جاقىندا عانا «ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتٸك ورتالىعىندا» ەكٸنشٸ پيتچينگ-ٸرٸكتەۋ جۇمىستارى اياقتالدى. قازٸر قاتىسۋشىلار اقتىق شەشٸمدٸ كٷتۋدە. بٸردەن ايتايىن, مەن جاڭا اشىلىپ, قازاق كينوسىنىڭ ٶرٸسٸن كەڭەيتٸپ وتىرعان بۇل ورتالىقتى قولدايمىن. دەسەك تە, قاپەردە جٷرۋگە تيٸس بٸر نەرسەنٸ ايتا كەتسەم دەيمٸن.
اتى ايتىپ تۇرعانداي, «ۇلتتىق فيلمدەردٸ قولاۋ مەملەكەتتٸك ورتالىعىندا» ٷمٸتكەر فيلمدەر «ۇلتتىق كينو» مەرتەبەسٸنە تالاسادى. ال قاتىسىپ جاتقان كينوجوبالار سول «ۇلتتىق كينو» مەرتەبەسٸنە لايىق پا? ونى قانداي تالاپ-بەلگٸلەر ارقىلى انىقتايمىز? مەسەلە وسى جٶنٸندە بولماق.
ورتالىق تٶرايىمى گٷلنار بولاتقىزىنىڭ دەرەگٸ بويىنشا, ٶتٸنٸم بەرگەن 215 كينوگەردٸڭ 10 پايىزعا جەتەر-جەتپەسٸ عانا ستسەنارييلەرٸن مەملەكەتتٸك تٸلدە – قازاق تٸلٸندە تاپسىرعان. العاشقى ٸرٸكتەۋدەن ٶتٸپ, پيتچينگكە جٸبەرٸلگەن 88 ٷمٸتكەرلەردٸڭ ٷشەۋٸ عانا (!) تازا قازاق تٸلٸندە قورعادى. ويلاناتىن جايت. قاسٸرەتتٸ جايت. مٷشكٸل جايت.
ال, شىن مەنٸندەگٸ ۇلتتىق كينو دەگەنٸمٸز نە?
ول – ەڭ بٸرٸنشٸ ۇلتتىڭ تٸلٸ, ياعني, قازاق تٸلٸ.
سوسىن, جانى.
«ۆ ناچالە بىلو سلوۆو» - دەيدٸ بيبلييادا. «ٶنەر الدى – قىزىل تٸل» - دەيدٸ حالقىمىز. ياعني, بارلىق ٶنەر اتاۋلىنىڭ نەگٸزٸ – تٸل. ۇلتتىڭ جانى دا, قاسيەتٸ دە, قاسٸرەتٸ دە – تٸلدە. ۇلتتىق ەرەكشەلٸك ەۋەلٸ تٸلدە ۇيىپ, سوسىن جٷرەككە قۇيىلادى. تٸلدٸ زەردەلەي الماساڭىز, ۇلتتىڭ جانىن دا زەرتتەي المايسىز. بۇل ايتقاندارىم دەلەلەسٸز بولسا, ياكي, «كينو – ول سۋرەتتەردٸڭ قوزعالىسى عوي, تٸلدٸڭ نە قاتىسى بار» دەپ ۋەج ايتاتىن ادامدار بولسا, تٶمەندەگٸ سۋرەتتەرگە نازار اۋدارۋىن سۇرار ەدٸم:
بٸرٸنشٸ سۋرەت ەلەمگە اتى ەيگٸلٸ قازاق كاريكاتۋراشىسى عالىم سىماعۇلۇلىنىڭ العاشقى تۋىندىلارىنىڭ بٸرٸ. ەكٸ ادام قاراما-قارسى تۇرىپ العان. اۋىزدارىنان «اق يت كٸرٸپ, كٶك يت شىعىپ» جاتىر. كٶرٸپ تۇرسىزدار, سٶزسٸز. سۋرەت. ونى تەك ۆيزۋالدىق تۇرعىدا ۇعۋىڭىز كەرەك. ال, ەندٸ ايتىڭىزدارشى, «اۋزىنان اق يت كٸرٸپ, كٶك يت شىعادى» دەگەن قازاقتىڭ تۇراقتى سٶز تٸركەسٸن بٸلمەيتٸن, ونىڭ ماعىناسىن تٷسٸنبەيتٸن ادام مۇنداي سۋرەت سالا الا ما? ەرينە, سالا المايدى. بٸراق, ەكٸ ادامنىڭ ۇرىسىپ جاتقانىن, قوعامدىق ورىندا بٸر كەلەڭسٸزدٸكتٸڭ بولىپ جاتقانىن كەز-كەگەن جۇرت ٶكٸلٸ بەينەلٸك تۇرعىدا تٷيسٸنە الادى, بٸراق ٶز جانىنان شىعارا المايدى. سۋرەتشٸ قازاقتىڭ تٸلٸ ارقىلى جەتكەن پايىم-تٷسٸنٸك, باعاسىن پٸشٸن-فورما رەتٸندە قولدانىپ تۇر. تٸل – ۇلتتىڭ تانىم كٸلتٸ دەگەنٸمٸز – وسى.
