Ult jetistikteri onyń mentalitetine táýeldi

Ulttyq mentalitet – ulttyń sanasynyń biiktigi, ózindik danalyǵy, onyń jedel damýynyń qýat kózi. Qazaqstan halqyn rýh biiktigine jeteleýge; qazaq qalpyn, onyń minezin jańa zaman arnasynda kóshten qalmaityndai etip qalyptastyrýǵa, ziialylyqty tý etip, ult qamyn óz qamymen qatar oilaityn el azamattarynyń bári mindetti. Passionarlyqqa jetken elderdiń qupiiasy – adam faktory, tańdaý erkindigi men ony aiqyndaýdaǵy senimdilik.

Memlekettik qurylystyń damýyn baqylaǵanda eldiń álemdik reitingtegi orny onyń turǵyndarynyń sanyna nemese resýrstarynyń moldyǵyna bailanysty emes. Qudailar eli dep atalatyn Úndistan men Aspan asty eli – Qytai turǵyndar sany jaǵynan ózge elderden anaǵurlym qol úzip alǵa shyǵyp ketkenimen, jarqyn mádenieti men tereń filosofiiasy bar tamasha ózindik órkenieti qalyptasqanymen, tutynýda biz búginde japon men nemis taýarlaryna basymdyq beremiz. Sebebi, Germaniia men Japoniia ózderiniń qundylyqtan júie­sin, óz mentalitetin qurǵan, «nemis sapasy», «japon sapasy» dep atalatyn taýar baǵasyna qosa beriletin kepil­dik pen abyroi qalyptastyrǵan.
Japondardyń tutas urpaqtary samýrailyqtyń jan-dúniesine, onyń mentaldyq mánine nár beretin samý­railardyń Býsido ar-namys kodeksiniń talaptaryna sai tárbielengen. Japondardyń ómir súrý qalpy men japondyq minez kórsetetin samýrailyq traktattary sońǵy 300 jyldan astam ýaqyt memlekettik basqarý men iskerlik qyzmet salalarynda paidalanylyp keledi. Olardaǵy negizgi erejeler mynalar: árbir ónerden habaryń bolsyn, jattyǵý da bir baǵytyń bolsyn; barlyq kásipterdiń jónin bil; kórinbeitindi bolja; paidasyz ispen eshýaqytta ainalyspa. Japondyqtardy jetildiretin rýh mynadai qundylyqtarǵa ie: mindettilik, paryz, qabilettilik pen rýhanilyqtyń odaǵy, sapaǵa mán berý, qadyr-qasiet kúshi, jetilýge talaptaný faktory, «rýh jailylyǵy» mádenieti, «jaqsysyn alyp, jamanyn qaldyrý» printsipin ustaný, «isti mahabbatpen júrgizý». Samý­railardyń moraldyq-etikalyq kodeksi «Qatelikti birden túzetý kerek, ony jasyram deseń, ol burynǵydan da ábestikke uryndyrady jáne aýyr tietin bolady» degen printsipti ustanady. Japon ultynyń kóbi ózderin dara, biik printsipteri bar, tártipti jáne ásemdikti sezine alatyn tulǵa retinde kórgisi keledi. Kaidzen mentaliteti (úzdiksiz jaqsarý) árbir japondyqtyń qanynda bolýy tiis – iskerlikte de, ómirde de mynadai printsipterdiń kepi­li: barlyǵy túgeldei jaqsara alady jáne jaqsarýy tiis; synaǵanǵa emes, qatelikterdi joiatyn jaqsartýlar jaily usynysqa ózińdi baǵytta; aldymen tabys emes – sapa, tutynýshyny qanaǵattandyrǵan jaǵdaida ǵana kásip­oryn­nyń isi alǵa basady; árkim-aq prob­lema­lardy kórsetip, ony jaqsartý jai­ly usynystar jasai alady. Ekinshi dúniejúzilik soǵystan jeńilis tapqan Japoniia men Germaniiada ulttyq mobilizatsiia sol elderde qalyptasqan ulttyq dástúrler áser etti.
