Ulttyq memlekettik qurylys máseleleri jáne prezident Nursultan Nazarbaev modeli

1991 jylǵy jeltoqsan aiynyń basynda úsh respýblika basshylarynyń – Resei Federatsiiasynyń, Ýkraina men Belorýssiianyń Beloveje ormanynda kezdesýi asa mańyzdy birqatar qujattarǵa, onyń ishinde Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyn qurý jónindegi Málimdeme de bar, qol qoiýymen aiaq­taldy. Osylaisha, Keńes Odaǵy óziniń ómir súrýin resmi túrde toqtatty. Bul KSRO halyqtarynyń ózin-ózi ulttyq aiqyndaýy protsesiniń zańdylyq tur­ǵyda tolyq aiaqtalýyna alyp keldi. Al, Qazaqstan óziniń mem­lekettik egemendik jónindegi Deklara­tsiiasyn budan bir jyldai ýaqyt buryn, iaǵni 1990 jylǵy 25 jeltoqsanda qabyldaǵan bolatyn. Táýelsiz Memleketter Dostyǵyn qurý jónindegi málimdeme men 1991 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy onyń Hattamasy týraly qaitalap aitar bolsaq, keiinnen bul qujattar tóńireginde ár túrli pikir­ler aityldy. Bireýler bul Keńes Odaǵynda bolǵan Konstitýtsiiaǵa múlde qaishy keletin kezekti memlekettik tóńkeristerdiń biri boldy dedi. Taǵy bireý­ler bul kez-kelgen imperiiada bolatyn, olardyń pikirinshe, bul jerde KSRO negizge alynyp otyr, oqiǵalardyń bolmai qalmaityn barysy ári zańdylyq dep eseptedi. Úshinshi bireýler B.Eltsin, N. Kravchýk pen S.Shýshkevich jaǵdaidy paidalana otyryp, ydyraǵan alyp elden iri kólemde qarpyp qalýǵa tyrysty degen joramal jasady. Al, tórtinshi bireýler jańa qurylyp jatqan memleketterdiń birinshi basshylarynyń qatysýynsyz Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy qu­ryl­ǵany jónindegi jariia etý ózge res­pýblikalarda turatyn halyqtardy syilamaýshylyqtyń kórinisi boldy degen pikirge keldi. Joǵarydaǵy oi-pikirler men tujyrymdardyń qai-qaisysy bolmasyn negizsiz emes edi… 

Bul tarihi akt jóninde Qazaqstan Prezidenti N. Nazarbaev «Ǵasyrlar toǵy­­synda» kitabynda «KSRO-nyń qulaý sebepteri jaiyndaǵy ár alýan pikir­ler, negizinen, eki arnaǵa toǵysady. Birine qulaq assańyz: KSRO ózderiniń birden-bir ideo­logiialyq  jáne  geosaiasi básekelesiniń kózin qurtýǵa tyrysqan syrtqy jáne ishki iritki kúshterdiń birlesken qimyly nátijesinde qulady. Ekinshisine den qoisańyz: bul áldeqashan matematikalyq dáldikpen jete mól­sherlengen, eshqandai obektivti de, sý­bek­tivti de sebepsiz-aq tap osy kezeńde qalaida bolmai qoimaityn zańdy qubylys edi», – dep atap kórsetti.

Beloveje Málimdemesinen keiin, 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda respýblika Par­lamenti «Qazaqstan Respýblikasynyń táýel­­sizdigi týraly» Konstitýtsiialyq Zań qabyldady. Osylaisha, Qazaq eliniń jańa tarihi paraqtary ashyldy, qazaq halqynyń  jasaryp-jańǵyrýǵa baǵyttalǵan jańa dáýi­ri bastaldy. Ata-babalar ǵasyrlar boiy ańsap ótken táýelsizdiktiń araily tańy atyp, ulan-baitaq qazaq jerinde tolyq Táýelsiz memleket paida boldy.

 Qazaqstan aýyr ekonomikalyq jaǵdaida Táýelsizdigin jariialap, egemendikke qa­dam basty. Keń  baitaq elimizdiń qyrýar qa­zynasy, jyldar boiy jasalyp-jasaq­talǵan potentsialy enshimizge berildi. Nursultan Nazarbaev óziniń «Qazaqstan joly» atty kitabynda bylaisha tolǵanady: «Táýelsizdik alysymen alǵashqy kezektegi mańyzdy máselelerdi sheshýimiz talap etildi. Birinshi kezekti memleket retinde qalyptasýymyz qajet boldy. Bul degenimiz biliktiń memlekettik institýttaryn qurýdyń, jalpy halyqaralyq arenada tanylýǵa jetýdiń, ár túrli dúniejúzilik uiymdarǵa kirýdiń qajettiligin kórsetti». Osy jáne ózge de mindetterdi júzege asyrý 1992 jyly «Qazaqstannyń egemen memleket retinde qalyptasýy men damýynyń» Strategiiasy baǵdarlamasyn jasaý qajettiligi talap etildi. Prezidenttiń aitqanyndai, onda belgilengen josparlardy júzege asyrý «…kóbine kóp tiri qalýdyń strategiiasy retinde… bizdiń kim ekenimizdi, taiaý jáne alys bolashaqta kim bolatynymyzdy aiqyndap berdi. Strategiia qazaqstandyq ulttyń ózin-ózi tanyp bilý jónindegi máseleniń ideologiialyq irgetasyn qa­la­ǵan respýblikanyń tuńǵysh resmi qu­jattarynyń biri boldy». 

Ult aldynda turǵan birinshi kezektegi uly mindet Táýelsiz memlekettiliktiń sipatty beinesin jasaý boldy. Eń aldymen qoǵam nazaryn keiinge qaldyrýǵa bolmaityn problemalardy jedel sheshýge jáne reformalardy qysqa merzimde júrgizýge aý­darý qajettigi týyndady. Alǵashqy kezde qarýly kúshter, keden qyzmeti sekildi jańa ministrlikterdi, jańa memlekettik institýttardy qurý, respýblika Syrtqy ister ministrliginiń qyzmetin táýelsiz memleket talaptaryna sáikestendirý kerek edi. Onyń ústine halyqaralyq uiymdarmen bailanys ornatý, jańa qarjy qurylymyn jasaý, joǵary ekonomikalyq keńes qurý, respýblikanyń altyn jáne almas qorlaryn qalyptastyrý mindeti boi kóterdi. Bul mańyzdy sharýalardy esh keshiktirýge bolmaityn edi, sebebi Keńes Odaǵynyń ydyraýy qoǵamdy qaiyrshylyq qalge jetkizgen bolatyn: dúkenderdegi bos sóreler, birinshi kezektegi azyq-túlikke uzynnan-uzaqqa so­zyl­ǵan kezek, talon men kartochkalyq júie, t.b.  

Kóptegen saiasatkerler, qoǵam­taný­shylar men memlekettik qairat­kerler Qazaqstannyń bolashaǵy jóninde óz oi-pikirlerin jarysa aityp jatty. Táýelsiz Qazaq eliniń alǵashqy qadamdaryndaǵy problemalar   jóninde   sheteldik buqara­lyq aqparat quraldarynda ýaqyt ta, oryn da  bólinip otyrdy.  Negizinen al­ǵanda, olardyń kópshiligi syni tur­ǵyda boldy, elde júrgizilip jatqan reformalarǵa kúmánmen qaraýshylyq basym túsip jatty. Ásirese, reseilik basylymdardyń teris kózqarastary atoilap otyrdy. Olardyń betterinde kóbine-kóp Resei Federatsiiasymen bailanysyn úzgen Qazaqstannyń táýel­siz memleket retinde ómir súre al­maityndyǵy, onyń aldyna «tizerlip kelýge» májbúr bolatyny ashyq aityldy. Elimizdegi orys jýrnalisteri men qoǵam qairatkerleri sanatyndaǵy keibir orys azamattary da bul máselege «bilek sybana» kiristi. Al, endi,  buǵan orys tildi keibir óz qandastarymyzdyń da ún qosýy, jaǵdaidy ýshyqtyra túsýge atsalysýlary egemendik jolynyń tym aýyr bolǵanyn aiqyn aiǵaqtaǵandai.

