"پۋشكين - ي ۆ افريكە پۋشكين!".
ورىس ماقالى
بٸزگە وقۋ ورىندارىندا ورىستىڭ باس اقىنى ا.پۋشكيننٸڭ ارعى تەگٸ ەفيوپييالىق اراب دەپ وقىتقانىن كٸم ۇمىتار? رەسەي فيلمدەرٸندە ونىڭ رٶلٸن افرو-امەريكالىق قارا نەسٸلدٸلەر نەمەسە تٷسٸن قاراعا بوياعان ورىس اكتەرلەرٸ (مەسەلەن ۆ.ۆىسوتسكيي) وينايتىن.
ٶتكەن جولى وسى كەڭٸستٸكتە «پۋشكيننٸڭ ۇلتى كٸم?» دەگەن ساۋال قويىلىپ, تٷرلٸ جاۋاپ بەرٸلٸپ جاتتى. بٸلەتٸنٸمدٸ دەر كەزٸندە جازا قويۋعا مۇرشام بولمادى. رەتٸ كەلگەندە ٶز سٶزٸمدٸ ايتارمىن دەدٸم.
بۇل سۇراق بٸراز جىل بۇرىن مەنٸ دە مازالاعان. وعان سەبەپ افريكانىڭ بۇرىن اتى كٶپ ەستٸلمەگەن ەريترەيا دەگەن بٸر ەلٸ تەۋەلسٸزدٸك الىپ, «بٸز پۋشكيننٸڭ اتاجۇرتىمىز» دەپ, جالپاق ەلەمگە جار سالىپ,استاناسىندا اقىنعا ەسكەرتكٸش قويۋى بولدى. بۇل ەفيوپييانىڭ قۇرامىنداعى وتار ەل ەكەن, 1961 جىلى اۆتونوميياسى تاراتىلىپ, دەربەستٸگٸنەن ايرىلعاننان باستاپ, ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسكە شىعىپ, 30 جىل بويى ٷزبەي شايقاسىپ, 300 مىڭعا تارتا ادامى قۇربان بولىپتى. 1991 جىلى ەفيوپييانى قارجىلاي جەنە قارۋ-جاراقپەن قولداپ كەلگەن سوۆەت ٶكٸمەتٸ قۇلاعاننان كەيٸن ولاردىڭ بودان ەلدٸ بۇدان ارى باسىپ وتىرۋعا شاماسى كەلمەي, ٶز باسىمەن قايعى بولىپ كەتكەن تۇستا, ەريترەيالىقتار ەفيوپ وتارشىلارىن ەلدەن قۋىپ شىعارىپ, 1992 جىلى تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاپ, 1994 جىلى بۇۇ-عا مٷشەلٸككە قابىلدانىپتى. سودان ازاتتىققا جەتكەن سوڭ, ٶز جۇراعاتى رەتٸندە پۋشكيندٸ دە مەنشٸكتەۋگە كٸرٸسٸپتٸ. بۇل قارشاداي قايسار ەلدٸڭ بار حالقى 5 ملن-داي عانا, ٶزدەرٸنٸڭ اراب جەنە تيگرينيا دەگەن تٸلدەرٸندە سٶيلەتٸن بولىپ شىقتى.
ال پۋشكيننٸڭ شىققان تەگٸ تۋرالى قىسقاشا تاريح بىلاي دەيدٸ.
