Táýelsizdik alǵannan keiin memleketimiz zaiyrlylyq ustanymyn zań júzinde bekitti. Degenmen, búginde Qazaqstanda qalyptasqan dini ahýal kópshiliktiń alańdatýda. Kókeidi mazalaǵan suraqtardyń birqataryn belgili ǵalymdarǵa, qoǵam belsendilerine, teologtarǵa qoiyp edik.
1. Qazaq ultynyń rýhaniiatyndaǵy Islam dánimen kóktegen dini tanymdyq qabattardy, ulttyq dúnietanymdy saýyqtyrý maqsatynda az is-shara jasalmady. Biraq jat piǵyldy dini aǵymdarǵa qarsy «immýnitetti» kúsheitý baǵytynda, ásirese, otbasy institýtyn nyǵaitýda qandai qam-qareket nazardan tys qalyp jatyr? Bul máselege qoǵamnyń, sonyń ishinde turǵyndardyń áli de bei-jai qarap otyrǵany ras pa?
2. QR Din isteri jáne azamattyq qoǵam ministrliginiń ókilderi qoǵamda meshit imamdarynyń bedelin kóterý qajettigin aitty. Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń mártebesin zań júzinde kóterý jóninde búginge deiin usynys-pikirler az aitylmaǵany málim.
3. Sáláfizm aǵymyna túbegeili tyiym salý máselesi áli kúnge sheshilmei keledi. Jat ideologiiany toqtatý maqsatynda Úkimet tarapynan qandai sheshim qabyldanǵany tiimdi? Teologtar hristiandyq baǵytta destrýktivtik elementteri bar dini aǵymdardyń zańdy túrde tirkeýge alynǵanyn ashyq aitady. Mundai uiymdardyń qataryna tartylyp jatqan qazaqtyń taǵdyry qoǵamdy qanshalyqty tolǵandyrady?
1. Ras, qazaqtyń musylmandyq tanymy men dini tájiribesinde, sanasy men saltynda eń basty ortalyq sanalatyn islam fenomeni realdy aqiqatynan aiyryla jazdady. Biz – qazir dástúrin de, dinin de qaita qalpyna keltirýge májbúr bolyp otyrǵan elmiz. Qazaqstan musylmandary dini basqarmasy «Din men dástúr» jylyn jariialady. Sonyń aiasynda din isteri agenttigi de kóptegen is-sharalar, konferentsiialar uiymdastyrdy, kitaptar shyǵardy. Bul qubylystar bilik pen múftiattyń máseleni bilý satysynda ekendigin kórsetedi. Biraq máseleniń máni tereńde. Qazirgi kezeń – ǵylym, bilim ǵasyry. Bilimsiz, ǵylymsyz jasalǵan kez kelgen is oń bolǵanymen, durys baǵytty kórsete almaidy. Máseleniń baiybyna taldaý jasalynbasa, seni qorshap turǵan dos-dushpanyń ońai olja qylady. Dástúr – mádeniettiń bir qabaty ǵana. Mádeniettiń eń basty birinshi qabaty – til, eń sońǵy qabaty – sana. Osy eki ortada qanshama mádeniet qabattary jatyr. Sana degenimiz – búgin tirshiligi men aqiqatyn kórsetip otyrǵan qazaq bolmysy. Sol sanany tanymdyq, tájiribelik jáne senim turǵysynan qaita azyqtandyrý úshin keshendi ideologiialyq, josparly da tuǵyrly saiasat qajet. Ulttyq bolmys aldyndaǵy qazaqtyń jaýapsyzdyǵy dertke ainalyp otyr. Qajet etken kezde ǵana qundylyq – tiri. Al seniń qundylyǵyń ózińnen basqa kimge kerek? Eger óz qundylyǵyńa qamqor bolyp, qadirlep, otbasy, bala-shaǵańa amanattap bere almasań, kúrdeli kúrmeý osynda. Sondyqtan qazaq bolmysyn qaita jańǵyrtý jolynda din, memleket, qoǵamdyq institýt jáne árbir qazaq arasynda qoian-qoltyq ymyra bolmasa, is-áreket, eńbek esh ketedi. Eń bastycy, durys baǵdar – tarihpen úndesý. Qazaq jańa ǵana musylman bolǵan el emes. Ony biz «dini tájiribe» deimiz. Bilik te, QMDB da sol tarihty, dini tájiribeni tapsyn, jandandyrsyn. Bul baǵytta qolǵa alynatyn sharalardy Iasaýi ilimi men mádenietimen ushtastyrýdy usynar em.
