1991 جىلعى جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا ٷش رەسپۋبليكا باسشىلارىنىڭ – رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ, ۋكراينا مەن بەلورۋسسييانىڭ بەلوۆەجە ورمانىندا كەزدەسۋٸ اسا ماڭىزدى بٸرقاتار قۇجاتتارعا, ونىڭ ٸشٸندە تەۋەلسٸز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ مەلٸمدەمە دە بار, قول قويۋىمەن اياقتالدى. وسىلايشا, كەڭەس وداعى ٶزٸنٸڭ ٶمٸر سٷرۋٸن رەسمي تٷردە توقتاتتى. بۇل كسرو حالىقتارىنىڭ ٶزٸن-ٶزٸ ۇلتتىق ايقىنداۋى پروتسەسٸنٸڭ زاڭدىلىق تۇرعىدا تولىق اياقتالۋىنا الىپ كەلدٸ. ال, قازاقستان ٶزٸنٸڭ مەملەكەتتٸك ەگەمەندٸك جٶنٸندەگٸ دەكلاراتسيياسىن بۇدان بٸر جىلداي ۋاقىت بۇرىن, ياعني 1990 جىلعى 25 جەلتوقساندا قابىلداعان بولاتىن. تەۋەلسٸز مەملەكەتتەر دوستىعىن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ مەلٸمدەمە مەن 1991 جىلعى 21 جەلتوقسانداعى ونىڭ حاتتاماسى تۋرالى قايتالاپ ايتار بولساق, كەيٸننەن بۇل قۇجاتتار تٶڭٸرەگٸندە ەر تٷرلٸ پٸكٸرلەر ايتىلدى. بٸرەۋلەر بۇل كەڭەس وداعىندا بولعان كونستيتۋتسيياعا مٷلدە قايشى كەلەتٸن كەزەكتٸ مەملەكەتتٸك تٶڭكەرٸستەردٸڭ بٸرٸ بولدى دەدٸ. تاعى بٸرەۋلەر بۇل كەز-كەلگەن يمپەرييادا بولاتىن, ولاردىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل جەردە كسرو نەگٸزگە الىنىپ وتىر, وقيعالاردىڭ بولماي قالمايتىن بارىسى ەرٸ زاڭدىلىق دەپ ەسەپتەدٸ. ٷشٸنشٸ بٸرەۋلەر ب.ەلتسين, ن. كراۆچۋك پەن س.شۋشكەۆيچ جاعدايدى پايدالانا وتىرىپ, ىدىراعان الىپ ەلدەن ٸرٸ كٶلەمدە قارپىپ قالۋعا تىرىستى دەگەن جورامال جاسادى. ال, تٶرتٸنشٸ بٸرەۋلەر جاڭا قۇرىلىپ جاتقان مەملەكەتتەردٸڭ بٸرٸنشٸ باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىنسىز تەۋەلسٸز مەملەكەتتەر دوستاستىعى قۇرىلعانى جٶنٸندەگٸ جارييا ەتۋ ٶزگە رەسپۋبليكالاردا تۇراتىن حالىقتاردى سىيلاماۋشىلىقتىڭ كٶرٸنٸسٸ بولدى دەگەن پٸكٸرگە كەلدٸ. جوعارىداعى وي-پٸكٸرلەر مەن تۇجىرىمداردىڭ قاي-قايسىسى بولماسىن نەگٸزسٸز ەمەس ەدٸ…
بۇل تاريحي اكت جٶنٸندە قازاقستان پرەزيدەنتٸ ن. نازارباەۆ «عاسىرلار توعىسىندا» كٸتابىندا «كسرو-نىڭ قۇلاۋ سەبەپتەرٸ جايىنداعى ەر الۋان پٸكٸرلەر, نەگٸزٸنەن, ەكٸ ارناعا توعىسادى. بٸرٸنە قۇلاق اسساڭىز: كسرو ٶزدەرٸنٸڭ بٸردەن-بٸر يدەولوگييالىق جەنە گەوساياسي بەسەكەلەسٸنٸڭ كٶزٸن قۇرتۋعا تىرىسقان سىرتقى جەنە ٸشكٸ ٸرٸتكٸ كٷشتەردٸڭ بٸرلەسكەن قيمىلى نەتيجەسٸندە قۇلادى. ەكٸنشٸسٸنە دەن قويساڭىز: بۇل ەلدەقاشان ماتەماتيكالىق دەلدٸكپەن جەتە مٶلشەرلەنگەن, ەشقانداي وبەكتيۆتٸ دە, سۋبەكتيۆتٸ دە سەبەپسٸز-اق تاپ وسى كەزەڭدە قالايدا بولماي قويمايتىن زاڭدى قۇبىلىس ەدٸ», – دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ.
بەلوۆەجە مەلٸمدەمەسٸنەن كەيٸن, 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا رەسپۋبليكا پارلامەنتٸ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ تۋرالى» كونستيتۋتسييالىق زاڭ قابىلدادى. وسىلايشا, قازاق ەلٸنٸڭ جاڭا تاريحي پاراقتارى اشىلدى, قازاق حالقىنىڭ جاسارىپ-جاڭعىرۋعا باعىتتالعان جاڭا دەۋٸرٸ باستالدى. اتا-بابالار عاسىرلار بويى اڭساپ ٶتكەن تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ارايلى تاڭى اتىپ, ۇلان-بايتاق قازاق جەرٸندە تولىق تەۋەلسٸز مەملەكەت پايدا بولدى.
قازاقستان اۋىر ەكونوميكالىق جاعدايدا تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاپ, ەگەمەندٸككە قادام باستى. كەڭ بايتاق ەلٸمٸزدٸڭ قىرۋار قازىناسى, جىلدار بويى جاسالىپ-جاساقتالعان پوتەنتسيالى ەنشٸمٸزگە بەرٸلدٸ. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ٶزٸنٸڭ «قازاقستان جولى» اتتى كٸتابىندا بىلايشا تولعانادى: «تەۋەلسٸزدٸك الىسىمەن العاشقى كەزەكتەگٸ ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ شەشۋٸمٸز تالاپ ەتٸلدٸ. بٸرٸنشٸ كەزەكتٸ مەملەكەت رەتٸندە قالىپتاسۋىمىز قاجەت بولدى. بۇل دەگەنٸمٸز بيلٸكتٸڭ مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتارىن قۇرۋدىڭ, جالپى حالىقارالىق ارەنادا تانىلۋعا جەتۋدٸڭ, ەر تٷرلٸ دٷنيەجٷزٸلٸك ۇيىمدارعا كٸرۋدٸڭ قاجەتتٸلٸگٸن كٶرسەتتٸ». وسى جەنە ٶزگە دە مٸندەتتەردٸ جٷزەگە اسىرۋ 1992 جىلى «قازاقستاننىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتٸندە قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ» ستراتەگيياسى باعدارلاماسىن جاساۋ قاجەتتٸلٸگٸ تالاپ ەتٸلدٸ. پرەزيدەنتتٸڭ ايتقانىنداي, وندا بەلگٸلەنگەن جوسپارلاردى جٷزەگە اسىرۋ «…كٶبٸنە كٶپ تٸرٸ قالۋدىڭ ستراتەگيياسى رەتٸندە… بٸزدٸڭ كٸم ەكەنٸمٸزدٸ, تاياۋ جەنە الىس بولاشاقتا كٸم بولاتىنىمىزدى ايقىنداپ بەردٸ. ستراتەگييا قازاقستاندىق ۇلتتىڭ ٶزٸن-ٶزٸ تانىپ بٸلۋ جٶنٸندەگٸ مەسەلەنٸڭ يدەولوگييالىق ٸرگەتاسىن قالاعان رەسپۋبليكانىڭ تۇڭعىش رەسمي قۇجاتتارىنىڭ بٸرٸ بولدى».
ۇلت الدىندا تۇرعان بٸرٸنشٸ كەزەكتەگٸ ۇلى مٸندەت تەۋەلسٸز مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ سيپاتتى بەينەسٸن جاساۋ بولدى. ەڭ الدىمەن قوعام نازارىن كەيٸنگە قالدىرۋعا بولمايتىن پروبلەمالاردى جەدەل شەشۋگە جەنە رەفورمالاردى قىسقا مەرزٸمدە جٷرگٸزۋگە اۋدارۋ قاجەتتٸگٸ تۋىندادى. العاشقى كەزدە قارۋلى كٷشتەر, كەدەن قىزمەتٸ سەكٸلدٸ جاڭا مينيسترلٸكتەردٸ, جاڭا مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردى قۇرۋ, رەسپۋبليكا سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ قىزمەتٸن تەۋەلسٸز مەملەكەت تالاپتارىنا سەيكەستەندٸرۋ كەرەك ەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بايلانىس ورناتۋ, جاڭا قارجى قۇرىلىمىن جاساۋ, جوعارى ەكونوميكالىق كەڭەس قۇرۋ, رەسپۋبليكانىڭ التىن جەنە الماس قورلارىن قالىپتاستىرۋ مٸندەتٸ بوي كٶتەردٸ. بۇل ماڭىزدى شارۋالاردى ەش كەشٸكتٸرۋگە بولمايتىن ەدٸ, سەبەبٸ كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى قوعامدى قايىرشىلىق قالگە جەتكٸزگەن بولاتىن: دٷكەندەردەگٸ بوس سٶرەلەر, بٸرٸنشٸ كەزەكتەگٸ ازىق-تٷلٸككە ۇزىننان-ۇزاققا سوزىلعان كەزەك, تالون مەن كارتوچكالىق جٷيە, ت.ب.
كٶپتەگەن ساياساتكەرلەر, قوعامتانۋشىلار مەن مەملەكەتتٸك قايراتكەرلەر قازاقستاننىڭ بولاشاعى جٶنٸندە ٶز وي-پٸكٸرلەرٸن جارىسا ايتىپ جاتتى. تەۋەلسٸز قازاق ەلٸنٸڭ العاشقى قادامدارىنداعى پروبلەمالار جٶنٸندە شەتەلدٸك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ۋاقىت تا, ورىن دا بٶلٸنٸپ وتىردى. نەگٸزٸنەن العاندا, ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ سىني تۇرعىدا بولدى, ەلدە جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان رەفورمالارعا كٷمەنمەن قاراۋشىلىق باسىم تٷسٸپ جاتتى. ەسٸرەسە, رەسەيلٸك باسىلىمداردىڭ تەرٸس كٶزقاراستارى اتويلاپ وتىردى. ولاردىڭ بەتتەرٸندە كٶبٸنە-كٶپ رەسەي فەدەراتسيياسىمەن بايلانىسىن ٷزگەن قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸز مەملەكەت رەتٸندە ٶمٸر سٷرە المايتىندىعى, ونىڭ الدىنا «تٸزەرلٸپ كەلۋگە» مەجبٷر بولاتىنى اشىق ايتىلدى. ەلٸمٸزدەگٸ ورىس جۋرناليستەرٸ مەن قوعام قايراتكەرلەرٸ ساناتىنداعى كەيبٸر ورىس ازاماتتارى دا بۇل مەسەلەگە «بٸلەك سىبانا» كٸرٸستٸ. ال, ەندٸ, بۇعان ورىس تٸلدٸ كەيبٸر ٶز قانداستارىمىزدىڭ دا ٷن قوسۋى, جاعدايدى ۋشىقتىرا تٷسۋگە اتسالىسۋلارى ەگەمەندٸك جولىنىڭ تىم اۋىر بولعانىن ايقىن ايعاقتاعانداي.