ۇلى اقىننىڭ باباسى – تٷرٸك يمپەريياسىنىڭ قول استىنداعى تۋنيستٸڭ لاۋازىمدى ادامىنىڭ ۇلى يبراگيمدٸ 8 جاسىندا تۋعان ٸنٸسٸمەن بٸرگە قۇل ساتۋشىلار ۇرلاپ ەكەتٸپ, كونستانتينوپولدەگٸ (ستامبۋل) سۇلتاننىڭ بٸر سەرالٸندە (گارەمنٸڭ تٷرٸ) اماناتقا ۇستاپ وتىرعان جەرٸنەن ساياحاتتاپ جٷرگەن رەسەي ەلشٸسٸ ساۆۆا راگۋزينسكيي كٶرٸپ قالىپتى. ول ەكٸ بالانىڭ ەرقايسىسىن بٸر-بٸر بٶتەلكە رومعا ساتىپ الىپ, رەسەيگە ەكەلگەن. سودان, كٶرسەقىزار ەۋلەكٸ بٸرٸنشٸ پەتر پاتشاعا قۇل رەتٸندە تارتۋ ەتكەن. قارا بالا اق پاتشاعا ۇناپ, ونى شوقىندىرىپ, ٶزٸنە قولبالا قىلىپ العاندىقتان وعان ابرام پەتروۆيچ دەگەن ات بەرٸلگەن. افريكالىق مۇسىلمان اراب يبراگيمنٸڭ ەسٸمٸن ابرام دەگەن اتقا سولايشا ٶزگەرتە سالعان, ٸنٸسٸنە الەكسەي پەتروۆيچ دەگەن نىسپى تيگەن. كەيٸن پۋشكيننٸڭ قاسيەتتٸ قۇراندى زەرتتەپ وقىپ, «قۇرانعا ەلٸكتەۋ» اتتى ەيگٸلٸ توپتاما ٶلەڭ جازۋىنا تٷپ-تامىرىنىڭ مۇسىلماندىعى سەبەپ بولعان. اقىن ٶز باباسى, شىققان تەگٸ تۋرالى «ۇلى پەتردٸڭ ارابى» اتتى اياقتالماعان پوۆەسٸندە, «مەنٸڭ شەجٸرەم», «يۋرەۆكە», «يازىكوۆقا» اتتى ٶلەڭدەرٸندە, «ەۆگەنيي ونەگين» رومانىنىڭ العىسٶزٸ مەن باستاپقى بٶلٸمٸندە جازىپ كەتكەنٸ بەلگٸلٸ.
جىر-روماننىڭ العىسٶزٸندە ۇلى اقىن: «اۆتور اناسى جاعىنان افريكالىق. ونىڭ باباسى ابرام پەترۇلى اننيبالدى 8 جاسىندا افريكا جاعالاۋىنان ۇرلاپ ەكەتٸپ, كونستانتينوپولگە اپارعان. اننيبال ەبدەن قارتايعان شاعىندا دا افريكانى ۇمىتپاي, ەكەسٸنٸڭ سالتاناتتى تۇرمىسىن, ٶزٸمەن قوسا العانداعى 19 بالاسىن... ٶزٸن ەكەتٸپ بارا جاتقان كەمەنٸڭ سوڭىنان قۋالاپ, القىنا جٷزٸپ الىستا قالىپ قويعان سٷيٸكتٸ ەپكەسٸ لاگاندى ٷنەمٸ ەسٸنە الىپ وتىراتىن ەدٸ» دەپ جازعان.
«مەنٸڭ شەجٸرەم» («مويا رودوسلوۆنايا») اتتى ٶلەڭٸندە اقىن:
رەشيل فيگليارين, سيديا دوما,
چتو چەرنىي دەد موي گاننيبال
بىل كۋپلەن زا بۋتىلكۋ روما
ي ۆ رۋكي شكيپەرۋ پودال.
سەي شكيپەر بىل توت شكيپەر سلاۆنىي,
كەم ناشا دۆينۋلاس زەمليا,
كتو پريدال موششنو بەگ دەرجاۆنىي
رۋليۋ رودنوگو كورابليا.
سەي شكيپەر دەدۋ بىل دوستۋپەن,
ي سحودنو كۋپلەننىي اراپ
ۆوزروس ۋسەردەن, نەپودكۋپەن,
تساريۋ ناپەرستنيك, ا نە راب,- دەپ جازعان.
مۇنداعى شكيپەر (كەمە باسى) دەپ وتىرعانى بٸرٸنشٸ پەتر پاتشا.