2. Ata Zańymyz bar, quqyqtyq, demokratiialyq, zaiyrly elmiz. Jalpy bizdiń memleket úshin zaiyrlylyq ustanym ol – tiri qalýdyń, bolashaǵymyzdyń baiandy bolýynyń, dini damýdyń, ulttyq jandanýdyń, turaqtylyq pen tynyshtyqtyń eń basty instrýmenti. Deiturǵanmen, osydan bes jyl buryn, zańymyzda hanafi mazhaby men pravoslavieniń tarihi jolyna qurmet kórsetetindigimizdi jazyp qoidyq. Nege? Sebebi sol kezdegi Batys óńirinen (Aqtóbe, Aqtaýdan) bastalyp, sonaý Ońtústikke (Taraz) sozylǵan teraktilerdiń dúmpýine qarsy jasaǵan amalymyz edi. Olar da sálafizmniń jankeshtileri bolatyn. Bul zaiyrlylyqqa simaityn bolsa da, biliktiń mádenietti, ulttyq bolmysty saqtaýdaǵy qamqorlyǵy deýge saiady. Sebebi, Konstitýtsiia degen jai ǵana kitap nemese dissertatsiia emes, basty qujat retinde kirispe, «preambýla» bóliminen, qorytyndydan turady... Zań degenimiz normalar jinaǵy. Sondyqtan onsyz da QMDB-nyń ustanymy men baǵdary úshin hanafi mazhabynyń artyqshylyǵy men tarihilyǵy týraly norma bar degen sóz. Másele – sol normativtik múmkindikti qoldana almai otyrǵan ózimizde... Men aitar edim salafizmge, terrorizmge qarsy zań negizderi Konstitýtsiiamyzda jetkilikti. Tek sony kóretin kózge, tanityn mamanǵa, júzege asyrar biliktiń belsendiligine zárýmiz...
3. Bul másele sheshiledi. Erteli-kesh bolsa da... Sebebi basqa jol joq. Al aitylǵan ýájder tek biliktiń bul iste daiyn emestigin ǵana kórsetedi. Memleket qazaq bolmysynyń mánine jete kóńil bóle almai keledi. Orta jol tappai qoidy nemes ádeii kesheýildetip otyr. Onyń astary bizge beimálim sebepteri bolýy yqtimal. Din saiasatyn qaita qaraý kerek. Al QMDB dini saiasatyn qaita saraptaýy tiis. Eger bilik pen mýftiat ta «dini saiasatyn» ózara ushtastyrsa, onda qazaq bolmysyna qarai bet alar edi. Dindi, eń aldymen, realdy qubylys retinde tanýymyz tiis. Bilik áli dindi syrtqy formasymen, qabyǵymen ǵana tanýǵa mashyqtanyp alǵan. Bul durys baǵyt emes. Bul týraly Elbasymyz «Terrorizmmen kúresemiz dep júrip, Islammen kúresip ketpeńder» dep eskertken bolatyn. Endi jańa ministrlik quryldy, sodan úmit etemiz...