رەسەيلٸك بٸرقاتار باسىلىمدار ٶزدەرٸنٸڭ بۇرىنعى ٶكتەمدٸكتەرٸن اڭساپ, تەۋەلسٸز رەسپۋبليكامىز جٶنٸندەگٸ بايبالامعا تولى ماقالالاردى ٷدەتە تٷستٸ. ولارعا ٶز رەسپۋبليكامىزداعى «كاراۆان» سيياقتى ورىس تٸلدٸ گازەتتەر ارا-تۇرا بولسا دا ٷن قوسىپ وتىردى. رەسەيدٸڭ قازاقستانداعى ەلشٸسٸ ۆلاديمير ۆينوگرادوۆتىڭ «گلياديا نا كارتۋ رودينى» اتتى ماقالاسىنا كٶز جٷگٸرتەيٸك. رەسەي ەلشٸسٸ بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ كارتاسىنا قاراپ وتىرىپ, سەزٸمگە بەرٸلەدٸ. ونىڭ تٷپ-تٶركٸنٸندە بۇرىنعى ٶكتەمدٸك نيەتٸنٸڭ جاتقانى سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي اتويلايدى. «ۆسە مى س دەتستۆا – گدە بى ني جيلي: ۆ روسسيي, ۆ ۋزبەكيستانە, ۆ كازاحستانە, نا ۋكراينە – ۆسيۋدۋ, پريۆىكلي ك زاكوننىم وچەرتانييام ناشەي رودينى, سويۋزا سسسر – وت پولۋوستروۆا تايمىر نا سەۆەرە دو كۋشكي نا يۋگە, وت چۋكوتكي نا ۆوستوكە دو برەستا نا زاپادە», – دەپ جازادى رەسەي ەلشٸسٸ. مۇنىڭ تٷپ-تٶركٸنٸندە ٶزبەكستان, ۋكراينا, قازاقستان, تاعى دا باسقا رەسپۋبليكالار ورىستىڭ يەلٸگٸندەگٸ ناعىز وتانى بولماسا دا, كەڭەس وداعى كەزٸندە بۇلاردىڭ بەرٸ دە «مەنٸڭ وتانىمنىڭ قاراۋىنداعى مەكەندەر بولدى» دەگەن استامشىلدىق سەزٸم جاتىر. مۇنداي ورىستىق سەزٸمدٸ ورنىقتىرۋدىڭ ساياسي, يدەولوگييالىق, ەلەۋمەتتٸك جەنە قۇقىقتىق تەتٸكتەرٸ كەڭەس وداعىندا مۇقييات ەسكەرٸلٸپ وتىرعاندىعى قۇپييا ەمەس. قوعام ٶمٸرٸنٸڭ بارلىق سالاسىندا ورىس تٸلٸ, ورىستىق پيعىلى ٶكتەمدٸك قۇرىپ كەلدٸ. كەڭەس وداعىن تەك ورىس ۇلتى عانا ناعىز وتانى دەپ سەزٸنەتٸن. اتالمىش ماقالاسىندا ەلشٸ ۆ.ۆينوگرادوۆ «ا ۆوت سەيچاس گلياديا نا كارتۋ, پونەۆولە لوۆيش سەبيا نا مىسلي: چەگو تو منوگو ەي نە حۆاتاەت ي سامىي بولشوي كۋسوك كاك بى ۆىرۆان كاك راز پو سەرەدينە – نا يۋگ. ەتو-كازاحستان» دەيدٸ. بۇل جولداردىڭ استارىندا ورىستاردىڭ «قازاقستاننان ايىرىلىپ قالدىق-اۋ» دەگەن ٷلكەن ٶكٸنٸشٸ جاتقانداي. بۇعان قارسى جازۋشى-پۋبليتسيست اقسەلەۋ سەيدٸمبەكتٸڭ «كارتاعا كٸمنٸڭ كٶزٸمەن قاراۋ كەرەك» دەگەن جاۋاپ ماقالاسى جارييالاندى (ەگەمەن قازاقستان. 1994. 4 مامىر). قازاق جازۋشىسى رەسەي ەلشٸسٸنٸڭ ماقالاسىن جان-جاقتى تالداي وتىرىپ, ونىڭ ٶكتەم پيعىلى مەن كٶزقاراسىنا وقىرماننىڭ ايىزى قانارلىقتاي تويتارىس بەردٸ. «قازاق حالقى – (تەك قازاقتارعا عانا ەمەس) كەڭەس وداعى دەپ اتالعان يمپەرييا مەن ونىڭ قول شوقپارىنىڭ بۇل سيياقتى تٷلكٸ بۇلاڭىن جاقسى بٸلەدٸ,- دەپ كٷيٸنەدٸ پۋبليتسيست. – تٷپتەپ كەلگەندە, بٷگٸنگٸ قازاقتار دەستٷرٸنٸڭ, تٶل تۋما (ساموبىتنىي) مەدەنيەتٸنٸڭ مەيلٸنشە قۇلدىراۋى, جەرٸنٸڭ توزۋى, تٸپتەن, قازاق حالقىنىڭ بيوپسيحولوگييالىق تۇرعىدان ازا باستاۋى تەك قانا كسرو يمپەريياسى جٷرگٸزگەن وتارشىل ەكسپانسييانىڭ نەتيجەسٸ ەكەنٸنە كٷمەن جوق. باسقا باسقا-اۋ, ەلشٸ مىرزا كٶكسەپ وتىرعان كەڭەس وداعى ٶز قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالارعا ادال بولسا, نەگە 500 اتوم جەنە سۋتەگٸ بومباسىن قازاق دالاسىنا, قازاقتاردىڭ ەڭ شوعىر جەرٸنە جاردى ەكەن? 1932 جىلى 6 ميلليون قازاقتىڭ قانشا ميلليونىن يمپەرييالىق ساياساتتىڭ قىرىپ سالعانىن ەلشٸ مىرزا بٸلە مە ەكەن? بٸر انادان تۋعانداي ەتنومەدەني تۇتاس قازاق حالقى كەڭەس وداعى كەزٸندە عانا دٷنيە جٷزٸنٸڭ 32 ەلٸنە تەنتٸرەپ كەتكەنٸن ەلشٸ مىرزا بٸر سەت ويلاپ كٶرسە عوي. سوڭعى ەكٸ جٷز جىلدا قازاق حالقىنىڭ ەل قامىن ويلاعان دارىندى ۇل-قىزدارىنىڭ بٸردە-بٸرەۋٸ ٶز اجالىنان ٶلمەگەنٸن نەمەسە بٸردە-بٸرەۋٸ جازالاۋسىز قالماعانىن ەلشٸ مىرزا ٶزٸ كٶكسەپ وتىرعان يمپەرييالىق وتانىنىڭ قاجەتتٸلٸگٸ بولدى دەپ سەنە مە ەكەن? جوق! قازاقتارعا جەنە قازاقتار سيياقتى ونداعان ۇلتتارعا, سونىڭ ٸشٸندە ورىستارعا دا كەڭەس وداعى سيياقتى يمپەرييانىڭ كەرەگٸ جوق. قازاقتارعا, قازاقتار سيياقتى ونداعان ۇلتتارعا, سونىڭ ٸشٸندە ورىستارعا دا تەك قانا ازاتتىقتىڭ باياندى بولعانى كەرەك. سوندىقتان, كەڭەس وداعى دەپ اتالاتىن يمپەرييا قۇلاعاننان كەيٸن ەۋرازييا حالىقتارىنىڭ ازاتتىق الىپ, بولاشاعىنا ٷمٸتپەن قاراي باستاعان قۋانىشىنا ەلشٸ مىرزانىڭ ٸشتارلىق جاساماۋىن قالار ەدٸك. كەرٸسٸنشە, ازاتتىقتىڭ باياندى بولۋىنا, ازات ەلدەردٸڭ ٶزارا تاتۋ بايلانىس ورناتۋىنا ىقپال ەتسە, ەلشٸگە جاراساتىن ٸس سول بولماق».
كەزٸندە رەسپۋبليكانىڭ بٸر توپ كەسٸپكەر جاستارىنىڭ جەردٸ ساتۋ, مەملەكەتتٸلٸك سيپاتى جەنە مەملەكەتتٸك قوس تٸلدٸلٸك تۋرالى بٷكٸلحالىقتىق رەفەرەندۋم جايلى پرەزيدەنت ن. نازارباەۆقا جولداعان حاتى رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنىڭ (ەسٸرەسە قازاقتاردىڭ) نارازىلىعىن تۋدىردى. ەرينە, جاس كەسٸپكەرلەر ەلدەكٸمدەردٸڭ ايداپ سالۋمەن بولار, جوق ەلدە قوعامدىق قۇبىلىستارعا ناقتى باعا بەرە الماعاندىقتان با, ٶزەكتٸ مەسەلەلەردە بٸرقاتار قيعاشتىقتارعا باردى. ال, «ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ» قازاقستانداعى تٸلشٸسٸ مۇنى ٸلٸپ الا جٶنەلٸپ, «كازاحستان: كونەتس ەرى حيمەر» («قازاقستان: قۇبىجىقتىڭ دەۋٸرٸ بٸتتٸ») اتتى ماقالا جارييالادى (1994. 22 جەلتوقسان). اۆتور كەسٸپكەر جاستار حاتىنداعى ايتىلعان جايلارعا تالداۋ جاساۋعا تىرىسادى. ول جاستار پٸكٸرلەرٸن بەتكە الا وتىرىپ, قالىڭ بۇقارا مەن زييالى قاۋىمدى بٶلٸپ تاستايدى. جەرگە جەكە مەنشٸك, ورىس تٸلٸن ەكٸنشٸ مەملەكەتتٸك تٸل ەتۋ, مەملەكەتتٸك سيپاتىن ٶزگەرتۋ تۋرالى مەسەلەلەرگە قارسى شىققان زييالىلاردىڭ بەرٸن اۆتور «ناتسيونال-پاتريوتتار» قاتارىنا قوسادى. بۇلار كەشە «كوممۋنيزمنٸڭ» مورالدٸك كودەكسٸنٸڭ جىرىن جىرلاپ ەدٸ, ەندٸ, «ناتسيونال-پاتريوتيزمنٸڭ» قوسىعىن تارتىپ وتىر دەپ ايىپتايدى. جۋرناليست ا.سامويلەنكونىڭ ۇشقارى پٸكٸرلەرٸ ۇلت نامىسىن قوزدىردى. مٸنە, بۇل جٶنٸندە قارت جۋرناليست-جازۋشى ە.جۇماباەۆ اشىنا وتىرىپ, ٶز وي-پٸكٸرٸن اشىپ جازادى. رەسەي جۋرناليسٸن تەۋبەگە كەلۋگە, اق سٶيلەپ, ادال ويلاۋعا شاقىرادى (تٷركٸستان. 1995. 15 ناۋرىز).