يمپەراتور بۇل اسىراندى بالاسىن سارايىنا الىپ, ٶز بٶلمەسٸنە تۇرعىزىپ, وقىتىپ, بٸلٸم بەرگەن, ەر جەتكەندە تٶلەڭگٸتٸ, حاتشىسى رەتٸندە 100 رۋبل ايلىق تٶلەپ, تٷرلٸ جورىقتاردا قاسىنان تاستاماعان, ٶزٸ ەۆروپاعا اتتانعاندا ەرتٸپ كەتٸپ, فرانتسييادا ەسكەري ينجەنەردٸڭ وقۋىنا تٷسٸرەدٸ. ونى تەمامداعاننان كەيٸن فرانتسۋز ەسكەرٸندە بولىپ, كاپيتان شەنٸن الادى. 7 جىلدان كەيٸن رەسەيگە ورالىپ, پاتشانىڭ ٶزٸ تٸركەلگەن پولككە ينجەنەر-پورۋچيك شەنٸندە قىزمەتكە الىنادى. ەسكەري ٸستە بٸلٸكتٸلٸگٸمەن, سوعىستاردا ەرلٸگٸمەن كٶزگە تٷسٸپ, اتاق-داڭقى جايىلادى.
فرانتسييادان كەلگەندە يبراگيم ٶزٸنٸڭ تەگٸنە كارفاگەننٸڭ قولباسشىسى گاننيبالدىڭ ەسٸمٸن تاڭداپ العان. ەكٸ رەت ٷيلەنٸپتٸ, مەجبٷرلٸكپەن قوسىلعان بٸرٸنشٸ ەيەلٸ – تەڭٸز وفيتسەرٸنٸڭ قىزى, ۇلتى گرەك ەۆدوكييا ديوپەردٸ ٶزٸنە ۇقسامايتىن سارى شاشتى اققۇلاق قىز تۋعانى ٷشٸن ٷنەمٸ ساباپ, وتىرسا وپاق, تۇرسا سوپاق كٷيگە تٷسٸرٸپ, كٷن كٶرسەتپەگەن ەكەن. مۇسىلماننىڭ قانى ٶز دەگەنٸن ٸستەگەن سيياقتى. سول ٷشٸن بٸرٸنشٸ ەيەلٸ قايداعى بٸر شيشكوۆ دەگەن كوندۋكتورمەن بٸرلەسٸپ, گاننيبالدى ۋ بەرٸپ ٶلتٸرمەك بولادى. بٸراق قاستاندىعى اشىلىپ قالىپ, ۋلاعانى دەلەلدەنٸپ, ەكەۋٸ دە سوتتالىپ, 11 جىلعا تٷرمەگە قامالادى.
ول ەندٸ كٶزٸ تٸرٸ بەيبٸشەسٸمەن اجىراسپاي-اق, قاپاسقا قاماپ, تۇسىنان قاراۋىل, قۇلاعىنان قيقۋ كەتٸرمەي, اشتىق پەن جالاڭاشتىقتا ۇستاعان ەكەن. جاسى قىرىقتان اسقاندا حريستينا-رەگينا فون شەبەرگ دەگەن شۆەد قىزىمەن تانىسىپ, كٶڭٸل قوسىپ, بالالى بولىپ, ەيەلٸنٸڭ وپاسىزدىعىن دەلەلدەگەن سوت شەشٸمٸن كٶرسەتٸپ, قايتا ٷيلەنەدٸ. ول توقالىنان 11 بالا كٶرگەن. بٸراز جىل جىل ٶتكەندە كەپٸلدٸككە بوستاندىققا شىققان بەيبٸشەسٸمەن دٸني سينودتىڭ قاراۋىنان كەيٸن ەسكەري سوت اجىراستىرادى. بٸراق بەيبٸشەسٸن جٷكتٸلٸگٸنە قاراماستان موناستىرگە جٸبەرٸپ, گاننيبالعا ٸرٸ كٶلەمدە ايىپ تارتتىرعان. توقالىمەن تاتۋ تۇرعانىنا قاراعاندا كەيٸنگٸ بالالارى كٸلەڭ قاراتورى بولىپ شىققان-اۋ دەيسٸڭ. ونىڭ تٶرت ۇلى (يۆان, پەتر, وسيپ, يسااك), ٷش قىزى (ەليزاۆەتا, اننا, سوفيا) ەرجەتٸپ-بويجەتٸپ, قاتارعا قوسىلعان. سولاردىڭ بٸرٸ - گەنەرال وسيپ ابرامۇلى گاننيبالدىڭ قىزىنىڭ ۇرپاعى اقىن پۋشكين. سوندا يبراگيم گاننيبال اقىننىڭ تٷپ ناعاشىسى بولىپ شىعادى.
