Jaqynda ǵana «Ulttyq kinony qoldaý memlekettik ortalyǵynda» ekinshi pitching-irikteý jumystary aiaqtaldy. Qazir qatysýshylar aqtyq sheshimdi kútýde. Birden aitaiyn, men jańa ashylyp, qazaq kinosynyń órisin keńeitip otyrǵan bul ortalyqty qoldaimyn. Desek te, qaperde júrýge tiis bir nárseni aita ketsem deimin.
Aty aityp turǵandai, «Ulttyq filmderdi qolaý memlekettik ortalyǵynda» úmitker filmder «ulttyq kino» mártebesine talasady. Al qatysyp jatqan kinojobalar sol «ulttyq kino» mártebesine laiyq pa? Ony qandai talap-belgiler arqyly anyqtaimyz? Másele osy jóninde bolmaq.
Ortalyq Tóraiymy Gúlnar Bolatqyzynyń deregi boiynsha, ótinim bergen 215 kinogerdiń 10 paiyzǵa jeter-jetpesi ǵana stsenariilerin memlekettik tilde – qazaq tilinde tapsyrǵan. Alǵashqy irikteýden ótip, pitchingke jiberilgen 88 úmitkerlerdiń úsheýi ǵana (!) taza qazaq tilinde qorǵady. Oilanatyn jait. Qasiretti jait. Múshkil jait.
Al, shyn mánindegi ulttyq kino degenimiz ne?
Ol – eń birinshi ulttyń tili, iaǵni, qazaq tili.
Sosyn, jany.
«V nachale bylo Slovo» - deidi Bibliiada. «Óner aldy – qyzyl til» - deidi halqymyz. Iaǵni, barlyq óner ataýlynyń negizi – til. Ulttyń jany da, qasieti de, qasireti de – tilde. Ulttyq erekshelik áýeli tilde uiyp, sosyn júrekke quiylady. Tildi zerdelei almasańyz, ulttyń janyn da zerttei almaisyz. Bul aitqandarym dálelesiz bolsa, iaki, «kino – ol sýretterdiń qozǵalysy ǵoi, tildiń ne qatysy bar» dep ýáj aitatyn adamdar bolsa, tómendegi sýretterge nazar aýdarýyn surar edim:
Birinshi sýret álemge aty áigili qazaq karikatýrashysy Ǵalym Symaǵululynyń alǵashqy týyndylarynyń biri. Eki adam qarama-qarsy turyp alǵan. Aýyzdarynan «aq it kirip, kók it shyǵyp» jatyr. Kórip tursyzdar, sózsiz. Sýret. Ony tek vizýaldyq turǵyda uǵýyńyz kerek. Al, endi aityńyzdarshy, «aýzynan aq it kirip, kók it shyǵady» degen qazaqtyń turaqty sóz tirkesin bilmeitin, onyń maǵynasyn túsinbeitin adam mundai sýret sala ala ma? Árine, sala almaidy. Biraq, eki adamnyń urysyp jatqanyn, qoǵamdyq orynda bir keleńsizdiktiń bolyp jatqanyn kez-kegen jurt ókili beinelik turǵyda túisine alady, biraq óz janynan shyǵara almaidy. Sýretshi qazaqtyń tili arqyly jetken paiym-túsinik, baǵasyn pishin-forma retinde qoldanyp tur. Til – ulttyń tanym kilti degenimiz – osy.
Ekinshi kartina zańǵar sýretshi Qanapiia Teljanovtiki: «Kókpar» dep atalady. Kókpar – ulttyq at sporty túri. Kartinaǵa nazar aýdarǵan adam ondaǵy tartysty, ustanymdy, shiryǵýdy, qaterdi sózsiz ańǵarar edi. Ol da ulttyq kózqaras – kókpar oiyny keiipinde berilgen. Osy kartinadaǵy alapat qýatty kókpardy jete túsine almaǵan, sana súzgisinen ótkize almaǵan adam bere ala ma? Mine, ulttyń jany!
Kinotanýshy, kinosynshy – Nazira Rahmanqyzy bir suhbatynda: «Ulttyq nyshany aiqyn kinony damytaiyq deimiz, tanytaiyq deimiz, biraq ónim qaida?»-dep qalǵan edi. Ras sóz. Biz tilge tiek etip otyrǵan ulttyq kino nyshandary keiingi ýaqyt nazardan tys, baǵasyz, eleýsiz qalǵan sebepti joiylý aldynda. «Ultyq inony qoldaý memlekettik ortalyǵy» stsenariiler qorjynynyń on-aq paiyzy qazaq tilinde bolýy – sonyń aiqyn dáleli. Al, qazaq tildi, qazaqy paiymdy rejisser-mamandar qaida ketti? Esh qaida ketken joq, bar! Tek, tanyp, qoldai bilýimiz kerek.
Kenjebek Shaiqaqov, Elzat Eskendir, Murat Esjan sekildi alǵashqy filmderimen halqaralyq kinofestivalderde báigeden kelgen, bylaiǵy jurttyń da nazaryna ilingen jastardy aitýǵa bolady. Bekzat Smadiiar, Tursynbek Bashar, Esbol Nurahmet jáne t.b. kino álemine jańa aiaq basqan jastardy da ataýǵa bolady. Bulardyń bári qazaq ádebietin tereń meńgergen, álem ádebieti men kino úrdisin jadyna toqyǵan azamattar. Bulardyń bir-ekeýi pitchingke qatysqanymen, birazy bettei almai, uly dúbirdiń qalyń shańynyń astynda «tunshyǵyp» qalyp qoidy.
Byltyrǵa deiin mádeniet ministrligin basqaryp, «qimai-qimai» qoshtasqan adamnyń ulttyq kino jaǵdaiatymen isi bolǵan joq. Qazirgi Mádeniet jáne sport ministri Aqtoty Rahmetollaqyzynyń parasatyna senim arta otyryp, mynadai eki usynys aitar edik:
1. T.Q.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademiiasy janynan arnaiy eki jyldyq avtoryq kino rejisserin daiyndaityn kýrs ashylsa deimiz. Ulttyq kinonyń boiyna ár, denesine jan beretin – ult ádebieti. Ult ádebietin bilmei, ult kinosyn jasaý múmkin emes. Ult ádebietin toqý arqyly tarihi sana qalyptasady. Al tarihi sanasy qalyptaspaǵan adamnan ulttyq kino kútý múmkin emes. Sol sebepti, múmkindik berip jatsa, joǵary bilimi bar, kino men ádebietten maǵlumaty mol jastardy ózim jinap berer edim.
2. «Ulttyq kinony qoldaý memlekettik ortalyǵynda» ótpek budan bylaiǵy pitchingterde qazaq tildi kinojobalardy bólek qaraýyn usynamyn.
Osy eki usynys qolaý tapsa, ýnitarlyq memleketke tán memlekettik tili aiqyn, «Ulttyq kinony qoldaý memlekettik ortalyǵynyń» ustanyp otyrǵan «ulttyq kino» mártebesine shyn laiyq filmder sherýi kelýine jol ashylady dep oilaimyn.
Daniiar Salamattyń áleýmettik jelidegi jazbasy