رەسەيلٸك «يزۆەستييا» گازەتٸنٸڭ قازاقستانداعى مەنشٸكتٸ تٸلشٸسٸ ۆلاديمير ارداەۆتىڭ ەلٸمٸزدە جٷرگەنٸنە تالاي جىلدار بولدى. سوناۋ 86-جىلعى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنە يمپەرييالىق تۇرعىدا باعا بەرٸپ, «يزۆەستييا» گازەتٸندە قۇلاش-قۇلاش ماتەريالدار جارييالاعان, قازاقتىڭ زييالى قاۋىمىنا ازۋ تٸسٸن باتىرعان, سٶيتٸپ ماقالالار ارقىلى وتقا ماي قۇيعان وسى ارداەۆ بولاتىن. ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العالى بەرٸ قازاقستاننىڭ ٸشكٸ-سىرتقى ساياساتىنا كٸرٸسٸپ, قاقپايلاپ ويناۋ, مەملەكەتارالىق ٸرٸ ساياساتتا ەل پرەزيدەنتٸنٸڭ ٸستەمەگەنٸن ٸستەدٸ, جازباعانىن جازدى دەي سالۋ, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ ساياساتىنىڭ ەڭ وسال تۇسى – تٸل تۋرالى زاڭدى بۇرمالاپ, نەبٸر قۇيتىرلىققا بارۋ, ت.ب. ۆ.ارداەۆتىڭ قاشاننان بەرگٸ پوزيتسيياسىنا اينالىپ كەتكەن. مۇنىڭ بەرٸ دەلەلدەپ وتىرۋدى قاجەت ەتە قويمايتىن باسى اشىق مەسەلە. پۋبليتسيست م. اقدەۋلەتۇلى ارداەۆ سيياقتىلارى «ارداقتاۋدىڭ», ارقاسىنان قاعۋدىڭ اڭعالدىق, دەرمەنسٸزدٸك ەكەنٸنە توقتالادى.
قازاقستاندا سٶز بوستاندىعى دەۋٸرلەدٸ. بٸرقاتار ورىس تٸلدٸ باسىلىمدار ٷشٸن دەموكراتييا مەن سٶز بوستاندىعىنا مونوپولييا جاساۋ, جاس مەملەكەت ٷشٸن قاۋٸپتٸ فاكتورلارعا – «مٷددەسٸ بەلگٸسٸز ويىنشىعا» اينالا سالۋ تٷك ەمەس. بۇلاردىڭ بەرٸنٸڭ باسىندا «كاراۆان» تۇردى. بۇل الپاۋىت باسىلىمنىڭ قازاقى بولمىستى ونشا ۇناتا قويمايتىنى, قازاق تٸلٸ مەن دٸلٸن ٷنەمٸ كەمسٸتۋمەن كەلە جاتقانى, قازاقتىڭ مٷددەسٸنە قارسى پٸكٸرلەر تاراتۋدان جالىقپايتىنى مەلٸم ەدٸ. ۇلتتىق نامىستى جوعارى ۇستاعان م.اقدەۋلەتۇلى, ا.ەلٸم, ت.ب. پۋبليتسيستەر «كاراۆانمەن» اشىق مايدانعا شىقتى. تارالىمى جاعىنان شارىقتاپ ٶسٸپ, بٷيٸرٸن قامپيتا تٷسكەن «كاراۆان» گازەتٸ ٶزٸنٸڭ العاشقى شىعا باستاعان كەزٸنەن-اق, يمپەرييالىق ٶكتەمدٸك پيعىلىن اڭعارتۋمەن بولدى. دەموكراتييا مەن سٶز بوستاندىعىن بٷركەمەلەنگەن باسىلىم ايىلىن جيمادى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ العاشقى جىلدارى ونىڭ بەرٸ دە قالىپتى, ٷيرەنشٸكتٸ ٸسكە اينالعانداي ەدٸ. سوندىقتان دا بولار, پۋبليتسيست مەيٸرحان اقدەۋلەتۇلى كەزەكتٸ بٸر ماقالاسىن «ەندٸ بٸرەر جىلدا قازاقستاننىڭ ٸشكٸ-سىرتقى ساياساتىن دا, تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ بيلٸگٸ مەن بايلىعىنىڭ يەسٸن دە ٶزگە ەمەس «كاراۆان» گازەتٸ بەلگٸلەپ بەرەتٸندەي بولىپ جاتسا, تاڭدانۋعا بولمايتىن شىعار. مۇنى «كاراۆان» ٶزٸ دە ايقىن سەزٸنە باستاعان سەكٸلدٸ. بۇعان مىسالدى مىڭداپ كەلتٸرۋگە بولادى. مەسەلەن, گازەتتە جارييالانعان «گ-ن اليم ناشەل ۆراگوۆ نارودا» اتتى ماقالا سونىڭ ايعاعى…», – دەپ, اشۋ-ىزامەن باستايدى.
تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن مەسەلەنٸڭ مەنٸنە كەلەيٸك: پۋبليتسيست امانحان ەلٸم «كاراۆان» سيندرومى بٸزدٸڭ حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەرٸنە زييانىن تيگٸزٸپ, ونىڭ تٸلٸنە, مەنتاليتەتٸنە, دٸنٸ مەن نامىسىنا تيٸسٸپ وتىر» دەي كەلٸپ, تٸل تۋرالى زاڭدى ٶزٸنٸڭ ەسكٸ تەسٸل – «ەرٸ يتەرٸپ, بەرٸ جاققا» سالعان «كاراۆانعا» دەگەن اشۋ-ىزاسىن بٸلدٸرەدٸ. اۆتور قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى «سيون دانىشپاندارىنىڭ پروتوكولدارىنان» سٶز ورايىندا ٷزٸندٸ كەلتٸرٸپ ٶتەدٸ. «كاراۆاننىڭ» – «ۇستاتا قويمايتىن» تۇسپالدارىمەن ٶزٸنەن ٶزگەنٸڭ بەرٸن كەمسٸتەتٸن بايىرعى تەسٸلٸنە توقتالىپ, سٶز سوڭىندا وسى گازەتتٸڭ تەندەنتسيياشىل پوزيتسيياسىنا بايلانىستى سوناۋ بٸر زامانداردا ۆ. روزانوۆ ايتقان پٸكٸردٸ كەلتٸرەدٸ: «قازٸر دە ەر رەداكتسييادا ٶز فرانگٸ, ٶز ليۋبوۆ گۋرەۆيچٸ وتىر.
ولار جازبايدى نەمەسە از جازادى. بٸراق ولار باسقارىپ, باعىتتاپ وتىرادى. و, حولدەيالىق جۇلدىزشىلار. سەندەر ٶز گوروسكوپتارىڭدى بٸلەسٸڭدەر». ا.ەلٸمنٸڭ جازعانى وسى. وسى ماقالادان سوڭ «كاراۆان» بايبالامعا باسادى. ونىڭ استارىندا ەسكٸ تەسٸل – ٶزگەشەلەۋ ويلايتىن جۇرتتى قورقىتىپ قويۋ, ٷرەي سەبۋ, قايتكەندە دە ازياتتىقتارعا «كاراۆاننىڭ» قۇدٸرەتتٸگٸن بٸلدٸرۋ – «ٶزگەگە ساباق بولسىن» دەگەن پيعىل جاتىر ەدٸ. بۇدان ارعىسى – «كاراۆان» ا.ەلٸمدٸ سوتتاتپاقشى دا بولدى: «بٸزدٸڭ پٸكٸرٸمٸزشە, ەلٸم مىرزانىڭ شيمايىندا «كاراۆاننىڭ» كەيبٸر قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ ۇلتتىق ار-نامىسىن قورلاۋ بار دا, شيمايدىڭ ٶزٸ ۇلتارالىق ارازدىقتى تۇتاتۋعا باعىتتالعان».
پۋبليتسيست م. اقدەۋلەتۇلى جوعارىداعى ماقالاسىندا ەرٸپتەسٸ ا. ەلٸمدٸ «كاراۆاننىڭ» قانىپەزەرلٸك شابۋىلىنان جانىن سالا قورعادى. اۆتور «كاراۆان» قۇدٸرەتٸنٸڭ قۇپيياسىنا ٷڭٸلە كەلە, «تەۋەلسٸز» گازەتتٸڭ «ا.ەلٸم مەسەلەسٸندە» تىم اسىرا سٸلتەپ جٸبەرگەنٸنە ەگجەي-تەگجەيلٸ توقتالادى. «دەموكراتييا مەن سٶز بوستاندىعىن ەشكٸم دە «جەكەشەلەندٸرە» المايدى, – دەپ, اشىنا جازادى پۋبليتسيست, – ال «كاراۆاننىڭ» بٷكٸل قىزمەتٸ – «مەنٸكٸ دۇرىس!»-تىڭ «دەموكراتيياسى». بۇعان مىسالدى مىڭداپ كەلتٸرۋگە بولادى. …«كاراۆاننىڭ» ا.ەلٸمگە قاتىستى قىلىعىنان دەموكراتييانىڭ, سٶز بوستاندىعىنىڭ ەمەس, 1937 جىلدىڭ يٸسٸ شىعادى. ەيتپەسە ۇلتىن سٷيگەننٸڭ, سونىڭ جوعىن اشىنا ايتقاننىڭ بەرٸ گەببەلس بولىپ شىعاتىن بولسا, «گەببەلستٸكتەن» قاشقاندا كٸم بولامىز?».
پۋبليتسيست ماقالاسىنىڭ قۇندىلىعى سوندا, ول ٶزٸنٸڭ ەرٸپتەسٸ ا. ەلٸمدٸ شوۆينيستٸك ٶكتەمسۋدەن قورعاي وتىرىپ, «كاراۆاننىڭ» قازاقستانداعى اقپارات كەڭەستٸگٸنە تولىق قوجا بولۋىنىڭ قىر-سىرىن جٸلٸكشە شاعىپ, بايسالدىلىقپەن تالداپ بەرەدٸ.
قازاق «ٸشتەن شىققان جاۋ جامان» دەپ, تەگٸن ايتپاعان. ٶزٸ وقىعان, عىلىمي اتاق-دەرەجەسٸ بار, ٶزٸن قازاق ساناي وتىرىپ, ورىسشا سٶيلەپ-جازىپ, ورىسشا ويلايتىن, سولاردىڭ سويىلىن سوعاتىندار ٶز ارامىزدان شىعىپ جاتسا نە شارا? جەنە ولار دەگەنٸمٸز از دا ەمەس. ولاردىڭ تۋعان ۇلتىنا قارسى باعىتتالعان ادام جانىن تٷرشٸكتٸرەتٸن وي-پٸكٸرلەرٸ ورىس تٸلدٸ تەۋەلسٸز باسىلىمدار مەن تەلەارنالاردان جارييا ەتٸلٸپ جاتسا, بۇعان قالاي شىدارسىڭ?!
ەلٸمٸزدەگٸ سونداي «جازعىش» جاڭداردىڭ بٸرٸ مارقۇم نۇربولات ماسانوۆ بولدى. «كاراۆان» گازەتٸندە «مالو يح موچيلي …» دەگەن تاقىرىپپەن تۋعان حالقى تۋرالى ادام جانىن تٷرشٸكتٸرەتٸن, وي-تولعامعا كەلمەيتٸن, ٶزٸندٸك شەكتەن شىققان تۇجىرىم-كەسٸمٸ جارىق كٶردٸ. سونىمەن ن.ماسانوۆ: «ۆسە ۋپەراەتسيا ۆ كازاحسكيي مەنتاليتەت. ۋرودى! يح ۋرىت نادو – ي ۆسە! ۋ نيح نەت بۋدۋششەگو. ۆوت تە كازاحي, كوتورىە ۆىرۆاليس يز مامبەتسكوگو, كولبيتسكوگو سوستويانييا – يا, كاجىگەلدين, كوسانوۆ, گابدۋللين, درۋگيە – مى ۆسە مى ۆىرۆاليس, مى بۋدەم نورمالنىمي ليۋدمي, ناشي دەتي ي تاك دالەە», دەي كەلە ٶز حالقىنا توپىراق شاشادى. كوسموپوليتتٸك باعىتتاعى باتىسشىلداردىڭ سويىلىن سوعىپ, ۇلت نامىسىن تاپتايدى… ەردايىم ۇلت نامىسىن جوعارى ۇستاپ كەلە جاتقان, ونى ٶزٸنٸڭ وتتى ماتەريالدارىمەن دەلەلدەپ جٷرگەن پۋبليتسيست امانحان ەلٸم ماسانوۆتىڭ جوعارىداعى شىعارماشىلىعىن ەگجەي-تەگجەي تالداي وتىرىپ, جاۋاپ بەرەدٸ (ماسانوۆ كامەردينەر ەمەس پە وسى? // قازاق ەدەبيەتٸ. 1998. 19 ماسىم).