قامقورشىسى پەتر ٶلگەسٸن گاننيبالدىڭ حالٸ مٷشكٸلدەنٸپ, ٶلٸارا كەزەڭنٸڭ ٶلەرمەنٸ مەنشيكوۆتىڭ تاراپىنان قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراپ, ەسكەردەن قۋىلىپ, سٸبٸرگە, تومسكٸگە, توبىلعا جەر اۋدارىلعان, بٸر-ەكٸ جىل تۇتقىندا, ودان ارى 10 شاقتى جىل باقىلاۋدا بولعان. اسىقپاي فرانتسۋز تٸلٸندە جازىپ جٷرگەن ەستەلٸك-مەمۋار كٸتابىن وسى كەزدە ٶرتەپ جٸبەرٸپتٸ. تەك پەتردٸڭ قىزى ەليزاۆەتا پاتشايىم بولعان تۇستا كٶزٸ اشىلىپ, قايتا دەۋٸرلەگەن ەكەن. جيىرما شاقتى جىلدا گەنەرال شەنٸن الىپ, جاسىنا بايلانىستى ەسكەردەن دوعارىسقا شىققان.
پۋشكيننٸڭ داڭقتى باباسى زەينەتكە شىقسا دا قول قۋسىرىپ وتىرا الماي, پەتر پاتشا تۇسىندا كٶرگەنٸن ٸستەپ, بەرەڭگٸ (كارتوفەل) ٶسٸرە باستايدى. اق پاتشا باستاپقىدا كارتوپتىڭ ماڭىزىن دۇرىس تٷسٸنبەي, «جەر الماسى» دەپ, ەمدٸك ٶسٸمدٸك رەتٸندە ەۆروپادان ەكەلگەن ەكەن. رەسەيدە بٷگٸنگٸ بەرەڭگٸنٸ ەگٸپ, كٷتٸپ-باپتاپ, قانا قويماي, قازىپ الىپ, قۋىرىپ, پٸسٸرٸپ, تاعام رەتٸندە پايدالانۋ پۋشكيننٸڭ باباسى گاننيبالدان باستالعان كٶرٸنەدٸ. ونىڭ باقشاسىندا ٶسكەن «جەر الماسىنىڭ» دەمٸن تاتىپ كٶرٸپ, تاماق رەتٸندە قولدانۋعا بولاتىنىنا كٶزٸ جەتكەن ٸٸ-ەكاتەرينا پاتشايىم كارتوپتىڭ جۇت بولا قالعان جاعدايدا حالىقتى اشتىقتان امان الىپ قالۋعا زور سەپتٸگٸ تيەتٸنٸن باعامداپ, گاننيبالعا بەرەڭگٸ ٶسٸرۋمەن تٷبەگەيلٸ شۇعىلدانۋعا تاپسىرما بەرٸپ, جاعداي تۋعىزادى. سٶيتٸپ, ۇلى اقىننىڭ گەنەرال باباسى زەينەتكەر جاسىندا رەسەيدٸڭ كارتوپ ٶسٸرۋ ٸسٸندە ايتارلىقتاي ٸز قالدىرىپ, كٷللٸ ورىس مۇجىعىن وسى ٸسكە جۇمىلدىرىپ جٷرٸپ, توقسانعا تامان ۇزاق جاساپ, ٶمٸردەن ٶتكەن.
گاننيبالدىڭ كەنجە ۇلى پەتر ٶز جازبالارىندا ەكەسٸنٸڭ تەگٸ - افريكالىق اقسٷيەك تۇقىمنان شىققان «نەگەر» دەپ كٶرسەتكەن. ال پۋشكين بولسا گاننيبالدىڭ نەمٸستەر جازعان ٶمٸربايانىنا سٷيەنٸپ, ەفيوپييالىق (ەجەلگٸ اتى ابيسسينييا) اراب دەپ ساناعان. «يازىكوۆقا» ارناعان ٶلەڭٸندە اقىن:
ۆ دەرەۆنە, گدە پەترا ليۋبيمەتس,
تسارەي, تساريتس ليۋبيمىي راب
ي يح زابىتىي ودنودومەتس,
سكرىۆالسيا پرادەد موي اراپ,
گدە پوزابىۆ ەليساۆەتى
ي دۆور, ي پىشنىە وبەتى,
پود سەنيۋ ليپوۆىح اللەي
ون دۋمال ۆ وحلاجدەننى لەتى
و دالنەي افريكە سۆوەي... ("ك يازىكوۆۋ"),- دەپ جازعان.