Reseilik birqatar basylymdar ózderiniń burynǵy óktemdikterin ańsap, táýelsiz res­pýblikamyz jónindegi baibalamǵa toly maqalalardy údete tústi. Olarǵa óz res­pýblikamyzdaǵy «Karavan» siiaqty orys tildi gazetter ara-tura bolsa da ún qosyp otyrdy. Reseidiń Qazaqstandaǵy elshisi Vladimir Vinogradovtyń «Gliadia na kartý Rodiny» atty maqalasyna kóz júgirteiik. Resei elshisi burynǵy Keńes odaǵynyń kartasyna qarap otyryp, sezimge beriledi. Onyń túp-tórkininde burynǵy óktemdik nietiniń jatqany soqyrǵa taiaq ustatqandai atoilaidy. «Vse my s detstva – gde by ni jili: V Rossii, v Ýzbekistane, v Kazahstane, na Ýkraine – vsiýdý, privykli k zakonnym ochertaniiam nashei Rodiny, Soiýza SSSR – ot polýostrova Taimyr na Severe do Kýshki na Iýge, ot Chýkotki na Vostoke do Bresta na Zapade», – dep jazady Resei elshisi. Munyń túp-tórkininde Ózbekstan, Ýkraina, Qazaqstan, taǵy da basqa  respýblikalar orystyń ieligindegi naǵyz otany bolmasa da, Keńes odaǵy kezinde bulardyń bári de «meniń otanymnyń qaraýyndaǵy mekender boldy» degen astamshyldyq sezim jatyr. Mundai orystyq sezimdi ornyqtyrýdyń saiasi, ideologiialyq, áleý­mettik jáne quqyqtyq tetikteri  Keńes odaǵynda muqiiat eskerilip otyrǵandyǵy qupiia emes. Qoǵam ómiriniń barlyq salasynda orys tili, orystyq piǵyly óktemdik quryp keldi. Keńes odaǵyn tek orys ulty ǵana naǵyz otany dep sezinetin. Atalmysh maqalasynda elshi V.Vinogradov «A vot seichas gliadia na kartý, ponevole lovish sebia na mysli: chego to mnogo ei ne hvataet i samyi bolshoi kýsok kak by vyrvan kak raz po seredine – na iýg. Eto-Kazahstan» deidi. Bul joldardyń astarynda orystardyń «Qazaqstannan aiyrylyp qaldyq-aý» degen úlken ókinishi jatqandai. Buǵan qarsy jazýshy-pýblitsist Aqseleý Seidimbektiń «Kartaǵa kimniń kózimen qaraý kerek» degen jaýap maqalasy jariialandy (Egemen Qazaqstan. 1994. 4 mamyr). Qazaq jazýshysy Resei elshisiniń maqalasyn jan-jaqty taldai otyryp, onyń óktem piǵyly men kózqarasyna oqyrmannyń aiyzy qanarlyqtai toitarys berdi. «Qazaq halqy – (tek qazaqtarǵa ǵana emes) Keńes odaǵy dep atalǵan imperiia men onyń qol shoqparynyń bul siiaqty túlki bulańyn jaqsy biledi,- dep kúiinedi pýblitsist. – Túptep kelgende, búgingi qazaqtar dástúriniń,  tól týma (samobytnyi) mádenietiniń meilinshe quldyraýy, jeriniń tozýy, tipten,  qazaq halqynyń biopsihologiialyq turǵydan aza bastaýy tek qana KSRO imperiiasy júrgizgen otarshyl ekspansiianyń nátijesi ekenine kúmán joq. Basqa basqa-aý, elshi myrza kóksep otyrǵan keńes odaǵy óz quramyndaǵy respýblikalarǵa adal bolsa, nege 500 atom jáne sýtegi bombasyn qazaq dalasyna, qazaqtardyń eń shoǵyr jerine jardy eken? 1932 jyly 6 million qazaqtyń qansha millionyn imperiialyq saiasattyń qyryp salǵanyn elshi myrza  bile me eken? Bir anadan týǵandai etnomádeni tutas qazaq halqy Keńes odaǵy kezinde ǵana dúnie júziniń 32 eline tentirep ketkenin elshi myrza bir sát oilap kórse ǵoi. Sońǵy eki júz jylda qazaq halqynyń el qamyn oilaǵan daryndy ul-qyzdarynyń birde-bireýi óz ajalynan ólmegenin nemese birde-bireýi  jazalaýsyz  qalmaǵanyn elshi myr­za ózi kóksep otyrǵan imperiialyq otanynyń qajettiligi boldy dep sene me eken? Joq! Qazaqtarǵa jáne qazaqtar siiaqty ondaǵan ulttarǵa, sonyń ishinde orystarǵa da keńes odaǵy siiaqty impe­riianyń keregi joq. Qazaqtarǵa, qa­zaqtar siiaqty ondaǵan ulttarǵa, sonyń ishinde orystarǵa da tek qana azattyqtyń baiandy bolǵany kerek. Sondyqtan, Keńes odaǵy dep atalatyn imperiia qulaǵannan keiin Eýraziia halyqtarynyń azattyq alyp, bolashaǵyna úmitpen qarai bas­taǵan qýanyshyna elshi myrzanyń  ish­tarlyq jasamaýyn qalar edik. Kerisin­she, azattyqtyń  baiandy bolýyna, azat elderdiń ózara tatý bailanys ornatýyna yqpal etse, elshige jarasatyn is sol bolmaq». 

Kezinde respýblikanyń bir top kásipker jastarynyń jerdi satý, memlekettilik sipaty jáne memlekettik qos tildilik týraly búkilhalyqtyq referendým jaily Prezident N. Nazarbaevqa joldaǵan haty respýblika  jurtshylyǵynyń (ásirese qazaq­tardyń) narazylyǵyn týdyrdy. Árine, jas kásipkerler áldekimderdiń aidap salýmen bolar, joq álde qoǵamdyq qubylystarǵa naqty baǵa bere almaǵandyqtan ba, ózekti máselelerde birqatar qiǵashtyqtarǵa bardy. Al, «Literatýrnaia gazetanyń» Qazaq­standaǵy tilshisi muny ilip ala jónelip, «Kazahstan: konets ery himer» («Qazaqstan: qubyjyqtyń dáýiri bitti») atty maqala jariialady (1994. 22 jeltoqsan). Avtor kásipker jastar hatyndaǵy aitylǵan jailarǵa taldaý jasaýǵa tyrysady. Ol jastar pikirlerin betke ala otyryp, qalyń buqara men ziialy qaýymdy bólip tastaidy. Jerge jeke menshik, orys tilin ekinshi memlekettik til etý, memlekettik sipatyn ózgertý týraly máselelerge qarsy shyqqan ziialylardyń bárin avtor «natsional-patriottar» qataryna qosady. Bular keshe «kommýnizmniń» moraldik kodeksiniń jyryn jyrlap edi, endi, «natsional-patrio­tizmniń» qosyǵyn tartyp otyr dep aiyptaidy. Jýrnalist A.Samoilenkonyń  ushqary pikirleri ult namysyn qozdyrdy. Mine, bul jóninde qart jýrnalist-jazýshy Á.Jumabaev ashyna otyryp, óz oi-pikirin ashyp jazady. Resei jýrnalisin táýbege kelýge, aq sóilep, adal oilaýǵa  shaqyrady (Túrkistan. 1995. 15 naýryz). 

Reseilik «Izvestiia» gazetiniń Qa­zaqstandaǵy  menshikti  tilshisi  Vladimir Ardaevtyń elimizde júrgenine talai jyldar boldy.  Sonaý 86-jylǵy Jeltoqsan kóterilisine imperiialyq turǵyda baǵa berip,  «Izvestiia»  gazetinde qulash-qulash materialdar jariialaǵan, qazaqtyń ziialy qaýymyna azý tisin batyrǵan, sóitip maqalalar arqyly otqa mai quiǵan osy Ardaev bolatyn. Elimiz  táýelsizdik alǵaly beri Qazaqstannyń  ishki-syrtqy saiasatyna kirisip, qaq­pailap oinaý, memleketaralyq iri saia­satta el Prezidentiniń istemegenin istedi, jazbaǵanyn jazdy dei salý, mem­leke­timizdiń ishki saiasatynyń  eń osal tusy  – Til týraly zańdy burmalap, nebir quityrlyqqa barý, t.b.  V.Ardaevtyń  qashannan bergi pozitsiiasyna ainalyp ketken. Munyń bári dáleldep otyrýdy qajet ete qoimaityn basy ashyq másele.  Pýblitsist M. Aqdáýletuly Ardaev siiaq­­­tylary «ardaqtaýdyń», arqasynan qaǵý­dyń ańǵaldyq, dármensizdik ekenine toqtalady.    