1. Birinshiden, qazaq – qaýiptiń tónip turǵanyn bilse de, nemquraily qaraityn halyq. Bul jaibasarlyq pa, álde, ózimizge, ulttyq rýhymyzǵa degen senimdilik pe, bilmeimin. Shynynda da, jerimizden de aiyrylyp qala jazdadyq, tilimizdi de qurtyp ala jazdadyq, biraq san ǵasyr boiy dombyramyzdy joǵaltqan joqpyz, besigimizden aiyrylǵan joqpyz. Á li de úige kelgen qonaqqa et asamyz, dastarhanǵa bata jasaimyz. Biz – ulttyq ózegimizdi joǵalpaityn jurtpyz. Beijailyqtyń tamyry da osynda siiaqty. Ekinshiden, dini aǵymdardyń ulttyq qundylyqtardy tárk etip otyrǵanyn barlyǵymyz kórip, bilip, túsine almaǵan siiaqtymyz. Qazaqtyń dilindegi dástúrli Islam sheńberine syimaityn, tabiǵi qajettilikten, ádet-ǵuryptan týǵan birqatar erekshelikterdi joqqa shyǵarýǵa bolmaidy. Biraq dástúr men dinniń kirigip ketken tusyn ajyratý nemese sol qalpynda saqtap qalý – qoǵamnyń, eldiń sheshimi bolýy shart. Ony túsiný úshin, anyqtaý úshin qazaq halqynyń jartysynan kóbi Islamnyń negizin bir adamdai meńgerýi kerek. Demek qazaqtardyń bir bóliginiń jańa aǵymdarǵa erip ketýi – dini saýatsyzdyqtyń saldary. Halyqtyń basym bóligi jat dini aǵymdardyń piǵylyn endi túsine bastaǵan siiaqty. Al halyq aralaspaiynsha, bul máseleni memlekettiń jalǵyz ózi sheshe alady dep aita almaimyn.
2. Men osydan tórt-bes jyl buryn «Dini senim men dini birlestikter týraly» jańa zańdy talqylaý ústinde «memlekettik din» nemese «memlekettegi negizgi din» týraly másele kótergen bolatynmyn. Kóptegen elderde, onyń ishinde, zaiyrly memleketterde «memlekettik din» degen termin bar. Sol eldiń halqynyń kópshiligi ustanatyn, tarihi túrde qalyptasqan din memlekettik dinniń dárejesine kóteriledi jáne ol sol eldiń ata zańynda bekitiledi. Mysaly, Italiianyń memlekettik dini – katolitsizm. Grýziia memleketiniń Konstitýtsiasynda da sol eldin negizgi dini naqty atalyp, statýs berilgen. Qazaq elinde islam dinine osyndai airyqsha statýs berilý kerek dep oilaimyn. Áńgime bizdiń eldegi turǵyndardyń 70 paiyzdan astamy Islam dinin ustanýynda emes, qazaq halqynyń ǵasyrlar boiy ustanǵan dininiń – Islam bolýynda. Sonda ǵana dástúrli dinimizdiń qaita órleýin kóre alamyz.
3. Ózimiz «din – memleketten bólek» deimiz de, úkimet qandai sharalar qoldaný kerek dep jaltaqtaimyz. Óz basym, bilik tarapynan jat piǵyldy dini aǵymdarǵa tolyqtai zań arqyly tiym salýdy tiimdi tásil dep aita almaimyn. Birinshiden, dini aǵymdarǵa engen azamattardyń qolynda «salafilik» deitindei naqty qujat joq, demek olardy anyqtaýdyń ózi úlken másele týdyrady. Ekinshiden, tiym salǵan saiyn olardyń qatary kóbeie túse me degen qaýpim de bar. Bir sózben aitqanda, dini senim bostandyǵy men tiym salý máselesi bir jerde ómir súre almaidy dep oilaimyn. Al hristiandyq baǵyttaǵy dini sektalarǵa qazaqtardyń kirip jatqandyǵy týraly másele 90-jyldary óte kóp áńgime bolǵan. Qazir onyń qaýpinen Islamda jikke bólingen jat aǵymdardyń qaýpi asyp ketken siiaqty. Eń basty máselelerdiń biri – jat piǵyldaǵy aǵymdardan ulttyń salt-dástúrin, mádenietin saqtap qalý dep túsinemin. Osyny túsingen kez kelgen qazaq jat aǵymdarǵa ermeidi.