Germaniiadaǵy «tutynýshy – korol» dep atalatyn ulttyq óndiristik us­ta­nym men «tutynýshy ónimge riza bolýy kerek, al, idealdaǵydai bolsyn desek tutynýshy ónimge súiinishti bolýy tiis» degen maqsatynyń nemis óndi­risinde birden emes, júzjyldyqtar óte kele qalyptasqanyn moiyndaý kerek. Nemisterdiń sharýashylyq tártibi, kásipkerlik mádenieti jaily eldiń búgingi jetistikteriniń negizin qalaǵan belgili saiasaty erte ortaǵasyrlyq mer­zimnen beri qalyptasyp kele jatqan úrdister edi. XIII ǵasyrda-aq kelisimderdi qu­qyqtyq qorǵaityn, mámilelerdi esepke alatyn júie quryldy. XVII ǵasyrdyń basynda Reihstag monopoliiaǵa qarsy zań qabyldady. Bizdiń elde ondai zań 400 jyldan keiin qabyldandy. Bizdiń qazirgi Konstitýtsiiamyzda bekitilgen menshik qoǵam igiligine de qyzmet etýi tiis degen ereje ol elde sol kezdiń ózinde-aq naqtylanǵan bolatyn. Bizde ol da áli konstansa retinde ǵana solai. Nemis biznesine «Kim jaqsarýǵa tyryspasa, ol jaqsy bola almaidy» degen ereje tán. Bizdegi uran «tez baiýdyń qai erejesi bolsa da, ustanyp qal» bolyp tur.
Nemister remeslony óner dárejesine kótere bildi, olardyń sapa úrdisi menta­litettiń bir kórinisi retinde, saiyp kelgende iskerlik etikasyn jáne ulttyq sana-sezim deńgeiindegi jaýapkershilikti qalyptastyratyn mynadai ulttyq sapalar arqyly jetile tústi: yjdaǵat­tylyq, senimdilik, aiqyndyq, mazmun­dylyq, ishine úńilý, jetilýge, jańalyqqa umtylý, qoǵam aldyndaǵy áleýmettik jaýapkershilik, synǵa syndarly qaraý men ony qabyldaý qabileti, jónge jyǵylý, shyǵarmashylyqqa beiimdilik, ikemdilik, óz betimen jumys atqara alý, ynta­lylyq, birlesip jumys atqara bilý.
Ulttyń  azamattyq mentaliteti – ol dil, onyń  negizi baiyrǵy ulttyq biik parasatta, ol ulttyq igilikti molaitatyn óndiristik mádenietke de áser etedi, sol arqyly ár otba­­syna joǵary tabys keltiretini aiqyn. Memlekettiń búkilálemdik reitingtegi ornyn anyqtaityn ulttyq mentalitettiń kezekti bir fenomeni – korrýptsiiany túisiný indeksi (korrýptsiia sóziniń orysshasy alyn­dy, sebebi – sybailas jemqorlyq sózi onyń tolyq maǵynasyn bermeidi). Bul indeks álemdik reitingte joǵary oryn­dardy iemdengen elderde óte tómen. Aldyńǵy úshtiktegi elderde (Jańa Zelandiia, Shvetsiia, Singapýr) tómengi korrýptsiia (óz mindetin oryndaǵany úshin alynatyn usaq alym) atymen joq. 
Irlandiia, Singapýr elderinde mem­lekettik sheneýnikke korrýptsiiasy úshin ustalý kisi óltirýmen teń. Bul elderdegi qoǵamdyq pikir moral turǵysynan qaraǵanda korrýptsiiaǵa shatylýdy memleketke jaýlyq jasaýmen teńestiredi. Singapýrda: «korrýptsiia, esirtki paidalaný, urlyq, jezókshelik – ólim» degen azamattyq oi-sana qalyp­tasqan.
Joǵaryda «korrýptsiia» sózi resmi qazaqshalanǵanda tolyq maǵynaǵa ie emes» dedik. Soǵan dálel: «sybailas jemqorlyq» – bir adamnyń ekinshi adammen nemese bir toptyń ekinshi bir toppen sybailasyp, kelisip alyp kóldeneń tabys tabýy jáne ony bólisýi dep túsinýge keledi. Al, tómengi deńgeidegi korrýptsiia sybailasyp jasalmaidy, ony bir qyzmet ornynyń iesi qolynan kelip turǵan, memleket nemese mekeme ony sol qyzmetti jasaýǵa mindettep qoiǵan jerde otyryp, sol qyzmeti úshin aqy dámetetin, ony bermese isin tyndyrmaityn dárejege aparyp qoiǵan jaǵdaidy aitady. Máselen, búldirshindi balabaqshaǵa ornalastyrý kezegi kelip tursa da keiin ysyryla beredi, bir jerden málimet alǵyń kelse bos otyryp-aq keiinge qaldyrý, t.s.s. Bul – qoǵamdyq sanada árbir sheneýnikke «men turǵyndarǵa qyzmet etý úshin osynda otyrmyn, sol úshin jalaqy alamyn» dep óz jumysyn, turǵyndar aldyndaǵy jaýapkershiligin qalyptastyra almaǵanymyzdan.