Qazaqstanda sóz bostandyǵy dáýirledi. Birqatar orys tildi basylymdar úshin demokratiia men sóz bostandyǵyna monopoliia jasaý, jas memleket úshin qaýipti faktorlarǵa – «múddesi belgisiz oiynshyǵa» ainala salý túk emes. Bulardyń báriniń basynda «Karavan» turdy. Bul alpaýyt basylymnyń qazaqy bolmysty onsha unata qoimaityny, qazaq tili men dilin únemi kemsitýmen kele jatqany, qazaqtyń múddesine qarsy pikirler taratýdan jalyqpaityny málim edi. Ulttyq namysty joǵary ustaǵan M.Aqdáýletuly, A.Álim, t.b. pýblitsister «Karavanmen» ashyq maidanǵa shyqty. Taralymy jaǵynan sharyqtap ósip, búiirin qampita túsken «Karavan» gazeti óziniń alǵashqy shyǵa bastaǵan kezinen-aq, imperiialyq óktemdik piǵylyn ańǵartýmen boldy. Demokratiia men sóz bostandyǵyn búrkemelengen basylym aiylyn jimady desek, artyq aitqandyq emes.  El táýelsizdiginiń alǵashqy jyldary onyń bári de qalypty, úirenshikti iske  ainalǵandai edi.  Sondyqtan da bolar, pýblitsist Meiirhan Aqdáýletuly kezekti bir maqalasyn «Endi birer jylda Qazaqstannyń ishki-syrtqy saiasatyn da, táýelsiz elimizdiń biligi men bailyǵynyń iesin de ózge emes «Karavan» gazeti belgilep beretindei bolyp jatsa, tańdanýǵa bolmaityn shyǵar. Muny «Karavan» ózi de aiqyn sezine bastaǵan sekildi. Buǵan mysaldy myńdap keltirýge bolady. Máselen, gazette jariialanǵan «G-n Alim nashel vragov naroda» atty maqala sonyń aiǵaǵy…», – dep, ashý-yzamen bastaidy.

Túsinikti bolý úshin máseleniń mánine keleiik: pýblitsist Amanhan Álim «Karavan» sindromy bizdiń halqymyzdyń ulttyq erekshelikterine ziianyn tigizip, onyń tiline, mentalitetine, dini men namysyna tiisip otyr» dei kelip, Til týraly zańdy óziniń eski tásil – «ári iterip, beri jaqqa» salǵan «Karavanǵa» degen ashý-yzasyn bildiredi. Avtor qalyp­tasqan jaǵdaiǵa bailanysty «Sion danyshpandarynyń protokoldarynan» sóz oraiynda úzindi keltirip ótedi.  «Ka­ra­vannyń» – «ustata qoimaityn» tus­paldarymen ózinen ózgeniń bárin kemsitetin baiyrǵy tásiline toqtalyp, sóz sońynda osy gazettiń tendentsiiashyl pozitsiiasyna bailanysty sonaý bir zamandarda V. Rozanov aitqan pikirdi keltiredi: «Qazir de ár redaktsiiada óz Frangi, óz Liýbov Gýrevichi otyr. 

Olar jazbaidy nemese az jazady. Biraq olar basqaryp, baǵyttap otyrady. O, holdeialyq  juldyzshylar. Sender óz goroskoptaryńdy bilesińder». A.Álimniń jazǵany osy. Osy maqaladan soń  «Karavan» baibalamǵa basady. Onyń astarynda eski tásil – ózgesheleý oilaityn jurtty qorqytyp qoiý, úrei sebý, qaitkende de aziattyqtarǵa «Karavannyń» qudiret­tigin bildirý – «ózgege sabaq bolsyn» degen piǵyl jatyr edi. Budan arǵysy – «Karavan» A.Álimdi sottatpaqshy da boldy: «Bizdiń pikirimizshe, Álim myrzanyń shimaiynda «Karavannyń» keibir qyzmetker­leriniń ulttyq ar-namysyn qorlaý bar da, shimaidyń ózi ultaralyq arazdyqty tutatýǵa baǵyttalǵan».  

Pýblitsist M. Aqdáýletuly joǵary­daǵy maqalasynda áriptesi A. Álimdi «Karavannyń»  qanypezerlik shabýylynan janyn sala qorǵady. Avtor «Karavan» qudiretiniń qupiiasyna úńile kele, «táýelsiz» gazettiń «A.Álim máselesinde» tym asyra siltep jibergenine egjei-tegjeili toqtalady. «Demokratiia men sóz bostandyǵyn eshkim de «jekeshe­lendire» almaidy, – dep, ashyna jazady pýblitsist, – al «Karavannyń» búkil qyzmeti – «meniki durys!»-tyń «demo­kratiiasy».  Buǵan mysaldy myńdap keltirýge bolady. …«Karavannyń»  A.Álimge qatysty qylyǵynan demokra­tiianyń, sóz bostan­dy­ǵynyń emes, 1937 jyldyń iisi shy­ǵady. Áitpese ultyn súigenniń, sonyń joǵyn ashyna aitqannyń bári Gebbels bolyp shyǵatyn bolsa,  «gebbelstikten»  qash­qanda kim bolamyz?». 

Pýblitsist   maqalasynyń    qundy­lyǵy sonda, ol óziniń áriptesi A. Álimdi sho­vi­nistik óktemsýden qorǵai otyryp,  «Karavannyń» Qazaqstandaǵy aqparat keńestigine tolyq qoja bolýynyń qyr-syryn jilikshe shaǵyp, baisaldylyqpen taldap beredi.    

Qazaq «ishten shyqqan jaý jaman» dep, tegin aitpaǵan. Ózi oqyǵan, ǵylymi ataq-dárejesi bar, ózin qazaq sanai otyryp, oryssha sóilep-jazyp, oryssha oilaityn, solardyń soiylyn soǵatyndar óz aramyzdan shyǵyp jatsa ne shara? Jáne olar degenimiz az da emes. Olardyń týǵan ultyna qarsy baǵyttalǵan adam janyn túrshiktiretin oi-pikirleri orys tildi táýelsiz basylymdar men telearnalardan jariia etilip jatsa, buǵan qalai shydarsyń?!

    Elimizdegi sondai «jazǵysh» jańdardyń biri marqum Nurbolat Masanov boldy. «Karavan» gazetinde «Malo ih mochili …» degen taqyryppen týǵan halqy týraly adam janyn túrshiktiretin, oi-tolǵamǵa kelmeitin, ózindik shekten shyqqan tujyrym-kesimi jaryq kórdi. Sonymen N.Masanov: «Vse ýperaetsia v kazahskii mentalitet. Ýrody! Ih ýryt nado – i vse! Ý nih net býdýshego. Vot te kazahi, kotorye vyrvalis iz mambetskogo, kolbitskogo sostoianiia – ia, Kajygeldin, Kosanov, Gabdýllin, drýgie – my vse my vyrvalis, my býdem normalnymi liýdmi, nashi deti i tak dalee», dei kele óz halqyna topyraq shashady. Kosmopolittik baǵyttaǵy batysshyldardyń soiylyn soǵyp, ult namysyn taptaidy… Árdaiym ult namysyn joǵary ustap kele jatqan, ony óziniń otty materialdarymen dáleldep júrgen pýblitsist Amanhan Álim Masanovtyń joǵa­rydaǵy shyǵarmashylyǵyn egjei-tegjei taldai otyryp, jaýap beredi (Masanov kamerdiner emes pe osy? // Qazaq ádebieti. 1998. 19 masym). 