«كەي كەيدە ماعان ماسانوۆ كامەردينەر سەكٸلدٸ كٶرٸنەدٸ, – دەيدٸ پۋبليتسيست. – كامەردينەردە ار-نامىس, تٸپتٸ بولماعان جاعدايدا ادالدىق تا جوق. بٷگٸن بٸر قوجايىنعا قىزمەت ەتسە, ەرتەڭ ەكٸنشٸ… ٷشٸنشٸ… قوجايىنعا قىزمەت ەتٸپ كەتە بەرەدٸ. قارىن توق بولسا. ونى ايتاسىز, تٸپتٸ بٸر سەتتەردە اتالعان مىرزانى ليۋمپەن بە دەپ تە قالام. تاپسىز توپتىڭ «وقىعان» ٶكٸلٸ ول انتوگونيستٸك قوعامنىڭ تيپتەنگەن كٶرٸنٸسٸ. ياعني, ٶزەگٸنە قۇرت تٷسكەن بٸر بۋىندى قالىپتاستىراتىن قوعام زييانكەستەرٸ».
ا.ەلٸم ماسانوۆتىڭ سوڭعى جىلدارداعى قازاق تۋرالى ايتقان سٶزدەرٸ مەن ويلارىن كەلتٸرە وتىرىپ, كوسموپوليتتٸك-ليبەرال بيۋروكراتتىڭ ەل الدىنداعى ساتقىندىعىنا قالىڭ وقىرماننىڭ كٶزٸن ايقىن جەتكٸزەدٸ. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارى شەتەلدەردەگٸ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا قازاقستاننىڭ بولاشاقتا تٷركييانىڭ نەمەسە كورەيانىڭ, نە سينگاپۋردىڭ دامۋ جولىن تاڭداۋى مٷمكٸن دەگەندەي جورامال جاساعان ماتەريالدار جارييالانىپ جاتتى. ال, پرەزيدەنت ن. نازارباەۆ قانداي جاعدايدا دا ەلدٸڭ ٶز دامۋ جولىن تاڭدايتىندىعىن قايتالاۋمەن بولدى. وسى جەنە ٶزگە دە كٶپتەگەن مەسەلەلەردٸ شەشۋدە رەسپۋبليكا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ رٶلٸ ەرەكشە ەدٸ. حالىقتاردىڭ ەركٸندٸككە, ٶزٸن-ٶزٸ ايقىنداۋىنا جەنە ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنە دەگەن قۋاتتى سەرپٸلٸسٸنٸڭ نەتيجەسٸندە كوممۋنيستٸك يدەولوگييا تولىق ٸستەن شىقتى, ال باسپاسٶز ەلەۋمەتتٸك-ساياسي ينستيتۋت رەتٸندە قازاقستاننىڭ ٶز تاعدىرىن قالاي شەشەتٸندٸگٸنە, ونىڭ ٶز بولاشاعىن كٶز الدىنا قاراي ەلەستەتەتٸندٸگٸنە, ٶز كٷشٸنە دەگەن سەنٸمدٸلٸگٸنە بايلانىستى كٶپتەگەن مەسەلەلەر بويىنشا جارييالىمدارعا كەڭ ٶرٸس اشتى. وسى رەتتە بٸرقاتار گازەت-جۋرنالدار ٶزدەرٸنە جٷكتەلگەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ تەرەڭ سەزٸنە وتىرىپ, ەلدٸڭ جارقىن بولاشاعىنا قاراي باعىتتالعان جاڭاشىلدىق, ٸسكەرلٸك ٷدەرٸسٸن بەرٸك ۇستاۋعا نىق قادام جاساي باستادى. ونىڭ استارىندا, ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە, تەۋەلسٸز ۇلتتىق مەملەكەت جاعدايىندا عانا مٷمكٸن بولىپ وتىرعان ۇلتتىق يدەنتيفيكاتسييا, ۇلتتىق بٸرەگەيلٸك پروبلەمالارىن شەشۋ جاتىر ەدٸ. مٸنە, دەل سوندىقتان دا قازاقستان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەملەكەتتٸك ەگەمەندٸكتٸ تۋ ەتە وتىرىپ, قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸن دامىتۋ مەسەلەلەرٸنە باسا كٶڭٸل قويدى. ەلەۋمەتتٸك, ساياسي, ەكونوميكالىق جەنە باسقا دا دامۋ جوسپارلارىن جٷزەگە اسىرۋ جەرگٸلٸكتٸ ەتنوستىڭ سانا-سەزٸمٸنٸڭ ٶركەندەۋٸ مەن يدەنتيفيكاتسييالانۋىنسىز مٷمكٸن ەمەس ەكەندٸگٸ دەلەلدەپ جاتۋدى قاجەت ەتپەيتٸن اقيقات. ال, بۇل پروبلەمانى تەك كٷشتٸ مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ ارقاسىندا عانا شەشۋگە بولادى. سوندىقتان دا رەسپۋبليكا باسپاسٶزٸ تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارى, XXI عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىعىندا دا مەملەكەتتٸك قۇرىلىس مەسەلەلەرٸن تۇراقتى نازاردا ۇستادى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەملەكەتتٸڭ ۋنيتارلىق تۇتاستىعى, ونىڭ تەرريتوريياسىنىڭ مىزعىماستىعى مەن بٸرلٸگٸ, كٷشتٸ پرەزيدەنتتٸك بيلٸككە نەگٸزدەلگەن كٷشتٸ ەگەمەندٸ مەملەكەتتٸڭ دامۋى, ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸ تاقىرىپتارىنا بارىنشا زەر سالىپ وتىردى. گازەتتەر مەن جۋرنالداردا وسى جەنە ٶزگە دە ٶزەكتٸ تاقىرىپتار «تەۋەلسٸزدٸك باياندى بولسىن دەسەك…», «ۋاقىت», «قوعام», «قازاقستان-2030», «باس رەداكتور باعانى», «ەكٸمشٸلٸك رەفورماسى», «ٶزەكتٸ مەسەلە», «تولعانىس», «پرەزيدەنت جولداۋى», «پۋبليتسيستيكا», «پرەزيدەنت», «كٶزقاراس», «پارلامەنت» جەنە باسقا دا ايدارلارمەن تۇراقتى بەرٸلەتٸن بولدى.
وسىنداي ايدارلارمەن بەرٸلگەن ماتەريالداردا ەكونوميكانى ليبەريزاتسييالاۋ, ناقتى قاتىناستاردىڭ زاڭدىلىق جەنە ينستيتۋتسيونالدى بازاسىن قۇرۋ پروبلەمالارى تالقىلانىپ, ساياسي جەنە باسقا دا سالالاردا كەزدەسەتٸن قيىندىقتار تۋرالى ايتىلدى. بۇل جارييالانىمدار كٶبٸنە-كٶپ سىني تۇرعىدا بولدى. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىنداعى باسپاسٶز ماتەريالدارىندا قازاقستان باسشىلىعىنىڭ دامۋدىڭ قانداي جولىن تاڭدايتىندىعى جٶنٸندەگٸ قىزۋ پٸكٸرتالاستار جٷرگٸزٸلدٸ: سوتسياليستٸك, دەستٷرلٸ, ليبەرالدٸ دامۋ جولدارى ساراپقا سالىندى. سوتسياليستٸك دامۋ جولى جٶنٸندە ەڭگٸمە بولۋى مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. ٶتكەنگە ورالۋدىڭ كەرٸ كەتۋشٸلٸك ەكەنٸ بارشاعا بەلگٸلٸ بولاتىن. ال, دەستٷرلٸ دامۋ جولىنا كەلەر بولساق, ول قازٸرگٸ كەزگە دەيٸنگٸ ەلەمنٸڭ زاماناۋي قۇرىلىمىنا التەرناتيۆا رەتٸندە قاراستىرىلادى. كەيبٸر جۋرناليستەر ودان ۇلتتىق مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ يدەالىق دامۋ بازاسىن كٶرەدٸ. وسى ورايدا ولار مۇنىڭ رۋلىق قاتىناستاردا شيەلەنٸسكە الىپ كەلۋ مٷمكٸندٸگٸن جوققا شىعارمايدى. كەڭەستٸك دەۋٸردەگٸ قايتا قۇرۋ كەزەڭٸندە جەنە تەۋەلسٸز دامۋدىڭ العاشقى جىلدارىندا رۋلىق قاتىناستار ٶزٸنٸڭ رەنەسسانسىن باستان ٶتكٸزدٸ. ولار قوعامدى دٷربەلەڭگە بٶلەپ, ديسكۋسسييالار جٷرٸپ جاتتى. بۇل جٶنٸندەگٸ ەل باسشىلىعىنىڭ پوزيتسيياسىنا كەلەر بولساق, دەستٷرلٸلٸكتٸڭ مەملەكەت دامۋىنا يدەيالىق نەگٸز بولا المايتىنىنا ايقىن كٶز جەتتٸ. دەگەنمەن دە, مۇنىڭ جاڭا قوعامدىق قۇرىلىسقا ىقپالى مەن ماڭىزىن جوققا شىعارۋعا بولمايتىن ەدٸ. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ 1993 جىلدىڭ 12 مامىرىندا «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قوعامنىڭ يدەيالىق بٸرلٸگٸندە» تۇرعىسىندا سٶيلەگەن سٶزٸندە «ۇلتارالىق كەلٸسٸمدٸ نىعايتۋمەن قاتار, قازاقستان قوعامىنىڭ بٸرلەسۋٸ يدەياسىن جٷزەگە اسىرا وتىرىپ, ۇلت ٸشٸندەگٸ بٸرلٸكتٸ نىعايتۋ دا ماڭىزدى. قازٸر بۇل مەسەلە ورىن الىپ وتىر, سوندىقتان, مٸندەت ۇلتتىق يدەيانىڭ بٸرٸكتٸرۋشٸ, سىندارلى رٶل اتقارۋىندا جاتىر. قازاقتاردىڭ ٸشٸندەگٸ جٷزگە, رۋعا, اۋماقتىق توپتارعا بٶلٸنۋدٸڭ تاريحى مەن تابيعاتىن ونىڭ ٶتكەن ۋاقىتتا جەنە كازٸرگٸ كەزدە قوعامنىڭ دامۋىنا ەسەرٸنٸڭ ەر تٷرلٸ سيپاتىن زەرتتەۋ تۇرعىسىنان ەلٸ دە وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزۋ قاجەت. بٸراق, مەسەلە مىنادا, قازٸر ۇلت ٸشٸندەگٸ بٶلٸنۋدٸڭ جاڭا, تٸپتٸ دە زييانسىز ەمەس ٷردٸسٸ پايدا بولدى. قوعامدىق ٶمٸردٸڭ دەموكراتييالانۋىن, ايماقتاردىڭ بەلگٸلٸ بٸر دەربەستٸگٸن جەرگٸلٸكتٸ ٷستەم توپتار رەسۋرستارعا جەكە-دارا باقىلاۋ جاساۋ تۇتقالارى رەتٸندە پايدالانا باستادى. رۋلىق تامىر-تانىستىقتىڭ, تۋىستىق جەنە اۋماقتىق بٶلٸنۋدٸڭ ەر تٷرلٸ فورمالارى ٶكٸمەت قۇرىلىمدارىندا, قارجى جەنە كوممەرتسييا سالالارىندا ٶركەن جايا باستادى», – دەدٸ.