Birikken Arab Ámirligin alyp qarasaq, ótken ǵasyrdyń 60-jyldaryna deiin ol el kedeilik jailaǵan, dastarhan máziri bar bolǵany bes-aq tamaq ónimderi túrlerinen turatyn, aýanyń temperatýrasy jyl on eki ai 60 gradýstyń shamasynda bolatyn el bolǵan. Olar kartofel, qyzanaq degenderdiń ne ekenin bilmegen. Abý Dabi kishkentai ǵana balyqshylar aýyly bolǵan. Ámirlikterdiń baǵyna sol jyldary elge eki igilik kelgen: 1) bilik basyna korol Zeid kelgen; 2) elde mol munai kózderi igerile bastaǵan. Osy eki faktordyń nátijesinde otyz jyl ótpei olar álemdegi ozyq elderdiń qataryna kirdi. Korol Zeidtiń bar bolǵany úsh synyptyq qana bilimi bolǵan. Ol bilikke kele sala 1 + 1 = 11 degen ereje usynǵan, iaǵni, bailyǵymyz ben biligimiz arqyly biz birneshe ese bai bolýǵa tiispiz degen. Ol eń aldymen 60 gradýstyq ystyqty tómendetýge tyrysqan. Ol úshin jerdi kógaldandyrýǵa boi urǵan. Tuz basqan jerge ekken aǵashtary kóp uzamai solyp qala bergen soń, aǵashtardyń tamyryn jerdegi sor ótpeitin etip oratyp egetin bolǵan. Kógaldyq shópter men gúlderdi de solai ekkizgen. Alaida, aǵashtardyń boi túzep ósýine Parsy shyǵanaǵynan udaiy soǵatyn tuzdy jel zalal keltirip, báribir, aǵashtar kópke barmai, solyp qalǵan. 
Óz halqynyń jalqaýlyǵyn bile­tin korol, elinen ótip bara jatqan jolaý­shylardyń bárin kóp aqsha beretinin aityp, elde qalyp jumys isteýge úndegen. Olardy jerdi kógaldandyrýmen qatar qala salýǵa jumsaǵan. Qala salynǵan soń jeldiń ekpini báseńdep, baǵyty ózgergen de, aǵashtardy tuzdy jel óltire almaityn bolǵan. Osylai qalalar gúldengen. Bas-aiaǵy 15-20 jylda qaladaǵy ystyq aýanyń temperatýrasy 40 gradýstan as­paityn dárejege jetken. Qalaǵa kelýshiler kóbeigen, onda óndiris dami bastaǵan. Munai satyp alǵan elder jańa tehnologiialar engizip, zaýyttar men fabrikalar salyp, nátijesinde jańa jumys oryndary ashylyp, jumys­syzdyq azaiǵan. Flora men faýnanyń kóbeiýi qalany kóriktendirgen. Kógaldar men aǵashtardan shyqqan ottegi molaiyp, qala turǵyndarynyń densaýlyǵy jaqsarǵan. Búginde eldegi ulttyq tabys­tyń 30-40 paiyzy munaidan, qal­ǵany óndiris pen týrizmnen túsedi.
Bizdiń elimizde de osy shirek ǵasyr ishinde osy sekildi isterdi atqarýda eleýli ilgerileýshilik bar. Elbasynyń Astana qalasynyń tóńiregin keń aýmaqta jasyl beldeý jasattyrǵany qysynyń jumsaq, jazynyń alapat jeldiń nátijesinde bolatyn shań tozańnan aiyrdy. Qaladaǵy jerdiń bárinde ǵimarattar, joldar, trotýarlar, parkterden basqa jaǵdaida jasyl shóp, gúlzarlar nemese tas tóselgen bolýy tiis, – degen Prezident tapsyrmasy da muqiiat oryndaldy. Bizdiń oiymyzsha, mentalitet – memlekettik basqarýdyń úlken resýrsy. Ol birkelki, túsinikti, ulttyń túisinýine jáne basqarýǵa bolatyn jaǵdaida bolǵanda ǵana onyń ónimdiligi ulttyń tiimdiligine qyzmet ete alady. Mentalitet – adamdardyń álemdi qabyldaýy, qalai kórse, solai ómir súrýi jáne olardyń kóńil-kúiin, aqylyn babyna keltirýi. Demek, aqyldy babyna keltirý múmkin bolǵany. Biraq, áser etý men zorlaý ekeýi eki basqa, onyń shekarasy názik.