«Kei keide maǵan Masanov kamerdiner sekildi kórinedi, – deidi pýblitsist. –  Kamerdinerde ar-namys, tipti bolmaǵan jaǵdaida adaldyq ta joq. Búgin bir qojaiynǵa qyzmet etse, erteń ekinshi… úshinshi… qojaiynǵa qyzmet etip kete beredi. Qaryn toq bolsa. Ony aitasyz, tipti bir sátterde atalǵan myrzany liýmpen be dep te qalam. Tapsyz toptyń «oqyǵan» ókili ol antogonistik qoǵamnyń tiptengen kórinisi. Iaǵni, ózegine qurt túsken bir býyndy qalyptastyratyn qoǵam ziiankesteri».     

A.Álim Masanovtyń sońǵy jyldardaǵy qazaq týraly aitqan sózderi men oilaryn keltire otyryp, kosmopolittik-liberal biýrokrattyń el aldyndaǵy satqyn­dyǵy­na qalyń oqyrmannyń kózin aiqyn jetkizedi. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary shetelderdegi buqaralyq aq­parat qural­­darynda Qazaqstannyń bola­shaqta Túrkiianyń nemese Koreianyń, ne Singapýr­dyń damý jolyn tańdaýy múm­kin degendei joramal jasaǵan materialdar jariialanyp jatty. Al, Prezident N. Nazarbaev qandai jaǵdaida da eldiń óz damý jolyn tańdaityndyǵyn qaitalaýmen boldy. Osy jáne ózge de kóptegen máselelerdi sheshýde respýblika buqaralyq aq­parat quraldarynyń róli erekshe edi. Halyq­tardyń  erkindikke, ózin-ózi aiqyndaýyna jáne el táýelsizdigine degen qýatty serpilisiniń nátijesinde kommýnistik ideologiia  tolyq isten shyqty, al  bas­pasóz áleýmettik-saiasi institýt re­tinde Qazaqstannyń óz taǵdyryn qalai sheshetindigine, onyń óz bolashaǵyn kóz aldyna qarai elestetetindigine, óz kú­shine degen senimdiligine bailanysty kóptegen máseleler boiynsha jariia­lymdarǵa keń óris ashty. Osy rette birqatar gazet-jýrnaldar ózderine júktelgen jaýapkershilikti tereń sezine otyryp, eldiń jarqyn bolashaǵyna qarai baǵyttalǵan jańashyldyq, iskerlik úderisin berik ustaýǵa nyq qadam jasai bastady. Onyń astarynda, eń birinshi kezekte, táýelsiz ulttyq mem­leket jaǵdaiynda ǵana múmkin bolyp otyrǵan ulttyq identifikatsiia, ulttyq biregeilik problemalaryn sheshý jatyr edi. Mine, dál sondyqtan da Qazaqstan buqaralyq aqparat quraldary memlekettik egemendikti tý ete otyryp, qazaq memlekettiligin damytý máselelerine basa kóńil qoidy. Áleýmettik, saiasi, ekonomikalyq jáne basqa da damý josparlaryn júzege asyrý jergilikti etnostyń sana-seziminiń órkendeýi  men identifikatsiialanýynsyz múmkin emes ekendigi dáleldep jatýdy qajet etpeitin aqiqat. Al, bul problemany tek kúshti memlekettiliktiń arqasynda ǵana sheshýge bolady. Sondyqtan da respýblika baspasózi Táýelsizdiktiń al­ǵashqy jyldary, XXI ǵasyrdyń al­ǵash­qy onjyldyǵynda da memlekettik qurylys máselelerin turaqty nazarda ustady. Buqaralyq aqparat quraldary memlekettiń ýnitarlyq tutastyǵy, onyń territoriiasynyń myzǵymastyǵy men birligi, kúshti prezidenttik bilikke negizdelgen kúshti egemendi memlekettiń damýy, ósip-órkendeýi taqyryptaryna barynsha zer salyp otyrdy. Gazetter men jýrnaldarda osy jáne ózge de ózekti  taqyryptar «Táýelsizdik baiandy bolsyn desek…», «Ýaqyt», «Qoǵam», «Qazaqstan-2030»,  «Bas redaktor baǵany», «Ákimshilik reformasy»,  «Ózekti másele»,  «Tol­ǵanys», «Prezident Joldaýy», «Pýblitsistika», «Prezident», «Kózqaras», «Parlament» jáne basqa da aidarlarmen turaq­ty beriletin boldy.     

Osyndai aidarlarmen berilgen materialdarda ekonomikany liberizatsiialaý, naqty qatynastardyń zańdylyq jáne institýtsionaldy bazasyn qurý problemalary talqylanyp, saiasi jáne basqa da salalarda kezdesetin qiyndyqtar týraly aityldy. Bul jariialanymdar kóbine-kóp syni turǵyda boldy. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy baspasóz materialdarynda Qazaqstan basshylyǵynyń damýdyń qandai jolyn tańdaityndyǵy jónindegi qyzý pikirtalastar júrgizildi: sotsialistik, dástúrli, liberaldi damý joldary sarapqa salyndy. Sotsialistik damý joly jóninde áńgime bolýy múmkin emes edi. Ótkenge oralýdyń keri ketýshilik ekeni barshaǵa belgili bolatyn. Al, dástúrli  damý jolyna keler bolsaq, ol qazirgi kezge deiingi álemniń zamanaýi qurylymyna alternativa retinde qarastyrylady. Keibir jýrnalister odan ulttyq memlekettiliktiń idealyq damý bazasyn kóredi. Osy oraida olar munyń rýlyq qatynastarda shieleniske alyp kelý múmkindigin joqqa shyǵarmaidy. Keńestik dáýirdegi qaita qurý kezeńinde jáne táýelsiz damýdyń alǵashqy jyldarynda rýlyq qatynastar óziniń renessansyn bastan ótkizdi. Olar qoǵamdy dúrbeleńge bólep, diskýssiialar júrip jatty. Bul jónindegi el basshylyǵynyń pozitsiiasyna keler bolsaq, dástúrliliktiń memleket damýyna ideialyq negiz bola almaitynyna aiqyn kóz jetti. Degenmen de, munyń jańa qoǵamdyq qurylysqa yqpaly men mańyzyn joqqa shyǵarýǵa bolmaityn edi.  Prezident N.Nazarbaev 1993 jyldyń 12 mamyrynda «Qazaqstannyń bolashaǵy – qoǵamnyń ideialyq  birliginde» turǵysynda sóile­gen sózinde «Ultaralyq kelisimdi nyǵai­týmen qatar, Qazaqstan qoǵamynyń bir­lesýi ideiasyn júzege asyra otyryp, ult ishindegi birlikti nyǵaitý  da ma­ńyzdy. Qazir bul másele oryn alyp otyr, sondyqtan, mindet ulttyq ideianyń bi­rik­tirýshi, syndarly ról atqarýynda ja­tyr. Qazaqtardyń ishindegi júzge, rýǵa, aýmaqtyq toptarǵa bólinýdiń tarihy men tabiǵatyn onyń ótken ýaqytta jáne kazirgi   kezde qoǵamnyń damýyna áseriniń ár túrli sipatyn zertteý turǵysynan áli de oi eleginen ótkizý qajet. Biraq, másele mynada, qazir ult ishindegi bólinýdiń jańa, tipti de ziiansyz emes úrdisi paida boldy. Qoǵamdyq ómirdiń demokratiialanýyn, aimaqtardyń belgili bir derbestigin jergilikti ústem toptar resýrstarǵa jeke-dara baqylaý jasaý tutqalary retinde paidalana bastady. Rýlyq tamyr-tanystyqtyń, týystyq jáne aýmaqtyq bólinýdiń ár túrli formalary ókimet qurylymdarynda, qarjy jáne kommertsiia salalarynda órken jaia bastady», – dedi. 