ەل پرەزيدەنتٸن قازاق حالقىنىڭ دامۋدىڭ قانداي جولىنا تٷسەتٸندٸگٸ ۇدايى تولعاندىرۋمەن بولدى. ول قازٸرگٸ جاعدايدا تۇڭعىيىقتان تەك ليبەرالدى يدەيانىڭ عانا الىپ شىعاتىنىنا نىق سەنٸمدە ەدٸ. ەلباسى بۇل جٶنٸندە ۇدايى ايتا جٷرٸپ, مٸنەز-قۇلىق پەن يدەيالاردى قاس-قاعىم سەتتە ٶزگەرتۋ مٷمكٸن ەمەس ەكەندٸگٸن, ونى ٶركەنيەتتٸ تەسٸلمەن شىنايى رەفورمالاردى جاساۋ نەگٸزٸندە ادامداردىڭ ساياسي مەدەنيەتٸن جاڭعىرتۋ قاجەتتٸلٸگٸن باستى نازاردا ۇستادى. سونىمەن, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى قادامدارىنان باستاپ-اق قازاق ەلٸنٸڭ, ەلباسىنىڭ بۇلجىماس ستراتەگييالىق باعىتى رەسپۋبليكادا جاڭا دەموكراتييالىق قوعام ورناتۋ بولىپ تابىلدى. سونىڭ جارقىن دەلەلٸ – 1991 جىلى قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸ تۋرالى» كونستيتۋتسييالىق زاڭدا جەنە 1993 جىلى قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيياسىندا دەموكراتييالىق قوعام مەن قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ جٶنٸندەگٸ مٸندەتتەردٸڭ باستى باعىت رەتٸندە ايقىندالۋى. ال, 1995 جىلى قابىلداعان اتا زاڭدا قوعامدى ودان ەرٸ دەموكراتييالاندىرۋعا باسىم باعىت بەرٸلدٸ. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, دەموكراتييالىق دامۋ قازاقستاننىڭ ەرٸكتٸ تاڭداۋى بولىپ تابىلادى. بۇل قازٸرگٸ جاڭا قازاقستاندىق مەملەكەتتٸڭ يدەنتيفيكاتسييالانۋىنا, ۇلتتىق بەسەكەلەستٸككە قابٸلەتتٸ حالىقتىڭ شوعىرلانۋىنا مٷمكٸندٸك بەردٸ. تەۋەلسٸز بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ەلەۋمەتتٸك-ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە شىنايى دەموكراتييانىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتٸنە اينالىپ, ۇلتتار مەن ۇلتتىق مەملەكەتتٸ ۇيىستىرۋدا قۋاتتى قۇرال بولىپ وتىر.
كونستيتۋتسييا, شىن مەنٸندە, ساياسي پليۋراليزم مەن كٶپپارتييالىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە. قازٸرگٸ تاڭدا ٸرٸ ساياسي پارتييالار, ولاردىڭ اراسىندا وپپوزيتسييالىق باعىتتاعى دا, ەلدەگٸ ساياسي پروتسەستەرگە ٶز ەسەرلەرٸن تيگٸزۋدە. بۇل رەتتە «نۇر وتان» پارتيياسى كٶش باستاپ كەلەدٸ. ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار جۇمىس ٸستەۋدە. ولاردىڭ سانى 1995 جىلى 400-دەي بولسا, 2005 جىلى 5000-نان استى.
ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جىلعا تاياۋ ۋاقىتى ٸشٸندە ساياسي, ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق, مەدەني سالالاردا تٷبٸرلٸ ٶزگەرٸستەر جاساي وتىرىپ, ۇلتتىق ساياسي-ەكونوميكالىق قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ, ۇلتتىق سالت-دەستٷردٸ جاڭعىرتۋ جولىندا اسا كٷردەلٸ ٷدەرٸستەرگە كەڭ ٶرٸس اشتى. مٸنە, بۇل قوعامنىڭ بارلىق سالاسىن قامتىپ, جاڭا ساياسي قۇرىلىمداردى دٷنيەگە ەكەلدٸ. ەسٸرەسە, مەملەكەتتٸك باسقارۋداعى, ساياسي جٷيەدەگٸ مٷلدەم جاڭا قايتا قۇرۋلار, اقپاراتتىق كەڭەستٸكتەگٸ ايقىندىق, اشىقتىق, تاعى دا باسقا سالالارداعى تٷبٸرلٸ ٶزگەرٸستەر قازاق قوعامىنا تەن قالىپتى قۇبىلىسقا اينالدى. قوعامداعى ساياسي جاڭارۋلاردىڭ تٷبەگەيلٸ نەتيجەسٸ پرەزيدەنتتٸك ينستيتۋت, كەسٸبي پارلامەنت, كٶپپارتييالىلىق, ازاماتتىق قوعام, ٷكٸمەتتٸك ۇيىمدار, تەۋەلسٸز بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سيياقتى جاڭا قۇرىلىمداردى دٷنيەگە ەكەلٸپ, قالىپتاستىردى. «كٷردەلٸ دە كٶپ قىرلى مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ, – دەپ جازادى ساياساتكەر گ. نۇرىمبەتوۆا, – ەلٸمٸزدەگٸ پرەزيدەنتتٸك ينستيتۋتتىڭ قالىپتاسۋى. قازاقستان پرەزيدەنتٸ بٷگٸنگٸ كٷنٸ مەملەكەت باسشىسى, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگٸزگٸ باعىتىن اڭىقتاۋشى جەنە قازاقستاندى ەل ٸشٸ مەن حالىقارالىق قاتىناستا كٶرسەتۋشٸ ەڭ جوعارعى قىزمەت يەسٸ بولۋىمەن قاتار, ەلەم مويىنداعان كٶشباسشىعا اينالىپ وتىر. ال پرەزيدەنتتٸك ينستيتۋت ەلٸمٸزدەگٸ دەموكراتييالىق ٶزگەرٸستەردٸ جٷزەگە اسىرۋدىڭ ٸرگەلٸ نەگٸزٸ. بٸراق پرەزيدەنت ينستيتۋتى كەڭەستٸك ساياسي جٷيەدە بۇرىن-سوڭدى بولماعاندىقتان, ونىڭ مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸندەگٸ ورنىن اڭىقتاۋ بارىسىندا كٶپتەگەن قيىنشىلىقتاردى ەڭسەرۋگە تۋرا كەلدٸ. ولاردىڭ قاتارىندا, اتاپ ايتقاندا, پرەزيدەنتتٸك ينستيتۋتتى ەندٸرۋ مەملەكەتتٸك باسقارۋداعى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەرگە بٸردەن ەكەلە قويماعانى, ونىڭ باسقا بيلٸك تارماقتارىمەن قارىم-قاتىناسىن رەتتەيتٸن مەحانيزمنٸڭ بولماۋى سيياقتى مەسەلەلەر تۇردى.
كەلەسٸ بٸر ٸرگەلٸ مەسەلە – دەموكراتييالىق قۇندىلىقتار مەن دەموكراتييالىق ساياسي ينستيتۋتتار مەسەلەسٸ. قازٸرگٸ زامانعى دەموكراتييالىق قوعام مەن ساياسي جٷيەنٸ دامىعان پارتييالىق قۇرىلىمسىز كٶز الدىمىزعا ەلەستەتۋ قيىن. دەموكراتييالىق رەجيم جاعدايىندا ازاماتتار, ەلەۋمەتتٸك توپتار مەن قوعام مٷددەلەرٸن شىڭايى ساياسي ٷدەرٸسكە پارتييالار اينالدىرا الادى. وسى مٷددەلەردٸ بٸلدٸرۋ تۇرعىسىنان العاندا ساياسي پارتييالار ازاماتتىق قوعامنىڭ باستى تٸرەگٸ». تەۋەلسٸز قازاق ەلٸنٸڭ نەگٸزٸن قالايتىن اتريبۋتتار جٶنٸندە ەڭگٸمە قوزعاعاندا, ونىڭ اسا ماڭىزدى ەلەمەنتٸ سانالاتىن جٷيەسٸن قۇرۋ باعىتىنداعى جٷزەگە اسقان مەسەلەنٸ ايتپاي كەتۋگە بولماس. ۇلتتىق ۆاليۋتانى اينالىمعا ەنگٸزۋ ەگەمەندٸ قازاقستاندىق مەملەكەتتٸكتٸ قۇرۋ جولىنداعى ەڭ العاشقى باتىل قادامداردىڭ بٸرٸ بولدى. ەسكە تٷسٸرەيٸك. رەسپۋبليكالار ٶزدەرٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاعاننان كەيٸن رەسەي مەن تمد-نىڭ ٶزگە بەس ەلٸ جاڭا رۋبل ايماعىن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ كەلٸسٸمگە قول قويدى. سول كەزدە-اق, رەسەيدٸڭ وعان قانداي دا بٸر مەملەكەتتٸ بولماسىن ارالاستىرا قويمايتىنى تٷسٸنٸكتٸ بولدى. بۇل ونىڭ وسى ايماقتا بولاتىن ٶزگە مەملەكەتتەرگە تيٸمسٸز شارتتار قويۋىنان-اق ايقىن اڭعارىلعان ەدٸ. ول بويىنشا ٶزگە مەملەكەتتەر ەڭ الدىمەن, رەسەي مٷددەسٸن كٶزدەيتٸن جٷيەنٸڭ تۇتقىنىنا اينالار ەدٸ. تەۋەلسٸزدٸگٸن ەندٸ عانا العان قازاقستان الدىندا مىناداي ديللەما تۇردى: بٸرتۇتاس رۋبل ايماعىندا قالۋ كەرەك پە, ەلدە ٶز بولاشاعىنا ٶزٸ جاۋاپ بەرۋگە قابٸلەتتٸ ۇلتتىق ۆاليۋتا ەنگٸزۋگە باتىل قادام جاساۋ كەرەك پە? ەل تاعدىرىنداعى اسا ماڭىزدى بۇل مەسەلە 1992 جىلدىڭ كٶكتەمٸنەن باستاپ قولعا الىنىپ, ٶزٸندٸك اقشا بٸرلٸگٸنە كٶشۋ قۇپييا جٷرگٸزٸلدٸ. ولاي ەتپەگەن جاعدايدا بۇل جٶنٸندەگٸ اقپارات حالىقتى مازاسىز كٷيگە تٷسٸرگەن بولار ەدٸ. باسپاسٶزدە وسى مەسەلە جٶنٸندەگٸ سانداعان كەلٸسٸمدەردٸڭ قورىتىندىلارى عانا جارييالاندى.