Kóptegen órkenietterdiń tarihynda ar-namys kodeksi dep atalatyn derjavalyq poten­tsialdyń iadrosy sanalatyn qun­dylyqtar bar, olar dvoriandarǵa, ariilerge, sherkes dvoriandaryna, t.s.s. arnaýly toptarǵa arnalǵan. Mysal úshin alar bolsaq, Shyńǵyshannyń Iassasy, Ámir Temirdiń jinaǵy, qalmaqtardyń «Jasaǵasy», che­shen­derdiń «Konahallasy», japondar­dyń Býsidosy, ázirbaijandardyń «Kitabi Dede Gorgýty», t.b. sekildi ulttyń rýhyna nár beretin, tek qana memlekettik múdde úshin qyzmet etetin kodeksteri bar. Álemde amerikalyqtyń, nemistiń, japondyqtyń klassikalyq beinesi bar. Nemistiń, japonnyń, ózbektiń mentaliteti dese, biz ony ulttyń jaqsy jaqtary dep túsi­nemiz. Al, qazaqtyń mentaliteti dep biz neni aitamyz? Qazaqtyń búgingi tanymal beinesi qandai? Rasynda, qazaqtyń mentaliteti (dili, beinesi) buryn qandai edi, búgin qandai, oilap kórelikshi. Bu­rynǵy qazaq namysty qoldan ber­meitin. Sol minezimen ulan-baitaq jer­­di iemdenip qalyp edi. Abai «Otyz toǵy­zynshy sózinde»:  burynǵy bizdiń ata-babalarymyzdyń bul zamandaǵylardan artyq eki minezi bar eken. Áýeli – ol zamanda el basy, top basylaryna eki tizgin, bir shylbyrdy beredi eken de, isine aralaspaidy eken. Ekinshisi – namysqor keledi eken. At atalyp, arýaq shaqyrylǵan jerde aǵaiynǵa ókpe, arazdyqqa qaramaidy eken, janyn salysady eken. Kániki, endi osy eki minez qaida? Bular da arlylyq, namystylyq, tabandylyqtan keledi. Bulardan airyldyq» deidi. Budan shyq­ty, bizdiń qazaq senim men namys­ty sonaý Abai zamanynda-aq joǵaltyp alǵan eken. Sol airylǵannan osy kúnge deiin bul beinemiz qalpyna kelmepti.Qazaqtyń erkindikke qushtarlyǵy, bir sózdiligi, úlkendi tyńdaityny, ýájge turatyny, er kóńildiligi sol zamanǵy qalypta qal­dy ma? Ol kezden qazaqta qalsa etti kóp jeitini men toishyl-serýenshildigi ǵana qaldy-aý osy. Demek, mentalitet ultqa qyzmet etýi de, qarsy qyzmet etýi de múmkin. Jáne adamnyń mentalitetine syrtqy ortanyń da áseri bolady. Ol dinamika zańdaryna baǵynady, ol regressiia túrinde de, progressiia túrinde de bolýy múmkin.
Memleket quraýshy ulttyń birinshi sortty ekenin aita túsý qajet pe?!
Biz «kim mańyzdy?» degen saýaldy jii aityp, «ne mańyzdy?» degendi umytyp bara jatqan joqpyz ba?
Respýblikamyzdaǵy negizdemelik prin­tsip­terdiń arasynda «qoǵamdyq kelisim men qazaqstandyq patriotizm» Konstitýtsiia­myzda jazýly. Osy qazaqstandyq patrio­tizmniń negizinde ulttyq azamattyq mentalitet jatqan joq pa?
Bir ulttyń atyn iemdený úshin aza­mattyq qaitarym bolýy tiis. 
Mentalitet pen ulttyń keleshegin beti­men jiberýge de bolady, ony ulttyń  kórkeiýi úshin onyń tiimdiligin arttyrýǵa qabiletti basqarýǵa bolatyn memlekettik resýrs retinde qaraýǵa da bolady.
Mentalitet – ulttyń belgisi, qasieti. Belgisi men qasietterin ózgertý arqyly ultty ózgertýge bola ma? Basqa sózben aitqanda, qoǵam adamnyń minezin ózger­tedi, múmkin adamnyń minezin emes, tabi­ǵatyn ózgertken jón bolar ma edi?! 