   El Prezidentin qazaq halqynyń damý­dyń qandai jolyna túsetindigi udaiy tolǵandyrýmen boldy. Ol qazirgi jaǵdaida tuńǵyiyqtan tek liberaldy ideianyń ǵana alyp shyǵatynyna nyq senimde edi. Elbasy bul jóninde udaiy aita júrip, minez-qulyq pen ideialardy qas-qaǵym sátte ózgertý múmkin emes ekendigin, ony órkenietti tásilmen shynaiy reformalardy jasaý negizinde adamdardyń saiasi mádenietin jańǵyrtý qajettiligin basty nazarda ustady. Sonymen, táýelsizdiktiń alǵashqy qadamdarynan bastap-aq Qa­zaq eliniń,  Elbasynyń   buljymas  Stra­tegiialyq baǵyty respýblikada jańa demokratiialyq qoǵam ornatý bolyp tabyldy. Sonyń jarqyn dáleli – 1991 jyly qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik táýelsiz­digi týraly» Konstitýtsiialyq  Zańda  jáne 1993 jyly qabyldanǵan  Qazaqstan  Respýblikasynyń  Konstitýtsiiasynda de­mo­­kratiialyq qoǵam men quqyqtyq mem­leket qurý jónindegi mindetterdiń basty baǵyt retinde  aiqyndalýy.  Al,   1995 jyly qabyldaǵan  Ata Zańda  qo­ǵamdy odan ári demo­kratiialandyrýǵa basym baǵyt berildi. Bir sózben aitqanda, de­mokra­tiialyq   damý   Qazaqstannyń erik­ti tańdaýy bolyp tabylady. Bul  qazirgi jańa qazaqstandyq memlekettiń identifikatsiialanýyna, ulttyq  básekelestikke qabiletti halyqtyń shoǵyrlanýyna múmkindik berdi. Táýelsiz buqaralyq aq­­parat quraldary áleýmettik-saiasi ins­­titýttardyń biri retinde shynaiy demokratiianyń mańyzdy elementine ainalyp, ulttar men ulttyq memleketti uiystyrýda qýatty qural bolyp otyr. 

Konstitýtsiia, shyn máninde, saiasi pliýralizm men kóppartiialylyqty qamtamasyz etýde. Qazirgi tańda iri saiasi partiialar, olardyń arasynda oppozitsiialyq baǵyttaǵy da, eldegi saiasi protsesterge óz áserlerin tigizýde.  Bul rette «Nur Otan» partiiasy kósh bastap keledi. Úkimettik emes uiymdar jumys isteýde. Olardyń sany 1995 jyly 400-dei bolsa, 2005 jyly 5000-nan asty. 

Elimiz  Táýelsizdiktiń    25 jylǵa   taiaý     ýaqyty ishinde saiasi, áleýmettik-ekonomi­kalyq, mádeni salalarda túbirli ózgerister jasai otyryp, ulttyq saiasi-ekonomikalyq qundylyqtardy qalyptastyrý, ulttyq salt-dástúrdi  jańǵyrtý jolynda asa kúr­deli úderisterge keń óris ashty. Mine, bul qoǵamnyń barlyq salasyn  qamtyp, jańa saia­si qurylymdardy dúniege ákeldi. Ásirese, memlekettik basqarýdaǵy, saiasi júiedegi múldem jańa qaita qurýlar, aqparattyq keńestiktegi aiqyndyq, ashyqtyq, taǵy da basqa salalardaǵy túbirli ózgerister qazaq qoǵamyna tán qalypty qubylysqa ainaldy. Qoǵamdaǵy saiasi jańarýlardyń túbegeili nátijesi prezidenttik institýt, kásibi parlament, kóppartiialylyq, azamattyq qoǵam, úkimettik uiymdar, táý­el­siz buqaralyq aqparat quraldary siiaqty jańa qurylymdardy dúniege ákelip, qalyptastyrdy.     «Kúrdeli de kóp qyrly máselelerdiń biri, – dep jazady saiasatker G. Nurymbetova, – elimizdegi prezi­denttik institýttyń qalyptasýy. Qazaqstan Prezidenti búgingi kúni memleket basshysy, memleketimizdiń ishki jáne syrtqy saiasatynyń negizgi baǵytyn ańyqtaýshy jáne Qazaqstandy el ishi men halyqaralyq qatynasta kórsetýshi eń joǵarǵy qyzmet iesi bolýymen qatar, álem moiyndaǵan kóshbasshyǵa ainalyp otyr. Al prezidenttik   institýt elimiz­degi demokratiialyq ózgeristerdi júzege asyrýdyń irgeli negizi. Biraq  Prezident  institýty keńestik saiasi júiede buryn-sońdy bolmaǵandyqtan, onyń memlekettik basqarý júiesindegi ornyn ańyqtaý barysynda kóptegen qiynshylyqtardy eńserýge týra keldi. Olardyń qatarynda, atap aitqanda, prezidenttik  institýtty endirý memle­kettik basqarýdaǵy túbegeili ózgeristerge birden ákele qoimaǵany, onyń basqa bilik  tar­maq­tarymen qarym-qatynasyn ret­teitin mehanizmniń bolmaýy siiaqty máseleler  turdy.     
Kelesi  bir irgeli másele – demo­kra­tiialyq qundylyqtar men demokra­tiialyq saiasi institýttar máse­lesi. Qazirgi  zamanǵy demokratiialyq qoǵam men saiasi júieni damyǵan partiia­lyq  qurylymsyz  kóz aldymyzǵa eles­­tetý qiyn. Demokratiialyq rejim jaǵ­daiynda azamattar, áleýmettik top­tar men qoǵam múddelerin shyńaiy saiasi úderiske partiialar ainaldyra alady. Osy múddelerdi bildirý turǵy­synan alǵanda saiasi partiialar azamat­tyq qoǵamnyń basty tiregi».     Táýelsiz Qazaq eliniń negizin qalaityn atribýttar jóninde áńgime qozǵaǵanda, onyń asa mańyzdy elementi sanalatyn júiesin qurý baǵytyndaǵy júzege asqan máseleni aitpai ketýge bolmas. Ulttyq valiýtany ainalymǵa engizý egemendi qazaqstandyq memlekettikti qurý jolyndaǵy eń alǵashqy batyl qadam­dardyń biri boldy. Eske túsireiik. Respýblikalar ózderiniń táýelsizdigin jariialaǵannan keiin Resei men TMD-nyń ózge bes eli jańa rýbl aimaǵyn qurý jónindegi kelisimge qol qoidy. Sol kezde-aq, Reseidiń oǵan qandai da bir memleketti bolmasyn aralastyra qoimaityny túsinikti boldy. Bul onyń osy aimaqta bolatyn ózge memleketterge tiimsiz sharttar qoiýynan-aq aiqyn ańǵarylǵan edi. Ol boiynsha ózge memleketter eń aldymen, Resei múddesin kózdeitin júieniń tutqynyna ainalar  edi. Táýelsizdigin endi ǵana alǵan Qazaqstan aldynda mynadai dillema turdy: birtutas rýbl aimaǵynda qalý kerek pe, álde óz bolashaǵyna ózi jaýap berýge qabiletti ulttyq valiýta engizýge batyl qadam jasaý kerek pe?  El taǵdyryndaǵy asa mańyzdy bul másele 1992 jyldyń kókteminen bastap qolǵa alynyp, ózindik aqsha birligine kóshý qupiia júrgizildi. Olai etpegen jaǵdaida bul jónindegi aqparat halyqty mazasyz kúige túsirgen bolar edi. Baspasózde osy másele jónindegi sandaǵan kelisimderdiń qorytyndylary ǵana jariialandy.