1. Dini salada qalyptasqan keleńsizdikter dindi dástúrden bóle qarastyrýdan týyndady. Bolmasa, bizde dástúr men din bir uǵymǵa ainalyp ketken. Al syrttan kelgen din, ol qansha jerden dáriptelse de, ulttyq bolmyspen úndespeidi. Biz keibireýler nasixattap júrgen sálafilik, ýaxabilik aǵymdardyń tigizer zardabyn bilik jete túsinbei otyr. Eger ol aǵymdar basymdyqqa ie bolsa, onda bizdiń ulttyq minezimiz de ózgeredi. Demek biz sol jat aǵym áserinen qazaqylyqtan alshaqtai bastaimyz. Olar bizdiń dástúrli dinimiz arqyly qalyptasqan ulttyq erekshelikterimizdi joiyp jiberedi. Sondyqtan bizge óskeleń urpaqty dinshil bolýǵa emes, qazaq bolýǵa tárbielegen jón. Biz dindi túsiný úshin áýeli qazaq bolýymyz kerek.
2. QR Dini senim jáne azamattyq qoǵam ministrliginiń qurylǵanyn quptaýǵa bolady. Sebebi din eshqashan memleketten tysqary bolǵan emes. Alaida imamdar mártebesin biz qoldan kótere almaimyz. Ol úshin din men xalyq tutasýy kerek. QMDB óz ustanymdaryn ashyq jariialap, ata-babalarymyz syndy «árýaq» uǵymyn dinmen ushtastyra alýy qajet. Onsyz imamdar men sálafiler arasynda aita qalarlyqtai aiyrmashylyq bola qoimaidy. Al xalyq ony bilip otyr.
3. Ras, ózge dinge bet buryp jatqan baýyrlarymyz az emes. Alaida bilik olardy ańǵarmaǵandai peiil tanytyp otyr. Oǵan qoǵamdyq uiymdar da jete mán berip otyrǵan joq. Sebebi bul – adamdardyń óz tańdaýy. Ázirge ulttyq tutastyqqa tigizer pálendei zalaly joq. Biz qaýipti óz ishimizdegi dini aǵymdardan sezip otyrmyz. Biraq solai eken dep olardy da nazardan tys qaldyrýǵa bolmaidy. Eki jaǵdaida da negizgi kiltipan áleýmettik máselelerge kelip tireletindigin de eskergen jón. Din – qazir qarjyǵa táýeldi. Din, bir jaǵynan, biznes. Jat piǵyldylardyń soiylyn soǵyp júrgenderdiń deni dindarlar emes, óz qarjylaryn ainalymǵa salǵandar. Olardyń quryǵyna ilingenderdiń, jasyratyny joq, aqyl-esi jadylanǵan.
1. Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń uiǵarymymen sońǵy jyldary «Din jáne tarih», «Din jáne dástúr» jobalary aiasynda dini ádebietter men zertteý eńbekteri jaryq kórdi. Islamda quqyq salasyna qatysty kúrdeli máselelerdi sheshý úshin Quran, súnnet, idjma (ǵalymdardyń aýyzbirligi), qiias (salystyrý) sekildi birneshe derekkózine súienýmen qatar, ár halyqtyń ádet-ǵurpy, dili, tarihi bolmysy arnaiy zertteledi. Qoǵamdaǵy kikiljiń, túrli aǵymǵa bóliný, oǵan jastardyń elikteýi ulttyq salt-dástúrdi tereń baiyptap eskermeýden, dálel retinde negizgi almaýdan týyndap otyr. Dini oqý oryndarynda shákirtter birneshe jyl Islam negizderi boiynsha tereń bilim alǵan soń baryp, bul baǵytta kúrdeli pán - «ýsýl» ilimin, ádisnamasyn igeredi.