پرەزيدەنت ن. نازارباەۆ 1993 جىلعى 12 قاراشانىڭ كەشٸندە ۇلتتىق تەلەۆيزييا ارقىلى سٶز سٶيلەپ, 15 قاراشادا تاڭەرتەڭگٸ 8-دەن باستاپ قازاقستان اۋماعىندا ٶزٸندٸك ۇلتتىق ۆاليۋتا-تەڭگەنٸڭ اينالىسقا تٷسەتٸنٸن مەلٸمدەدٸ. 13 قاراشادا ەلدٸڭ بارلىق گازەتتەرٸندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ەنگٸزٸلۋٸ تۋرالى» پرەزيدەنتتٸڭ جارلىعى جارييالاندى. تەڭگە ەل ٶمٸرٸندە ونىڭ ەكونوميكالىق تەۋەلسٸزدٸگٸ, مەملەكەتتٸلٸگٸ مەن كٷش-قۋاتى نەگٸزدەرٸنٸڭ سيمۆولى رەتٸندە عانا رٶل اتقارىپ قويعان جوق, سونىمەن قاتار ونىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلٸنٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالدى. ونىڭ بەدەرٸندە قازاق حالقى مەن ونىڭ مەملەكەتتٸگٸن قالىپتاستىرۋ جولىندا تەر تٶككەن ۇلى دا تاريحي تۇلعالار بەينەلەرٸ كٶرٸنٸس تاپتى. بۇل ۇلتتىق ماقتانىش سەزٸمٸن اسقاقتاتتى, كەڭەس ٶكٸمەتٸ كەزٸندە تەڭگەدە بەينەلەنگەن ۇلىلاردىڭ كەيبٸرٸنٸڭ ەسٸمدەرٸن ەسكە الۋعا دا تىيىم سالىنعان بولاتىن. مٸنە, وسى اكتٸدەن كەيٸن قازاقستان گازەت-جۋرنالدارى بۇل شارانىڭ مەجبٷرلٸلٸگٸ مەن قاجەتتٸلٸگٸن بەلسەندٸ تٷردە تٷسٸندٸرۋگە كٶشتٸ. ەل باسپاسٶزٸندە ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ تٶلەم جٷيەسٸندە بەرٸك ورنىعۋىندا الدا قانداي قيىندىقتار تۇرعانى, وعان دەگەن سەنٸمدٸلٸك دەرەجەسٸن ارتتىرۋدا نە ٸستەۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋرالى ماتەريالدار ٷزبەي جارييالانىپ جاتتى. جارييالانىمداردا بۇل ٷشٸن يمپورتتى جەنە ەكسپورتتى باج سالىعىن تەڭگە تٶلەمٸنە كٶشٸرۋ, بٶلشەك ساۋدادا شەتەلدٸك ۆاليۋتاعا توسقاۋىل قويۋ, بارتەرلٸك وپەراتسييالارعا جول بەرمەۋ, ت.ب. مەسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارىلدى. مەرزٸمدٸ باسىلىمدارداعى تٷسٸنٸك-انىقتامالىق ماتەريالدار تۇتاس ەلدەگٸ جاعدايدى, ۇلتتىق نارىق فينانسىن تۇراقتاندىرۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ: شىندىعىنا كەلگەندە حالىق ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگٸزۋگە پسيحولوگييالىق جاعىنان ەزٸر ەمەس ەدٸ, اقشا-كرەديتتٸك قاتاڭ ساياسات ونى قولداۋ بارىسىندا قارسىلاستاردىڭ دا بوي كٶتەرۋٸنە ەكەلٸپ سوققان ەدٸ. سونداي-اق, باسىلىمداردا كۋپيۋردەگٸ بەينەلەردٸڭ بەرٸلۋ مەن-ماڭىزىنا دا تٷسٸنٸك بەرٸلٸپ وتىردى. بۇل تاقىرىپتىڭ ماڭىزدىلىعى سوندا, ٶز ۆاليۋتاسىنا دەگەن قاتىناستاعى قۇرمەت سەزٸمٸن وياتىپ, قالىپتاستىرۋ ادامداردى بٸرٸكتٸرٸپ, توپتاستىرا تٷسۋگە باعىتتالدى. ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگٸزۋدەگٸ كٷردەلٸ جاعدايدىڭ بٸرٸ قازاقستاندا ەلٸ دە بولسا مەملەكەتتٸك تيٸستٸ قارجى-ەكونوميكالىق قۇرىلىمداردىڭ تولىق قۇرىلىپ بٸتپەگەندٸگٸنە بايلانىستى بولدى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ولاردى قۇرۋ جٶنٸندەگٸ جۇمىستاردىڭ قالاي جٷرگٸزٸلٸپ وتىرعانى دا كٶرٸنٸس تاۋىپ جاتتى. ولاردى, ناقتىلاپ ايتقاندا, قارجى مينيسترلٸگٸنٸڭ شىن مەنٸندە قالاي قايتا قۇرىلعانى, سالىق كوميتەتٸ, كەدەن كوميتەتٸ, ۇلتتىق بانك قىزمەتتەرٸنٸڭ ۇيىمداستىرىلعانى ايتىلدى. كٶپتەگەن زامەتكالاردا, ماقالالاردا, سۇحباتتاردا, ەسەپتەر مەن كوررەسپوندەنتسييالاردا جەنە تاعى باسقالاردا بٸلٸكتٸ كادرلاردىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ پروبلەمالارىنىڭ قالاي شەشٸلٸپ جاتقاندىعى, بيۋدجەتتٸ جوسپارلاۋداعى كەزدەسٸپ وتىرعان قيىندىقتار حابارلانىپ وتىردى. گازەتتەر مەن جۋرنالداردا ەكونوميكا سالاسىنداعى قالىپتاسىپ وتىرعان كٷردەلٸ جاعدايلارعا بايلانىستى دامۋدىڭ بولۋى مٷمكٸن تٷرلٸ ستسەنارييلەرٸ, سان الۋان بولجامدار ايتىلۋمەن بولدى. اۆتورلاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ قالىپتاسىپ وتىرعان قيىندىقتاردى سەرگەك ويمەن باعالاي كەلە, تەۋەلسٸز جاس قازاقستان مەملەكەتٸنٸڭ ٶز كٷشٸنە, پوتەنتسيالىنا سٷيەنە وتىرىپ, الدا تۇرعان بولۋى مٷمكٸن قيىندىقتارعا تٶتەپ بەرۋٸ قاجەتتٸلٸگٸن باستى نازاردا ۇستادى. وسى ورايدا, سونداي-اق, ەلدەگٸ ورىن الىپ وتىرعان قيىن ەكونوميكالىق تىعىرىقتان شىعۋدا شەتەلدٸك تەجٸريبەنٸ ٶز ەلٸمٸز بەن جەكەلەگەن مەملەكەتتەردٸڭ ەكونوميكاسىمەن تىعىز بايلانىستىرا وتىرىپ, پايدالانۋعا شاقىرعان ماتەريالدارعا دا ورىن بەرٸلدٸ.
ەل تاعدىرىنداعى اسا ٶزەكتٸ بۇل مەسەلەلەر جٶنٸندە ۇلتتىق باسىلىمدارداعى جارييالانىمدار لەگٸ XX عاسىردىڭ سوڭعى ونجىلدىعىندا تولاسسىز شىعۋمەن بولدى. بۇل پروبلەما XXI عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىعىندا دا ماڭىزىن جويعان جوق. باسپاسٶز ماتەريالدارىندا قازاقستاننىڭ قانداي ٷلگٸدە دامۋى تۇرعىسىنداعى پٸكٸر-تالاستار جٷرٸپ جاتتى. وسى ورايدا «قازاحسكايا پراۆدا» گازەتٸنٸڭ تۇتاس ەكٸ بەتٸندە جارييالانعان «قازاق بارىسى» وڭتٷستٸك-شىعىس «جولبارىستارىن» قۋىپ جەتە الا ما?» اتتى كٶلەمدٸ پۋبليتسيستيكالىق ماقالا نازار اۋدارادى (2005. 13 شٸلدە). اۆتور قازاقستاننىڭ قازٸرگٸ شاقتا ورتالىق ازييا مەن تمد-دا كٶشباسشى ەلگە اينالعانىن ايتا كەلە, «قازاق بارىسى ٷشٸن دامۋدىڭ قانداي مودەلٸ تابىس سوقپاعى بولادى?» دەگەن ساۋال تٶڭٸرەگٸندە وي قوزعايدى. گ. شەكەي حالقىمىزدىڭ يدەنتيفيكاتسييالىق پارامەترلەرٸن كەلتٸرە وتىرىپ, ونىڭ دامۋىنىڭ قازٸرگٸ كەزدەگٸ دەڭگەيٸ جٶنٸندە پٸكٸر ايتادى. ول مەملەكەتتٸك قۇرىلىستا ەلەمدٸك تەجٸريبەنٸ بەلسەندٸ پايدالانۋعا شاقىرادى. پۋبليتسيست مالايزييانىڭ قانداي جولمەن بيٸككە كٶتەرٸلگەنٸن تٸلگە تيەك ەتە وتىرىپ, مىنا جايلارعا نازار اۋدارادى: «ٶز دامۋىنىڭ باستاپقى كەزەڭٸندەگٸ جاپونييا سيياقتى ۇزاق ۋاقىت باتىسقا قاراپ بوي تٷزەپ كەلگەن مالايزييا باتىستىڭ بۇرىنعى ديناميزمٸنەن ايىرىلىپ, توقىراۋعا تاپ بولىپ وتىرعانىن تٷسٸندٸ. سوندىقتان دا, ەل «پوزيتيۆتٸ ەتنيكالىق ديسكريميناتسييا» ساياساتىن جٷرگٸزە باستادى, بۇل جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار-مالايلىقتاردىڭ ەل ٶمٸرٸندەگٸ رٶلٸنٸڭ ارتا تٷسۋٸنە مٷمكٸندٸك تۋعىزدى, ناقتىلاپ ايتقاندا, مالايلىق ۇلتشىلدىق انتيكولونيزممەن بٸر ساپتا مەملەكەت دامۋى مەن گٷلدەنۋٸ جولىنداعى ساياساتتى جٷزەگە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋٸ تيٸس بولدى. كٶپتەگەن پارامەترلەر بويىنشا قازاقستاننىڭ مالايزييامەن ۇقساستىقتارى بار. تەك ەندٸ ونىڭ ەكونوميكالىق العا باسۋى مەن ۇلتتىق ٶرلەۋ جولىن قايتالاۋ عانا قالىپ وتىر». بۇدان ەرٸ ول قازاقستاننىڭ سينگاپۋر مەملەكەت-قالاسىنىڭ تەجٸريبەسٸنە كٶڭٸل اۋدارۋ قاجەتتٸگٸنە توقتالدى. سينگاپۋردىڭ شەنەۋنٸكتەرٸ دە پەرٸشتە ەمەس, سيرەك تە بولسا شەنەۋنٸكتٸڭ سىبايلاس جەمقورلىقپەن بايلانىسى سەزٸلٸپ, دەلەلدەنسە, ول بٸردەن-اق ەلدەن قۋىلادى.
بۇل جەردە اۆتوردىڭ مەڭزەپ وتىرعانى مىناۋ: ەگەر قازاقستان كوررۋپتسييامەن اتى شىققان ەلەمدەگٸ 136 ەل قاتارىنداعى تٸزٸمدە 122 ورىندى يەلەنٸپ وتىرسا, مۇنداي ماسقارالىقتان قۇتىلۋدا سينگاپۋرلىقتاردان ٷلگٸ الۋى قاجەت. قوعامدا كوررۋپتسيياعا, سىبايلاس جەمقورلىققا دەم بەرٸپ وتىراتىن جەكەلەگەن توپتاردىڭ بار ەكەندٸگٸ, تامىر-تانىستىقتىڭ, جەڭ ۇشىنان جالعاسۋدىڭ, پاراقورلىقتىڭ شەكتەن شىعىپ كەتكەنٸ قۇپييا ەمەس. ەڭ ٶكٸنٸشتٸسٸ سول, مۇنىڭ شىرماۋىندا مەملەكەت پەن بيلٸكتٸڭ جەكەلەنگەن ٶكٸلدەرٸنٸڭ بولۋى. مٸنە, بۇنىڭ بەرٸ, جۋرناليستٸڭ پٸكٸرٸنشە, ۇلتتىق مەملەكەتتٸك قۇرىلىسقا ٷلكەن نۇقسان كەلتٸرۋدە, كٶپتەگەن دياسپورالاردان قۇرالعان تۇتاس قازاقستاندىق حالىق پەن مەملەكەت قۇراۋشى جەرگٸلٸكتٸ قازاق ۇلتىنىڭ بٸرٸگۋٸ مٸندەتتەرٸن بارىنشا كٷردەلەندٸرە تٷسۋدە. رەسپۋبليكا باسپاسٶزٸ كوررۋپتسييا, سىبايلاس جەمقورلىق, پاراقورلىق سيياقتى قوعام ٶزەگٸندەگٸ جەگٸ قۇرتقا اينالعان مەسەلەلەرگە ۇدايى باسا نازار اۋدارىپ, بٸتٸسپەس كٷرەس اشتى. بۇل رەتتە ەل پرەزيدەنتٸنٸڭ كوررۋپتسييامەن كٷرەستٸ كٷشەيتۋ جٶنٸندەگٸ جارلىعى باعدارشامعا اينالىپ وتىر. وسى ورايدا رەسپۋبليكالىق بەدەلدٸ گازەتتەر «ەگەمەن قازاقستان», «ايقىن», «تٷركٸستان», ت.ب. گازەتتەردەگٸ ماتەريالدار ەرەكشە نازار اۋدارادى. سونداي-اق, «اقيقات», «پاراسات», ت.ب. جۋرنالدارى دا وسى ٶزەكتٸ مەسەلەگە ۇدايى اينالىپ سوعىپ وتىرادى.