 Prezident N. Nazarbaev 1993 jylǵy 12 qarashanyń keshinde ulttyq televiziia arqyly sóz sóilep, 15 qarashada tańerteńgi 8-den bastap Qazaqstan aýmaǵynda ózindik ulttyq valiýta-teńgeniń ainalysqa túsetinin málimdedi. 13 qarashada eldiń barlyq gazet­terinde «Qazaqstan Respýblikasynda ulttyq valiýtanyń engizilýi týraly» Prezidenttiń Jarlyǵy jariialandy. Teńge el ómirinde onyń ekonomikalyq táýelsizdigi, memlekettiligi men kúsh-qýaty negizderiniń simvoly retinde ǵana ról atqaryp qoiǵan joq, sonymen qatar onyń halyqaralyq arenadaǵy bedeliniń ajyramas bóligine ainaldy. Onyń bederinde qazaq halqy men onyń memlekettigin qalyptastyrý jolynda ter tókken  uly da tarihi tulǵalar beineleri kórinis tapty. Bul ulttyq maqtanysh sezimin asqaqtatty, keńes ókimeti kezin­de teńgede beinelengen ulylardyń keibiriniń esimderin eske alýǵa da tyiym salyn­ǵan bolatyn. Mine, osy aktiden keiin Qazaqstan gazet-jýrnaldary bul shara­nyń májbúrliligi men qajettiligin belsendi túrde túsindirýge kóshti. El baspasózinde ulttyq valiýtanyń tólem júiesinde berik ornyǵýynda alda qandai qiyndyqtar turǵany, oǵan degen senimdilik dárejesin arttyrýda ne isteý qajettiligi týraly materialdar úzbei jariialanyp jatty. Jariialanymdarda bul úshin importty jáne eksportty baj salyǵyn teńge  tólemine kóshirý, bólshek saýdada sheteldik valiýtaǵa  tosqaýyl qoiý, barterlik operatsiialarǵa jol bermeý, t.b. máselelerge basa nazar aýdaryldy. Merzimdi basylymdardaǵy túsinik-anyqtamalyq materialdar tutas eldegi jaǵdaidy, ulttyq naryq finansyn turaqtandyrýǵa múmkindik berdi: shyndyǵyna kelgende halyq ulttyq valiýtany engizýge psihologiialyq jaǵy­nan  ázir emes edi, aqsha-kredittik qa­tań saiasat ony qoldaý barysynda qarsylastardyń da boi kóterýine  ákelip soqqan edi. Sondai-aq, basylymdarda kýpiýrdegi beinelerdiń berilý mán-mańyzyna da túsinik berilip otyrdy. Bul taqyryptyń mańyzdylyǵy sonda, óz valiýtasyna degen qatynastaǵy qurmet sezimin oiatyp, qalyptastyrý adamdardy biriktirip, toptastyra túsýge baǵyttaldy. Ulttyq valiýtany engizýdegi kúrdeli jaǵdaidyń biri Qazaqstanda áli de bolsa memlekettik tiisti qarjy-ekonomikalyq qurylymdardyń tolyq qurylyp bitpe­gendigine bailanysty boldy. Buqa­ra­lyq aqparat quraldarynda olardy qurý jónindegi jumystardyń qalai júrgizilip otyrǵany da kórinis taýyp jatty.  Olardy, naqtylap aitqanda, Qarjy minis­trliginiń  shyn máninde qalai qaita qu­rylǵany, Salyq komiteti, Keden komi­teti,  Ulttyq bank qyzmetteriniń uiym­­dastyrylǵany aityldy. Kóptegen za­metkalarda, maqalalarda, suhbattarda, esep­ter men korrespondentsiialarda jáne taǵy basqalarda bilikti kadrlardyń je­tis­peýshiligi problemalarynyń qalai she­shilip jatqandyǵy, biýdjetti jospar­laý­­daǵy kezdesip otyrǵan qiyn­dyqtar habarlanyp otyrdy. Gazetter men jýr­nal­darda  ekonomika   salasyndaǵy  qa­lyp­­tasyp  otyrǵan kúrdeli jaǵ­dai­larǵa bailanysty damýdyń bolýy múmkin túrli stsenariileri, san alýan boljamdar aitylýmen boldy. Avtorlardyń kópshiligi qalyptasyp otyrǵan qiyn­dyqtardy sergek oimen baǵalai kele, Táýelsiz jas Qazaqstan memleketiniń óz kúshine, potentsialyna súiene otyryp, alda turǵan bolýy múmkin qiyndyqtarǵa tótep berýi qajettiligin basty nazarda ustady. Osy oraida, sondai-aq, eldegi oryn alyp otyrǵan qiyn ekonomikalyq tyǵy­ryqtan shyǵýda sheteldik tájiribeni óz elimiz ben jekelegen memleketterdiń ekonomikasymen tyǵyz bailanystyra otyryp, paidalanýǵa shaqyrǵan mate­rialdarǵa da oryn berildi.     

El taǵdyryndaǵy asa ózekti bul máse­leler jóninde ulttyq basylymdardaǵy jariialanymdar legi XX ǵasyrdyń sońǵy onjyldyǵynda tolassyz shyǵýmen boldy. Bul problema XXI ǵasyrdyń alǵashqy on­jyldyǵynda da mańyzyn joiǵan joq. Baspasóz materialdarynda Qazaqstannyń qandai úlgide damýy turǵysyndaǵy pi­kir-talastar júrip jatty. Osy oraida «Qazahskaia pravda» gazetiniń tutas eki betinde jariialanǵan «Qazaq barysy» ońtústik-shyǵys «jolbarystaryn» qýyp jete ala ma?» atty kólemdi pýb­li­tsis­tikalyq maqala  nazar aýdarady (2005. 13 shilde). Avtor Qazaqstannyń qazir­gi shaqta Ortalyq Aziia men TMD-da kóshbasshy elge ainalǵanyn aita kele, «Qazaq barysy úshin damýdyń qandai modeli tabys soqpaǵy bolady?» degen saýal tóńireginde oi qozǵaidy. G. Shekei  halqymyzdyń identifikatsiialyq pa­ra­me­tr­lerin keltire otyryp, onyń damýynyń qazirgi kezdegi deńgeii   jónin­de pikir aitady. Ol memlekettik qury­lysta álemdik tájiribeni belsendi paida­lanýǵa shaqyrady. Pýblitsist Ma­­lai­­ziianyń qandai jolmen biikke kó­te­­rilgenin tilge tiek ete otyryp, myna jailarǵa nazar aýdarady: «Óz damýynyń bastapqy kezeńindegi Japoniia siiaqty uzaq ýaqyt Batysqa qarap boi túzep kelgen Malaiziia Batystyń burynǵy dinamizminen aiyrylyp, toqyraýǵa tap bolyp otyr­ǵanyn túsindi. Sondyqtan da, el «pozi­tivti etnikalyq diskriminatsiia»  saiasatyn júrgize bastady, bul jergilikti turǵyndar-malailyqtardyń el ómirin­degi róliniń arta túsýine múmkindik tý­ǵyzdy, naqtylap aitqanda, malailyq ult­shyldyq antikolonizmmen bir sapta memleket damýy men gúldenýi jolyndaǵy saiasatty júzege asyrýdy qamtamasyz etýi tiis boldy. Kóptegen parametrler boiynsha  Qazaqstannyń Ma­laiziiamen uqsastyqtary bar. Tek  endi onyń ekono­mikalyq alǵa basýy men ulttyq órleý jolyn qaitalaý ǵana qalyp otyr». Budan ári ol Qazaqstannyń Singapýr mem­leket-qalasynyń tájiribesine kóńil aýdarý qajettigine toqtaldy. Singapýrdyń sheneýnikteri de perishte emes, sirek te bolsa sheneýniktiń sybailas jemqorlyqpen bai­la­nysy sezilip, dáleldense, ol birden-aq elden qýylady.     

Bul jerde avtordyń meńzep otyrǵany mynaý: eger Qazaqstan korrýptsiia­men aty shyqqan álemdegi 136 el qataryndaǵy ti­zimde 122 oryndy ielenip otyrsa, mun­dai masqaralyqtan qutylýda singa­pýr­lyqtardan úlgi alýy qajet. Qoǵamda kor­­rýptsiiaǵa, sybailas jemqorlyqqa dem be­rip otyratyn jekelegen toptardyń bar eken­digi, tamyr-tanystyqtyń, jeń ushynan jal­ǵasýdyń, paraqorlyqtyń shekten shyǵyp ketkeni qupiia emes. Eń ókinishtisi sol, munyń shyrmaýynda memleket pen biliktiń jekelengen ókilderiniń bolýy. Mine, bunyń bári, jýrnalistiń pikirinshe, ulttyq memlekettik qurylysqa úlken nuqsan keltirýde, kóp­tegen diasporalardan quralǵan tutas qazaq­standyq halyq pen memleket quraýshy jergilikti qazaq ultynyń birigýi mindetterin barynsha kúrdelendire túsýde. Respýblika baspasózi  korrýptsiia, sybailas jemqorlyq, paraqorlyq siiaqty qoǵam ózegindegi jegi qurtqa ainalǵan máselelerge udaiy basa nazar aýdaryp, bitispes kúres ashty. Bul rette el Prezidentiniń korrýptsiiamen kúresti kúsheitý jónindegi Jarlyǵy baǵdarshamǵa ainalyp otyr. Osy oraida respýblikalyq bedeldi gazetter «Egemen Qazaqstan», «Aiqyn», «Túrkistan», t.b.  gazetterdegi materialdar erekshe nazar aýdarady. Sondai-aq, «Aqiqat», «Parasat», t.b. jýrnaldary da osy ózekti máselege udaiy ainalyp soǵyp otyrady. 