Qazirgi kezde dinimizdiń asyl qazyǵy bolýy tiis aqsaqaldar meshitke óte sirek keledi, tipti joqtyń qasy. Kópshiligi arýaqqa Quran baǵyshtaý úshin ǵana bas suǵatynyn jasyra almaimyn. Olardyń arasynda bes ýaqyt namazyn oqyp, jastardyń baǵyt-baǵdaryn túzep, aqyl aitatyn aýzy dýaly qariialar az. Sondyqtan jastar tárbiesine qatysty máselelermen kóbine imamnyń ózi betpe-bet qalady. Otbasynyń beriktigine, izgi urpaq ósirýge jaýapkershilikpen qarap, qadaǵalap otyratyn aqsaqaldar institýtyn joiǵan keńestik sana zardabynan saýyǵý úshin aldaǵy ýaqytta ondaǵan jyldar kerek shyǵar. Máselen, Islam dininiń qaimaǵy buzylmaǵan, halqynyń túgelge jýyǵy Ábý Hanifa mázhabyn ustanatyn Túrkiiada jat aǵymdar máselesi bolǵanymen, oǵan jergilikti turǵyndardyń boi aldyra qoimaǵanyn, tek basqa elden qonys aýdarǵandar arasynda ǵana alaýyzdyq qylań beretinin bilemiz. Baýyrlas eldiń babalary qalyptastyrǵan «immýnitettiń» myqtylyǵy sondai, kez kelgen aqsaqal dini máselede arnaiy mamandardyń ózin jolda qaldyrady, saliqaly ýaǵyz aitady.
2. Bizdiń memleket zaiyrly bolyp esepteledi jáne álemge ashyq qoǵam qaǵidatyn ustanatynyn eskerý qajetpiz. QMDB-ǵa airyqsha statýs berse, basqa dini uiymdar da teńdik ustanymyn alǵa tartýy múmkin. Degenmen, qoǵamda imamdarǵa airyqsha qurmet kórsetýge, jat aǵymnan qutylýdyń jolyn birlese izdeýge bári birdei oń qabaq tanytady dep aita almaimyn. Byltyr QMDB «Imamnyń tulǵalyq kelbeti» atty qujat bekitti. Onda dini qyzmetker boiynan tabylýy tiis qasietter jinaqtalyp berilgen. Iaǵni, kórkem minezdi tolyqtyrý, ádepke boiyusyný, sheshendikpen kópti uiytý arqyly qoǵamǵa úlgi bola bilgen jón ekeni aitylǵan. Elimizdegi «Nur-Múbarak» ýniversiteti janyndaǵy imamdardyń biliktiligin arttyrý institýtynda uiymdastyrylatyn kýrstarǵa, seminarlarǵa meshit qyzmetkerleri turaqty qatysady. Qala berdi, imamdarymyzdyń zaiyrly bilim deńgeiin jetildirý kózderin de qarastyryp otyramyz.
3. Jańa ministrlik qurylǵanǵa deiin de kóptegen ǵalymdar, teologtar, qoǵam belsendileri sáláfizmge túbegeili tyiym salý máselesine qatysty naqty tujyrymǵa beký qajettigin aitqan edi... Onyń qasynda basqa da dini uiymdarǵa tartylyp jatqan qazaqtar jeterlik. Munyń bári ár azamattyń jeke tulǵa bop qalyptasýynda, dinge degen kózqarasyn tolyqtyrýda, ómirlik tájiribeni eskerýde ata-baba mirasyna nemquraily qaraýdan týyndap otyr. Qazirgi ýaqytta meshit jamaǵatynyń sany artýda. Biraq shariǵattaǵy kúrdeli ilimderdi túsindirýge halyqtyń sanasy, dini bilim deńgeii áli daiar emes. Paiǵambarymyz Islam dinin nasihattaǵanda on úsh jyl tildi kálimaǵa keltirýdiń – taýhidtiń (Allany ulyqtaý, pákteý) mańyzyn túsindirdi. Sodan keiin basqa paryzdardy (namaz, oraza, t.b.) oryndaýǵa shaqyrdy. Islamdaǵy quqyqtyq júieni birtindep ornyqtyrǵasyn ǵana artynan ergen halqy shariǵat ilimin tereńirek túsindirýdi, aq pen qaranyń jigin ajyratyp berýdi talap ete bastady. Sol sekildi bizdiń qoǵam qazir osyndai ótpeli kezeńde tur. Túbinde, qazaq ulty negizgi dińgegine bet buratynyna senemin.