ەكٸنشٸ كارتينا زاڭعار سۋرەتشٸ قاناپييا تەلجانوۆتٸكٸ: «كٶكپار» دەپ اتالادى. كٶكپار – ۇلتتىق ات سپورتى تٷرٸ. كارتيناعا نازار اۋدارعان ادام ونداعى تارتىستى, ۇستانىمدى, شيرىعۋدى, قاتەردٸ سٶزسٸز اڭعارار ەدٸ. ول دا ۇلتتىق كٶزقاراس – كٶكپار ويىنى كەيٸپٸندە بەرٸلگەن. وسى كارتيناداعى الاپات قۋاتتى كٶكپاردى جەتە تٷسٸنە الماعان, سانا سٷزگٸسٸنەن ٶتكٸزە الماعان ادام بەرە الا ما? مٸنە, ۇلتتىڭ جانى!
كينوتانۋشى, كينوسىنشى – نازيرا راحمانقىزى بٸر سۇحباتىندا: «ۇلتتىق نىشانى ايقىن كينونى دامىتايىق دەيمٸز, تانىتايىق دەيمٸز, بٸراق ٶنٸم قايدا?»-دەپ قالعان ەدٸ. راس سٶز. بٸز تٸلگە تيەك ەتٸپ وتىرعان ۇلتتىق كينو نىشاندارى كەيٸنگٸ ۋاقىت نازاردان تىس, باعاسىز, ەلەۋسٸز قالعان سەبەپتٸ جويىلۋ الدىندا. «ۇلتىق ينونى قولداۋ مەملەكەتتٸك ورتالىعى» ستسەنارييلەر قورجىنىنىڭ ون-اق پايىزى قازاق تٸلٸندە بولۋى – سونىڭ ايقىن دەلەلٸ. ال, قازاق تٸلدٸ, قازاقى پايىمدى رەجيسسەر-ماماندار قايدا كەتتٸ? ەش قايدا كەتكەن جوق, بار! تەك, تانىپ, قولداي بٸلۋٸمٸز كەرەك.
كەنجەبەك شايقاقوۆ, ەلزات ەسكەندٸر, مۇرات ەسجان سەكٸلدٸ العاشقى فيلمدەرٸمەن حالقارالىق كينوفەستيۆالدەردە بەيگەدەن كەلگەن, بىلايعى جۇرتتىڭ دا نازارىنا ٸلٸنگەن جاستاردى ايتۋعا بولادى. بەكزات سمادييار, تۇرسىنبەك باشار, ەسبول نۇراحمەت جەنە ت.ب. كينو ەلەمٸنە جاڭا اياق باسقان جاستاردى دا اتاۋعا بولادى. بۇلاردىڭ بەرٸ قازاق ەدەبيەتٸن تەرەڭ مەڭگەرگەن, ەلەم ەدەبيەتٸ مەن كينو ٷردٸسٸن جادىنا توقىعان ازاماتتار. بۇلاردىڭ بٸر-ەكەۋٸ پيتچينگكە قاتىسقانىمەن, بٸرازى بەتتەي الماي, ۇلى دٷبٸردٸڭ قالىڭ شاڭىنىڭ استىندا «تۇنشىعىپ» قالىپ قويدى.
بىلتىرعا دەيٸن مەدەنيەت مينيسترلٸگٸن باسقارىپ, «قيماي-قيماي» قوشتاسقان ادامنىڭ ۇلتتىق كينو جاعداياتىمەن ٸسٸ بولعان جوق. قازٸرگٸ مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترٸ اقتوتى راحمەتوللاقىزىنىڭ پاراساتىنا سەنٸم ارتا وتىرىپ, مىناداي ەكٸ ۇسىنىس ايتار ەدٸك:
1. ت.ق.جٷرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ٶنەر اكادەميياسى جانىنان ارنايى ەكٸ جىلدىق اۆتورىق كينو رەجيسسەرٸن دايىندايتىن كۋرس اشىلسا دەيمٸز. ۇلتتىق كينونىڭ بويىنا ەر, دەنەسٸنە جان بەرەتٸن – ۇلت ەدەبيەتٸ. ۇلت ەدەبيەتٸن بٸلمەي, ۇلت كينوسىن جاساۋ مٷمكٸن ەمەس. ۇلت ەدەبيەتٸن توقۋ ارقىلى تاريحي سانا قالىپتاسادى. ال تاريحي ساناسى قالىپتاسپاعان ادامنان ۇلتتىق كينو كٷتۋ مٷمكٸن ەمەس. سول سەبەپتٸ, مٷمكٸندٸك بەرٸپ جاتسا, جوعارى بٸلٸمٸ بار, كينو مەن ەدەبيەتتەن ماعلۇماتى مول جاستاردى ٶزٸم جيناپ بەرەر ەدٸم.
2. «ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتٸك ورتالىعىندا» ٶتپەك بۇدان بىلايعى پيتچينگتەردە قازاق تٸلدٸ كينوجوبالاردى بٶلەك قاراۋىن ۇسىنامىن.
وسى ەكٸ ۇسىنىس قولاۋ تاپسا, ۋنيتارلىق مەملەكەتكە تەن مەملەكەتتٸك تٸلٸ ايقىن, «ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتٸك ورتالىعىنىڭ» ۇستانىپ وتىرعان «ۇلتتىق كينو» مەرتەبەسٸنە شىن لايىق فيلمدەر شەرۋٸ كەلۋٸنە جول اشىلادى دەپ ويلايمىن.
دانييار سالاماتتىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ جازباسى