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap, memleket tutastyǵy, onyń sheka­rasynyń myzǵymastyǵy máseleleri Qa­zaqstan pýblitsistikasyndaǵy basty taqy­ryptardyń birine ainalyp keledi. Bul má­se­lede Qazaqstan Prezidenti N.Nazarbaev óziniń «Ǵasyrlar toǵysynda» atty eńbeginde bylai dep jazady: «Ulttyq aýmaqtyń kishkentai bir bóligin joǵaltý – saiasi oqiǵalardyń geografiialyq saldary ǵana bolyp sanalmaidy. Onyń eń tereń zardaby – ol ulttyq ózindik sana nysanynyń ózgerýine ákelip uryndyrady.  Áńgime tek jerge bailanys­ty aýmaq ataýlynyń myzǵymastyǵy jaiynda bolyp otyrǵan joq, onyń belgili mólsherde, tipti eresen eleýli mólsherde ulttyq tórkindiliktiń birden-bir belgisi retinde, óte-móte názik jáne tereń uǵymǵa ainalyp ketetindiginde bolyp otyr».

Táýelsiz  Qazaq eli memlekettiligin qa­lyp­tastyrý jolyndaǵy aýyr da qiyn kezeń artta qaldy. Eń bastysy, shynaiy memleket bolyp qalyptastyq, basqaǵa úlgi bolarlyq elge ainaldyq. Óz áskeri, naryqtyq ekonomikasy, bilim-ǵylym júiesi bar, esh­kimnen kem emes egemen elmiz. Kógildir as­panymyzda kók Týymyz jelbireidi, qazaqtyń qara shańyraǵy bederlengen Eltańbamyz bar, Ánuranymyz asqaq estiledi! Bir sózben aitqanda, Qazaq eli Táýelsizdigi ult tarihyndaǵy asa mańyzdy ózgeristermen sipattalady. Ult­tyq psihologiiada tereń ózgerister júrip jatyr. Qalyptasyp qalǵan bir qoǵamdyq formatsiiadan múldem jańa for­matsiiaǵa ótý degenimizdiń ózi máni asa zor tarihi qubylys. Qazir qoǵamda sanasy belgili bir ideologiialyq shtamptarmen, shemalarmen ýlanbaǵan múldem jańa urpaq ósip keledi. Memlekettik basqarý júiesi qalyptasty. Degenmen de, bul aitqandarymyzdan qazaq qoǵamynyń barlyq problemalary tolyq sheshimin tapty degen pikir týmasa kerek, azamat­tardyń sana-sezimi turǵysynda ár­qily pikirler týyndap jatady. Buǵan buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy jekelegen avtorlardyń materialdary mysal bola alady. Osyndai jariialymdarda negizinen alǵanda qazaqstandyq mem­lekettilik, onyń demokratiialyq sipaty, saiasi júieniń ornyǵýy týraly talqylaýlar men berilgen baǵalar, qara­ma-qaishylyqty oi-pikirler tolqyny kórinis tabady.

Qazaqstandaǵy memlekettik qurylysqa baǵa berýdegi oi-pikirler alýandyǵyna qaramastan, buqaralyq aqparat quraldaryn tutastai alǵanda jáne júielerdi jekelei alǵanda qoǵamdy shoǵyrlandyrýǵa baǵyt­talǵan ideialardy óris aldyrýǵa shama-sharyqtarynsha qyzmet etýde. «Eń bas­tysy, keiingi jyldary azamattardyń sana­synda túbegeili psihologiialyq ózgerister boldy, – dep, jazdy Prezident N. Nazarbaev bul turǵyda. –  Burynǵy KSRO-ny kókseý sezimi jańa Qazaqstan memlekettiliginiń azamattyǵyn sezinýmen almasty… Bizdiń zamandastarymyz endigi úmitterin Qazaqstan basshylyǵymen tikelei bailanystyratyn boldy, bul – óte úlken tabys». 

Qazaq eli táýelsizdiginiń shirek ǵasyrlyq ýaqyttaǵy araily ózgeristeriniń eń negizgisi – ulttyq memlekettik bolyp tabylady. «Memlekettik» pen «erkindik» uǵymdary sabaqtas. Táýelsizdik jolyndaǵy qazirgi qadamdar jarqyn bolashaqqa degen senimdi nyǵaita túskendei. Elimizde memlekettik basqarý júiesi qalyptasty, saiasi, áleýmettik-ekonomikalyq jáne mádeni salalarda túbegeili ózgerister júrip jatyr.     «Qazaqstan Respýblikasy Táýelsizdiginiń tańsárisinde eldiń saiasi basshylyǵy aldynda, – dep jazdy kezinde respýblika Prezidentiniń keńesshisi, professor E. Ertisbaev, – bas­qarýdyń ákimshildik-ámirshildik ádisinen damyǵan demokratiialyq elder­diń ozyq jetistikterine negiz­delgen tehnologiialarǵa kóshýdi qamtamasyz etýge múmkindik beretin memle­kettik qurylystyń jańa júiesin qalyp­tastyrý máselesi turdy.  Onyń ústine kezeń-kezeńdi, logikalyq turǵyda my­ǵym eldi saiasi modernizatsiialaý el Prezidenti N. Á. Nazarbaevtyń jariia­laǵan «aldymen ekonomika, sonan soń saiasat» reformasynyń modeli negi­zinde júrgizildi. Ekonomikalyq re­for­manyń búkil ón boiynda saiasi jań­ǵyrý máseleleri qoǵamdyq-saiasi turaqtylyqty, ultaralyq jáne kon­fessiiaaralyq kelisim­di qamtamasyz etý arnasynda júrgizilgenin atap ótý qajet.  Qazir biz memleket basshysynyń «Qazaqstan-2030» Strategiiasynda, Qa­zaq­­stannyń álemdegi básekege qabi­letti 50 eliniń qataryna  ený Strategiiasy­na jáne Prezidenttiń  «Jańa álemdegi jańa Qazaqstan» Joldaýynda tujyrym­dalǵan el damýynyń uzaq merzimdi ser­pindi damýyna jaýap  bere alatyn logi­kalyq turǵyda myǵym saiasi moder­ni­zatsiialaýdyń kýási bolyp otyrmyz». 