گاننيبالدىڭ تۋعان جەرٸندە, كٸندٸك كەسكەن ەلٸندە سوڭىنان جىلاپ قالعان, ٷنەمٸ تٷسٸندە كٶرٸپ, ٶمٸر-باقي ساعىنىپ ٶتكەن سٷيٸكتٸ ەپكەسٸنٸڭ اتى لاگان بولعانى تەگٸن ەمەس ەكەن. امەريكالىق ورىس اقىنى ۆلاديمير نابوكوۆ پۋشكيننٸڭ باباسىنىڭ شىققان جۇرتى مەن تەگٸن زەرتتەپ, ونى كامەرۋن مەن چاد رەسپۋبليكالارىمەن شەكتەسەتٸن لاگون سۇلتاناتى دەگەن كٸشكەنتاي ەلدٸڭ سٷننيتتٸك مۇسىلمان دٸنٸندەگٸ كوتوكو دەگەن ۇلت ەكەنٸن دەلەلدەگەن. ونىڭ بۇل تۇجىرىمىن سوربوننا ۋنيۆەرسيتەتٸن بٸتٸرگەن بەنيندٸك سلاۆيانتانۋشى عالىم, «جزل» سەريياسىمەن شىققان «ابرام گاننيبال» اتتى كٸتاپتىڭ اۆتورى ديودوننە گناممانكۋ دا قۋاتتايدى.
ال جٶيتتەر "گاننيبالدىڭ اتى ەۆرەيشە ابرام, ول ابيسسينييالىق جٶيت بولعاندىقتان بالالارىنا دا يسااك, ياكوۆ (ەرتە قايتىس بولعان), يوسيف (ورىسشا وسيپ) دەپ ەۆرەيشە ات قويعان" دەپ, پۋشكيننٸڭ تٷبٸن ەۆرەي ەتٸپ شىعاردى.
دەگەنمەن, ەفيوپتار پۋشكيننەن تٸرٸسٸندە ايىرىلا قويماق ەمەس. ولار ٶز اقىنىمىز دەپ ەسەپتەپ, استاناسى ادديس-ابەبادا وسىدان 15 جىل بۇرىن رەسەيدەن الدىرعان ەسكەرتكٸش-مٷسٸنٸن ورناتقان. قازٸر الاڭ قايتا سالىنۋىنا بايلانىستى ۇلتتىق مۋزەيگە كٶشٸرٸپ قويىپتى. بٸراق, «بۇرىن شىققان مۇرتتان سوڭىرا شىققان ساقال وزدى» دەگەندەي, ەفيوپييادان بٶلٸنٸپ شىققان تەۋەلسٸز ەريترەيا ٶز استاناسى اسمارانىڭ ورتالىعىنداعى الاڭعا پۋشكيننٸڭ ەڭسەلٸ ەسكەرتكٸشٸن ورناتىپ, ٶز اقىنىمىز دەپ جارييالادى. ولار ەندٸ يبراگيم گاننيبالعا ەسكەرتكٸش قويماقشى.
اتا-تەگٸنٸڭ افريكالىق ەكەنٸن ٷنەمٸ ايتىپ, جازىپ ٶتكەن پۋشكين, بٸراق ٶزٸن ورىسپىن دەپ ەسەپتەگەن.
سۋرەتتە: ۇلى اقىننىڭ ەفيوپيياداعى كەۋدە مٷسٸنٸ مەن ەريترەياداعى ەسكەرتكٸشٸ.
ۇلىقبەك ەسدەۋلەتتٸڭ فەيسبۋكتاعى جازباسىنان
