ortalyǵyndaǵy alańǵa Pýshkinniń eńseli eskertkishin ornatyp, óz aqynymyz dep jariialady. Olar endi Ibragim Gannibalǵa eskertkish qoimaqshy.
Ata-teginiń afrikalyq ekenin únemi aityp, jazyp ótken Pýshkin, biraq ózin oryspyn dep eseptegen.
Sýrette: uly aqynnyń Efiopiiadaǵy keýde músini men Eritreiadaǵy eskertkishi.
Ulyqbek Esdáýlettiń feisbýktaǵy jazbasynan