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ, مەملەكەت تۇتاستىعى, ونىڭ شەكاراسىنىڭ مىزعىماستىعى مەسەلەلەرٸ قازاقستان پۋبليتسيستيكاسىنداعى باستى تاقىرىپتاردىڭ بٸرٸنە اينالىپ كەلەدٸ. بۇل مەسەلەدە قازاقستان پرەزيدەنتٸ ن.نازارباەۆ ٶزٸنٸڭ «عاسىرلار توعىسىندا» اتتى ەڭبەگٸندە بىلاي دەپ جازادى: «ۇلتتىق اۋماقتىڭ كٸشكەنتاي بٸر بٶلٸگٸن جوعالتۋ – ساياسي وقيعالاردىڭ گەوگرافييالىق سالدارى عانا بولىپ سانالمايدى. ونىڭ ەڭ تەرەڭ زاردابى – ول ۇلتتىق ٶزٸندٸك سانا نىسانىنىڭ ٶزگەرۋٸنە ەكەلٸپ ۇرىندىرادى. ەڭگٸمە تەك جەرگە بايلانىستى اۋماق اتاۋلىنىڭ مىزعىماستىعى جايىندا بولىپ وتىرعان جوق, ونىڭ بەلگٸلٸ مٶلشەردە, تٸپتٸ ەرەسەن ەلەۋلٸ مٶلشەردە ۇلتتىق تٶركٸندٸلٸكتٸڭ بٸردەن-بٸر بەلگٸسٸ رەتٸندە, ٶتە-مٶتە نەزٸك جەنە تەرەڭ ۇعىمعا اينالىپ كەتەتٸندٸگٸندە بولىپ وتىر».
تەۋەلسٸز قازاق ەلٸ مەملەكەتتٸلٸگٸن قالىپتاستىرۋ جولىنداعى اۋىر دا قيىن كەزەڭ ارتتا قالدى. ەڭ باستىسى, شىنايى مەملەكەت بولىپ قالىپتاستىق, باسقاعا ٷلگٸ بولارلىق ەلگە اينالدىق. ٶز ەسكەرٸ, نارىقتىق ەكونوميكاسى, بٸلٸم-عىلىم جٷيەسٸ بار, ەشكٸمنەن كەم ەمەس ەگەمەن ەلمٸز. كٶگٸلدٸر اسپانىمىزدا كٶك تۋىمىز جەلبٸرەيدٸ, قازاقتىڭ قارا شاڭىراعى بەدەرلەنگەن ەلتاڭبامىز بار, ەنۇرانىمىز اسقاق ەستٸلەدٸ! بٸر سٶزبەن ايتقاندا, قازاق ەلٸ تەۋەلسٸزدٸگٸ ۇلت تاريحىنداعى اسا ماڭىزدى ٶزگەرٸستەرمەن سيپاتتالادى. ۇلتتىق پسيحولوگييادا تەرەڭ ٶزگەرٸستەر جٷرٸپ جاتىر. قالىپتاسىپ قالعان بٸر قوعامدىق فورماتسييادان مٷلدەم جاڭا فورماتسيياعا ٶتۋ دەگەنٸمٸزدٸڭ ٶزٸ مەنٸ اسا زور تاريحي قۇبىلىس. قازٸر قوعامدا ساناسى بەلگٸلٸ بٸر يدەولوگييالىق شتامپتارمەن, سحەمالارمەن ۋلانباعان مٷلدەم جاڭا ۇرپاق ٶسٸپ كەلەدٸ. مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸ قالىپتاستى. دەگەنمەن دە, بۇل ايتقاندارىمىزدان قازاق قوعامىنىڭ بارلىق پروبلەمالارى تولىق شەشٸمٸن تاپتى دەگەن پٸكٸر تۋماسا كەرەك, ازاماتتاردىڭ سانا-سەزٸمٸ تۇرعىسىندا ەرقيلى پٸكٸرلەر تۋىنداپ جاتادى. بۇعان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى جەكەلەگەن اۆتورلاردىڭ ماتەريالدارى مىسال بولا الادى. وسىنداي جارييالىمداردا نەگٸزٸنەن العاندا قازاقستاندىق مەملەكەتتٸلٸك, ونىڭ دەموكراتييالىق سيپاتى, ساياسي جٷيەنٸڭ ورنىعۋى تۋرالى تالقىلاۋلار مەن بەرٸلگەن باعالار, قاراما-قايشىلىقتى وي-پٸكٸرلەر تولقىنى كٶرٸنٸس تابادى.
قازاقستانداعى مەملەكەتتٸك قۇرىلىسقا باعا بەرۋدەگٸ وي-پٸكٸرلەر الۋاندىعىنا قاراماستان, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن تۇتاستاي العاندا جەنە جٷيەلەردٸ جەكەلەي العاندا قوعامدى شوعىرلاندىرۋعا باعىتتالعان يدەيالاردى ٶرٸس الدىرۋعا شاما-شارىقتارىنشا قىزمەت ەتۋدە. «ەڭ باستىسى, كەيٸنگٸ جىلدارى ازاماتتاردىڭ ساناسىندا تٷبەگەيلٸ پسيحولوگييالىق ٶزگەرٸستەر بولدى, – دەپ, جازدى پرەزيدەنت ن. نازارباەۆ بۇل تۇرعىدا. – بۇرىنعى كسرو-نى كٶكسەۋ سەزٸمٸ جاڭا قازاقستان مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ ازاماتتىعىن سەزٸنۋمەن الماستى… بٸزدٸڭ زامانداستارىمىز ەندٸگٸ ٷمٸتتەرٸن قازاقستان باسشىلىعىمەن تٸكەلەي بايلانىستىراتىن بولدى, بۇل – ٶتە ٷلكەن تابىس».
قازاق ەلٸ تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ شيرەك عاسىرلىق ۋاقىتتاعى ارايلى ٶزگەرٸستەرٸنٸڭ ەڭ نەگٸزگٸسٸ – ۇلتتىق مەملەكەتتٸك بولىپ تابىلادى. «مەملەكەتتٸك» پەن «ەركٸندٸك» ۇعىمدارى ساباقتاس. تەۋەلسٸزدٸك جولىنداعى قازٸرگٸ قادامدار جارقىن بولاشاققا دەگەن سەنٸمدٸ نىعايتا تٷسكەندەي. ەلٸمٸزدە مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸ قالىپتاستى, ساياسي, ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جەنە مەدەني سالالاردا تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەر جٷرٸپ جاتىر. «قازاقستان رەسپۋبليكاسى تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ تاڭسەرٸسٸندە ەلدٸڭ ساياسي باسشىلىعى الدىندا, – دەپ جازدى كەزٸندە رەسپۋبليكا پرەزيدەنتٸنٸڭ كەڭەسشٸسٸ, پروفەسسور ە. ەرتٸسباەۆ, – باسقارۋدىڭ ەكٸمشٸلدٸك-ەمٸرشٸلدٸك ەدٸسٸنەن دامىعان دەموكراتييالىق ەلدەردٸڭ وزىق جەتٸستٸكتەرٸنە نەگٸزدەلگەن تەحنولوگييالارعا كٶشۋدٸ قامتاماسىز ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن مەملەكەتتٸك قۇرىلىستىڭ جاڭا جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋ مەسەلەسٸ تۇردى. ونىڭ ٷستٸنە كەزەڭ-كەزەڭدٸ, لوگيكالىق تۇرعىدا مىعىم ەلدٸ ساياسي مودەرنيزاتسييالاۋ ەل پرەزيدەنتٸ ن. ە. نازارباەۆتىڭ جارييالاعان «الدىمەن ەكونوميكا, سونان سوڭ ساياسات» رەفورماسىنىڭ مودەلٸ نەگٸزٸندە جٷرگٸزٸلدٸ. ەكونوميكالىق رەفورمانىڭ بٷكٸل ٶن بويىندا ساياسي جاڭعىرۋ مەسەلەلەرٸ قوعامدىق-ساياسي تۇراقتىلىقتى, ۇلتارالىق جەنە كونفەسسيياارالىق كەلٸسٸمدٸ قامتاماسىز ەتۋ ارناسىندا جٷرگٸزٸلگەنٸن اتاپ ٶتۋ قاجەت. قازٸر بٸز مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستان-2030» ستراتەگيياسىندا, قازاقستاننىڭ ەلەمدەگٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ 50 ەلٸنٸڭ قاتارىنا ەنۋ ستراتەگيياسىنا جەنە پرەزيدەنتتٸڭ «جاڭا ەلەمدەگٸ جاڭا قازاقستان» جولداۋىندا تۇجىرىمدالعان ەل دامۋىنىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ سەرپٸندٸ دامۋىنا جاۋاپ بەرە الاتىن لوگيكالىق تۇرعىدا مىعىم ساياسي مودەرنيزاتسييالاۋدىڭ كۋەسٸ بولىپ وتىرمىز».