Táýelsiz Qazaq eliniń memlekettik qurylys máselesinde qazaq halqynyń ejelden tán bolyp kelgen basqarýdyń  jekelegen formalaryn órken jaidyrý úlken mańyzǵa ie. Osy arada aqsaqaldar keńesiniń respýblika ómirindegi alatyn ornyna toqtalaiyq. Bul jerde, eń aldymen, san qyrly, ózekti máselelerdi sheshýde olardyń ómirlik tájiribelerin, kemeldengen baiypty da saliqaly aqyl-oiynyń álemdegi barlyq halyqtarda moiyndalatynyn basa aitý qajet. Al, Shyǵysta úlkenderge qulaq asýdyń, olarǵa taǵzym etýdiń kóp ǵasyrlyq dástúri bar ekenine eshkim de qarsy daý aita almasa kerek. Aqsaqaldardyń túrli memlekettik máselelerdi sheshýdegi róline, aitalyq, Túrkimenstanda airyqsha mán beriledi. Alaida, jasyratyny joq, rý-taipalyq qatynastar bar qazaq qoǵamynda aqsa­qaldar keńesin qurýdyń ózindik qiyn­shylyqtary bolatyny belgili jait. Basqarý organdarynyń quramyna kirgen jekelegen jandardyń rýlyq maqsat-múddeni kózdep ketpeitinine eshkim de kepil bola almaidy. Jalpy, qazaq qoǵamynyń órkenietti jolmen qalyptasýynda rýshyldyq, jershil­dik  derttiń tigizip otyrǵan teris yqpal-áseri jóninde az jazylyp júrgen joq. Osy oraida Elbasy N. Nazarbaev óziniń «Tarih tolqynynda» degen eńbeginde Táýel­sizdiktiń alǵashqy jyldardaǵy oryn alǵan qiyndyqtar men ózekti máselelerdi oi eleginen ótkize otyryp  «Búgingi derbes memlekettiń alǵashqy kezeńi týdyrǵan jalpylyq jeliktiń nátijesinde ulttyń ózin-ózi tanýǵa degen yntasynyń qarqyn ala bastaýyna shalaǵai mamandar ara­lasqan kezde óziniń ótkenin bilýge degen tabiǵi umtylystar, túptep kelgende, árkimniń oiyna kelgenin bopsalap soǵýyna, ózin-ózi dáriptep, óziniń ata-tegin asqaqtatýǵa  tyrysýshylyqqa alyp kelip otyr. Bul ahýal Qazaqstan azat­tyǵynyń alǵashqy eki jylynda ai­ryqsha etek aldy. Ulttyń etnogenezi men tarihyn óz «rýynyń tóbeshigine» shyǵyp alyp jazatyn turpaiy tarihshylar qaptap shyǵa keldi», dep jazady. Memleket quraýshy jergilikti ult – qazaqtardyń boiyndaǵy rýshyldyq, qala berdi jershildik derttiń tutas ult retinde uiysyp, damý jolynda tigizip otyrǵan kesel-kesapaty jóninde respýblikalyq, ulttyq baspasózde az aitylyp, az jazylyp júrgen joq.

Ulttyq damý jolynda siyqsyz sipat alyp otyrǵan osy jáne ózge de ózekti máseleler jóninde ult múddesin jalaýlatyp júrgen elge tanymal filo­sof-ǵalym Amangeldi Aitalynyń ózek­jardy pikiri tereń oiǵa jeteleidi: «Nigi­­lizmge shaldyqqan ulttyń ókil­deri, – deidi filosof, – ulttyq ishki bailanystarynyń álsizdigine, ulttyq namy­synyń tómendigine qaramastan, ulttyq qundylyqtar tóńiregindegi tirligi kóbine urandatýdan, bolmasa daý­ryǵýdan, bas iip qostaýshylyqtan as­paidy. Búgingi qazaqtyń psihologiiasynda olardyń ártúrli jaǵymsyz kórinisteri baiqalady. Qazaqtyń qonaq­jailylyǵy – jalpaqshesheilikke, kishi­peiil­diligi – quldyq ura berýshilikke, eldigi – rýshyldyq, júzshildik, jershil­dik mikropatriotizmge, keńpeiildigi ysyrapshyldyqqa ulasyp jatady. Qa­zaqtyń maqtanyshy búgin  dań­ǵoi­lyqqa ainaldy. «Júz at báigege  qosylsa, men báige aldym degen sóz bolsa, aldyńda neshe at bar dep surar, artyńda neshe at bar edi dep suraǵannyń nesi sóz?», – dep Abai aitqandai, búgingi qazaqtyń qýanyshy keide artymyzǵa qarap ma­sattanýǵa súiengen» (Ultshyldyq pen ultsyzdyq. Zamana ziialylar zerdesinde //Egemen Qazaqstan. 2012. 27 maýsym). 

Sóz oraiy kelgende aita ketken jón, Táýelsiz Qazaq eliniń Tuńǵysh Prezidenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń egemen­digimizdiń alǵashqy jyldarynan bastap-aq ministrlikter men oblys ákim­deriniń basshylyǵyna tamyr-tanys­tyqtan, sybailas jemqorlyqtan qoly, rýshyldyqtan sanasy taza adamdardy ornalastyrýdy tereńnen oilastyryp, osy baǵytta qyrýar is júrgizýi, rýshyldyq ylańyna tosqaýyl qoiý maqsatynan týyndaǵan asa igi sharalar dep qabyldaǵanymyz jón. Qazaqstannyń memlekettik identifikatsiialanýy eldiń buqaralyq aqparat quraldarynda basty taqyrypqa ainalýmen keledi. Joǵaryda aitylǵandai, jariialymdarda pikirler saiysyna, kókeidegi tolǵanysty oilardy erkin aitýǵa erkindik berilgen. Ózekti materialdardyń jaryq kórip jatýy memlekettik identifikatsiialaný protsesiniń aiaqtalyp bitpegenin aiqyndai túsedi. Respýblika buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy problemalyq materialdardyń kóptigi, árkelkiligi jaq­sylyqtyń nyshany, olai bolatyny qalyń buqara osylar arqyly ózekti máselelerdiń baiybyna barady, qoǵam músheleriniń sanasynda qazirgi qazaq ulttyq memlekettiliginiń kontýry beinelenedi, alda turǵan mindetter, uly úrdister aiqyndala túsedi.     Táýelsiz Qazaqstan álemdik qoǵam­das­tyqta irgeli memleketke ainalyp ke­ledi. Sonyń jarqyn dáleli, búgingi tańda Qazaqstandy álemniń 130-ǵa jýyq memleketi moiyndady, elde  67 el­shilikter men 19 halyqaralyq uiym­dardyń ókildikteri tirkelgen. Qazaq eli shetelderde óziniń diplomatiialyq ókildikterin ashty, kóptegen halyq­aralyq uiymdarǵa múshe boldy.  Qazaq­stan Respýblikasy ekonomikalyq jáne áleýmettik damý kórset­kishteri jóninen TMD elderi arasynda aldyńǵy orynǵa shyqty. Dúniejúzi memleketteriniń sanatynda naryqtyq ekonomikalyq el retinde moiyndaldy. Qazir dúniejúzi Qazaq elin Ortalyq Aziia aimaǵyndaǵy damyǵan kóshbasshy demokratiialyq el retinde tanidy.  Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstan Respýblikasy aimaqtaǵy geosaiasi turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý jolynda ulan-ǵaiyr eńbegimen halyqaralyq qaýymdastyqtyń tolyqqandy múshesine ainaldy. Aitalyq,  2007 jyly jeltoq­sanda Eýropadaǵy Qaýipsizdik pen ynty­maqtastyq uiymyna qaýym­das­qan 56 memlekettiń Syrtqy ister ministrleriniń Qazaqstannyń osy uiymǵa tóraǵalyq qyzmet atqarýyn maquldap daýys berýi, Qazaqstannyń 2010 jylǵy 3 tamyzda osy uiymǵa Tóraǵa bolyp bekitilýi sonyń jarqyn dáleli bolyp tabylsa kerek. Qazaqstan TMD elderiniń arasynan atalmysh uiymǵa tóralqalyqqa sailanǵan birinshi memleket! 2010 jylǵy 1-2 jeltoqsanda  Astanada EQYU Sammiti tabysty ótti, Astana Deklaratsiiasy bir aýyzdan qabyldandy. Osylaisha, Qazaqstanda álem tarihynda altyn áriptermen jazylǵan uly tarihi oqiǵa boldy! Álem nazary kók Týy jelbiregen Qazaq eline aýdy! Qoryta aitqanda, ulttyq memlekettik qurylystyń ártúrli aspektileri Qazaqstan jýrnalistikasy pen pýblitsistikasynda oi eleginen ótkizilip, halyqty aldaǵy uly mindetterdi oryndaýǵa tas-túiin jumyldyrýda.  Qazaq­stan baspasózi oryn alyp otyrǵan keibir kemshilikterdi joiý jolyndaǵy bitispes kúrestiń  alǵy shebinde keledi. Respýblika buqaralyq aqparat quraldary ulttardyń erkin damýyna óz úlesterin qosýda, osy arqyly ulttyq jáne ulttyq memlekettik básekelestik, ózge órkenietti ulttarmen para-parlyqqa umtylys shebi aiqyndalýda. 

Seidýlla Sadyqov,
professor

"Aqiqat" jýrnaly