1. Otbasynda ár ata-ana dini salaǵa qatysty maǵlumatty keńinen bilýleri tiis. Sebebi jasóspirim ózin mazalaǵan suraqtyń jaýabyn ǵalamtordaǵy senimsiz derekózderinen emes, otbasynan tabýy tiis. Ókinishke qarai, otbasy músheleri qarapaiym dini máselelerdiń baiybyna oi júgirte bermeidi, shyn máninde, izdenýge de yqylassyz. Sondyqtan oqýshylardyń tanymyn keńeitý úshin orta bilim berý júiesine dintaný pánin engizýdiń mańyzy zor. Qazirgi ýaqytta arnaiy daiarlanǵan mamandar da tapshy. Bizdiń oblysta mektep túlekteri dintanýshy mamandyǵy bar ekenin de bile bermeidi.
2. Óz basym, QMDB-ǵa zań júzinde arnaiy mártebe berýdi quptaimyn. Mektepterde júrgiziletin profilaktikalyq sharalarda imamdardy da qatystyramyz. Oǵan keide muǵalimder narazylyq bildirip jatady. Imamdar kezdesýge ýaǵyz aitý úshin barmaidy. Oqýshylardyń kópshiligi Islam dinine qatysty óte tereń saýaldardy qozǵaidy. Ondai kezde bilikti imam ǵana jaýap bere alady. Sondyqtan din salasynda názik máselelerdiń bolatynyn pedagog qaýym da eskerip, túsinistikpen qarasa, imam bedelin kóterý sodan bastalady. Al dintanýshylardyń shariǵat úkimine qatysty pátýalardy egjei-tegjeili aitýyna quqy joq.
3. Elimizdiń Batys óńirine sáláfizm aǵymy tereńirek jaiylǵany alańdatady. Memleketimiz arab elderimen saiasi, ekonomikalyq turǵyda tyǵyz qarym-qatynas ornatqan. Sondyqtan sáláfilik ideologiiaǵa jýyrda tiym salynady dep aita almaimyn. Resmi tirkeýge alynǵan dini uiymdar qazirgi kezde baqylaýǵa alynǵan, memlekettik saraptamadan ótkizilgen dini ádebietterin belgilengen oryndarda ǵana tarata alady ári satyqqa qoiady. Ózge aǵymdar qataryna qazaqtar da ótip jatyr. Alaida dini birlestik músheleri memleket zańyn, rámizin, zaiyrlylyq ustanymyn qadirlese, qarama-qaishy kózqarasyn ashyq bildirmese, olardyń senim bostandyǵyn eshkim shektei almaidy.
Dini máselelerge qatysty saýaldarǵa qaitarylǵan birqatar jaýaptar men usynys-pikirler birin-biri tolyqtyryp turǵanyn ańǵardyq. Ulttyq qundylyqtarymyzdyń mańyzy airyqsha ataldy. Qoǵamda qalyptasqan selqos kózqarastyń abyroi ákelmeitini de aiqyn. Bir sózben aitqanda, san alýan derttiń pisip-jetilýine múddeli beimálim kúshterdi erte áshkereleginimiz abzal.
Nurtai ALTAIULY,
Oral qalasy
.jpg)