تەۋەلسٸز قازاق ەلٸنٸڭ مەملەكەتتٸك قۇرىلىس مەسەلەسٸندە قازاق حالقىنىڭ ەجەلدەن تەن بولىپ كەلگەن باسقارۋدىڭ جەكەلەگەن فورمالارىن ٶركەن جايدىرۋ ٷلكەن ماڭىزعا يە. وسى ارادا اقساقالدار كەڭەسٸنٸڭ رەسپۋبليكا ٶمٸرٸندەگٸ الاتىن ورنىنا توقتالايىق. بۇل جەردە, ەڭ الدىمەن, سان قىرلى, ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ شەشۋدە ولاردىڭ ٶمٸرلٸك تەجٸريبەلەرٸن, كەمەلدەنگەن بايىپتى دا ساليقالى اقىل-ويىنىڭ ەلەمدەگٸ بارلىق حالىقتاردا مويىندالاتىنىن باسا ايتۋ قاجەت. ال, شىعىستا ٷلكەندەرگە قۇلاق اسۋدىڭ, ولارعا تاعزىم ەتۋدٸڭ كٶپ عاسىرلىق دەستٷرٸ بار ەكەنٸنە ەشكٸم دە قارسى داۋ ايتا الماسا كەرەك. اقساقالداردىڭ تٷرلٸ مەملەكەتتٸك مەسەلەلەردٸ شەشۋدەگٸ رٶلٸنە, ايتالىق, تٷركٸمەنستاندا ايرىقشا مەن بەرٸلەدٸ. الايدا, جاسىراتىنى جوق, رۋ-تايپالىق قاتىناستار بار قازاق قوعامىندا اقساقالدار كەڭەسٸن قۇرۋدىڭ ٶزٸندٸك قيىنشىلىقتارى بولاتىنى بەلگٸلٸ جايت. باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قۇرامىنا كٸرگەن جەكەلەگەن جانداردىڭ رۋلىق ماقسات-مٷددەنٸ كٶزدەپ كەتپەيتٸنٸنە ەشكٸم دە كەپٸل بولا المايدى. جالپى, قازاق قوعامىنىڭ ٶركەنيەتتٸ جولمەن قالىپتاسۋىندا رۋشىلدىق, جەرشٸلدٸك دەرتتٸڭ تيگٸزٸپ وتىرعان تەرٸس ىقپال-ەسەرٸ جٶنٸندە از جازىلىپ جٷرگەن جوق. وسى ورايدا ەلباسى ن. نازارباەۆ ٶزٸنٸڭ «تاريح تولقىنىندا» دەگەن ەڭبەگٸندە تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارداعى ورىن العان قيىندىقتار مەن ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزە وتىرىپ «بٷگٸنگٸ دەربەس مەملەكەتتٸڭ العاشقى كەزەڭٸ تۋدىرعان جالپىلىق جەلٸكتٸڭ نەتيجەسٸندە ۇلتتىڭ ٶزٸن-ٶزٸ تانۋعا دەگەن ىنتاسىنىڭ قارقىن الا باستاۋىنا شالاعاي ماماندار ارالاسقان كەزدە ٶزٸنٸڭ ٶتكەنٸن بٸلۋگە دەگەن تابيعي ۇمتىلىستار, تٷپتەپ كەلگەندە, ەركٸمنٸڭ ويىنا كەلگەنٸن بوپسالاپ سوعۋىنا, ٶزٸن-ٶزٸ دەرٸپتەپ, ٶزٸنٸڭ اتا-تەگٸن اسقاقتاتۋعا تىرىسۋشىلىققا الىپ كەلٸپ وتىر. بۇل احۋال قازاقستان ازاتتىعىنىڭ العاشقى ەكٸ جىلىندا ايرىقشا ەتەك الدى. ۇلتتىڭ ەتنوگەنەزٸ مەن تاريحىن ٶز «رۋىنىڭ تٶبەشٸگٸنە» شىعىپ الىپ جازاتىن تۇرپايى تاريحشىلار قاپتاپ شىعا كەلدٸ», دەپ جازادى. مەملەكەت قۇراۋشى جەرگٸلٸكتٸ ۇلت – قازاقتاردىڭ بويىنداعى رۋشىلدىق, قالا بەردٸ جەرشٸلدٸك دەرتتٸڭ تۇتاس ۇلت رەتٸندە ۇيىسىپ, دامۋ جولىندا تيگٸزٸپ وتىرعان كەسەل-كەساپاتى جٶنٸندە رەسپۋبليكالىق, ۇلتتىق باسپاسٶزدە از ايتىلىپ, از جازىلىپ جٷرگەن جوق.
ۇلتتىق دامۋ جولىندا سيىقسىز سيپات الىپ وتىرعان وسى جەنە ٶزگە دە ٶزەكتٸ مەسەلەلەر جٶنٸندە ۇلت مٷددەسٸن جالاۋلاتىپ جٷرگەن ەلگە تانىمال فيلوسوف-عالىم امانگەلدٸ ايتالىنىڭ ٶزەكجاردى پٸكٸرٸ تەرەڭ ويعا جەتەلەيدٸ: «نيگيليزمگە شالدىققان ۇلتتىڭ ٶكٸلدەرٸ, – دەيدٸ فيلوسوف, – ۇلتتىق ٸشكٸ بايلانىستارىنىڭ ەلسٸزدٸگٸنە, ۇلتتىق نامىسىنىڭ تٶمەندٸگٸنە قاراماستان, ۇلتتىق قۇندىلىقتار تٶڭٸرەگٸندەگٸ تٸرلٸگٸ كٶبٸنە ۇرانداتۋدان, بولماسا داۋرىعۋدان, باس يٸپ قوستاۋشىلىقتان اسپايدى. بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ پسيحولوگيياسىندا ولاردىڭ ەرتٷرلٸ جاعىمسىز كٶرٸنٸستەرٸ بايقالادى. قازاقتىڭ قوناقجايلىلىعى – جالپاقشەشەيلٸككە, كٸشٸپەيٸلدٸلٸگٸ – قۇلدىق ۇرا بەرۋشٸلٸككە, ەلدٸگٸ – رۋشىلدىق, جٷزشٸلدٸك, جەرشٸلدٸك ميكروپاتريوتيزمگە, كەڭپەيٸلدٸگٸ ىسىراپشىلدىققا ۇلاسىپ جاتادى. قازاقتىڭ ماقتانىشى بٷگٸن داڭعويلىققا اينالدى. «جٷز ات بەيگەگە قوسىلسا, مەن بەيگە الدىم دەگەن سٶز بولسا, الدىڭدا نەشە ات بار دەپ سۇرار, ارتىڭدا نەشە ات بار ەدٸ دەپ سۇراعاننىڭ نەسٸ سٶز?», – دەپ اباي ايتقانداي, بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ قۋانىشى كەيدە ارتىمىزعا قاراپ ماساتتانۋعا سٷيەنگەن» (ۇلتشىلدىق پەن ۇلتسىزدىق. زامانا زييالىلار زەردەسٸندە //ەگەمەن قازاقستان. 2012. 27 ماۋسىم).
سٶز ورايى كەلگەندە ايتا كەتكەن جٶن, تەۋەلسٸز قازاق ەلٸنٸڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ ەگەمەندٸگٸمٸزدٸڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ-اق مينيسترلٸكتەر مەن وبلىس ەكٸمدەرٸنٸڭ باسشىلىعىنا تامىر-تانىستىقتان, سىبايلاس جەمقورلىقتان قولى, رۋشىلدىقتان ساناسى تازا ادامداردى ورنالاستىرۋدى تەرەڭنەن ويلاستىرىپ, وسى باعىتتا قىرۋار ٸس جٷرگٸزۋٸ, رۋشىلدىق ىلاڭىنا توسقاۋىل قويۋ ماقساتىنان تۋىنداعان اسا يگٸ شارالار دەپ قابىلداعانىمىز جٶن. قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك يدەنتيفيكاتسييالانۋى ەلدٸڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا باستى تاقىرىپقا اينالۋمەن كەلەدٸ. جوعارىدا ايتىلعانداي, جارييالىمداردا پٸكٸرلەر سايىسىنا, كٶكەيدەگٸ تولعانىستى ويلاردى ەركٸن ايتۋعا ەركٸندٸك بەرٸلگەن. ٶزەكتٸ ماتەريالداردىڭ جارىق كٶرٸپ جاتۋى مەملەكەتتٸك يدەنتيفيكاتسييالانۋ پروتسەسٸنٸڭ اياقتالىپ بٸتپەگەنٸن ايقىنداي تٷسەدٸ. رەسپۋبليكا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى پروبلەمالىق ماتەريالداردىڭ كٶپتٸگٸ, ەركەلكٸلٸگٸ جاقسىلىقتىڭ نىشانى, ولاي بولاتىنى قالىڭ بۇقارا وسىلار ارقىلى ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بايىبىنا بارادى, قوعام مٷشەلەرٸنٸڭ ساناسىندا قازٸرگٸ قازاق ۇلتتىق مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ كونتۋرى بەينەلەنەدٸ, الدا تۇرعان مٸندەتتەر, ۇلى ٷردٸستەر ايقىندالا تٷسەدٸ. تەۋەلسٸز قازاقستان ەلەمدٸك قوعامداستىقتا ٸرگەلٸ مەملەكەتكە اينالىپ كەلەدٸ. سونىڭ جارقىن دەلەلٸ, بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستاندى ەلەمنٸڭ 130-عا جۋىق مەملەكەتٸ مويىندادى, ەلدە 67 ەلشٸلٸكتەر مەن 19 حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ٶكٸلدٸكتەرٸ تٸركەلگەن. قازاق ەلٸ شەتەلدەردە ٶزٸنٸڭ ديپلوماتييالىق ٶكٸلدٸكتەرٸن اشتى, كٶپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمدارعا مٷشە بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋ كٶرسەتكٸشتەرٸ جٶنٸنەن تمد ەلدەرٸ اراسىندا الدىڭعى ورىنعا شىقتى. دٷنيەجٷزٸ مەملەكەتتەرٸنٸڭ ساناتىندا نارىقتىق ەكونوميكالىق ەل رەتٸندە مويىندالدى. قازٸر دٷنيەجٷزٸ قازاق ەلٸن ورتالىق ازييا ايماعىنداعى دامىعان كٶشباسشى دەموكراتييالىق ەل رەتٸندە تانيدى. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ايماقتاعى گەوساياسي تۇراقتىلىق پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ جولىندا ۇلان-عايىر ەڭبەگٸمەن حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ تولىققاندى مٷشەسٸنە اينالدى. ايتالىق, 2007 جىلى جەلتوقساندا ەۋروپاداعى قاۋٸپسٸزدٸك پەن ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا قاۋىمداسقان 56 مەملەكەتتٸڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترلەرٸنٸڭ قازاقستاننىڭ وسى ۇيىمعا تٶراعالىق قىزمەت اتقارۋىن ماقۇلداپ داۋىس بەرۋٸ, قازاقستاننىڭ 2010 جىلعى 3 تامىزدا وسى ۇيىمعا تٶراعا بولىپ بەكٸتٸلۋٸ سونىڭ جارقىن دەلەلٸ بولىپ تابىلسا كەرەك. قازاقستان تمد ەلدەرٸنٸڭ اراسىنان اتالمىش ۇيىمعا تٶرالقالىققا سايلانعان بٸرٸنشٸ مەملەكەت! 2010 جىلعى 1-2 جەلتوقساندا استانادا ەقىۇ سامميتٸ تابىستى ٶتتٸ, استانا دەكلاراتسيياسى بٸر اۋىزدان قابىلداندى. وسىلايشا, قازاقستاندا ەلەم تاريحىندا التىن ەرٸپتەرمەن جازىلعان ۇلى تاريحي وقيعا بولدى! ەلەم نازارى كٶك تۋى جەلبٸرەگەن قازاق ەلٸنە اۋدى! قورىتا ايتقاندا, ۇلتتىق مەملەكەتتٸك قۇرىلىستىڭ ەرتٷرلٸ اسپەكتٸلەرٸ قازاقستان جۋرناليستيكاسى پەن پۋبليتسيستيكاسىندا وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزٸلٸپ, حالىقتى الداعى ۇلى مٸندەتتەردٸ ورىنداۋعا تاس-تٷيٸن جۇمىلدىرۋدا. قازاقستان باسپاسٶزٸ ورىن الىپ وتىرعان كەيبٸر كەمشٸلٸكتەردٸ جويۋ جولىنداعى بٸتٸسپەس كٷرەستٸڭ العى شەبٸندە كەلەدٸ. رەسپۋبليكا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ۇلتتاردىڭ ەركٸن دامۋىنا ٶز ٷلەستەرٸن قوسۋدا, وسى ارقىلى ۇلتتىق جەنە ۇلتتىق مەملەكەتتٸك بەسەكەلەستٸك, ٶزگە ٶركەنيەتتٸ ۇلتتارمەن پارا-پارلىققا ۇمتىلىس شەبٸ ايقىندالۋدا.
سەيدۋللا سادىقوۆ,
پروفەسسور
"اقيقات" جۋرنالى
.jpeg)