Mentalitet týma qasiet emes, qalyp­tastyrýǵa bolatyn qasiet.
Búgingi qazaqstandyqtarǵa katarsis (ta­zarý, arylý, jetilý) retinde ulttyq ar-namys kodeksi nemese ulttyń etikalyq kody qajet. Ol ulttyń biik parasatyn zertteýshi, jigerlendirýshi jáne birlestirýshi kúshi bolýy kerek. Etika kodeksi qazaqstandyq mentalitettiń máni, rýhani dińgegi, memle­kettiń ulylyǵyn qalyptastyratyn poten­tsialdyń iadrosy bolýy tiis. Bundai kodekster bizde ishinara bar. Biraq, olar birtutas emes, ár túrli salalarǵa qatysty bolyp keledi (memlekettik qyzmetshilerdiń, dári­­gerlerdiń, depýtattardyń, sýdia­lar­dyń, psihologtardyń), biraq olar kásibi mamandyq ieleriniń kodeksteri. Onyń oń yqpaly da bar. Degenmen, printsipinde kásibi etika qyzmettik bolyp tabylady jáne onyń qoldanys aiasy jumys bastalyp aiaqtalǵansha ǵana, iaǵni, ýaqytsha.
Bizde, barsha halqymyzdy biriktiretin jáne bir-birimen teń sanaityn «Qazaq­standyq etikalyq kodeks» bolýy tiis.
Ulttyń jetistikteri – onyń mentali­tetiniń nátijesi, al, mentalitet trasfor­matsiialanýǵa beiim.
Sondyqtan, mynadai qorytyndy jasaý­ǵa bolady:
– Passionarlyqqa jetken elderdiń qupiiasy – adam faktory, tańdaý erkindigi men ony aiqyndaýdaǵy senimdilik.
– Memlekettiń álemdik reitingtegi orny onyń turǵyndarynyń sanyna nemese resýrstarynyń moldyǵyna bailanysty emes. 
– Mentalitet birkelki, túsinikti, ulttyń túisinýine jáne basqarýǵa bolatyn jaǵdaida bolǵanda ǵana onyń ónimdiligi ulttyń tiimdiligine qyzmet ete alady.
– Mentalitet – adamdardyń álemdi qabyldaýy, qalai kórse, solai ómir súrýi jáne aqylyn babyna keltirýi.
– Qazaqtyń mentaliteti osy dep aitarda, qazaqtyń búgingi tanymal bei­nesin saralaýǵa tiispiz.
– Mentalitet ultqa qyzmet etýi de, qarsy qyzmet etýi de múmkin.
– Memlekettiń búkilálemdik reiting­tegi ornyn anyqtaityn ulttyq men­tali­tettiń bir fenomeni – korrýptsiiany túisiný indeksi.
– Memleket quraýshy ult birinshi sort­ty deý oryndy emes.
– Máseleni «kim mańyzdy?» dep emes, «ne mańyzdy?» dep qoiýymyz kerek.
– Konstitýtsiiamyzda aitylǵan qazaqstandyq patriotizmniń negizinde ulttyq azamattyq mentalitet bar.
– Mentalitet – memlekettik resýrs, memlekettik basqarý resýrsy.
– Mentalitettiń jaǵymdy bel­gil­eri: yjdaǵattylyq, senimdilik, ai­qyn­dyq, mazmundylyq, ishine úńilý, jetilýge tyrysý, jańalyqqa um­tylý, qoǵam aldyndaǵy áleýmettik jaýapkershilik, synǵa syndarly qaraý men ony qabyldaý qabileti, jónge jyǵylý, shyǵarmashylyqqa beiimdilik, ikemdilik, óz betimen jumys atqara alý, yntalylyq, birlesip jumys atqara bilý.
– Mentalitettiń jaǵymsyz belgi­leri: enjarlyq, namyssyzdyq, satqyn­dyq, dúniege berilý, jaǵympazdyq, t.s.s.
– Mentalitet týma qasiet emes, qalyptastyrýǵa bolatyn qasiet.
– Bizge qazaqstandyq mentalitettiń máni, rýhani dińgegi, memlekettiń uly­lyǵyn qalyptastyratyn poten­tsial­dyń iadrosy bolarlyq «Qazaqstandyq etikalyq» kodeks kerek.
– Ulttyń jetistikteri – onyń mentalitetine táýeldi.
Mentalitet degenimiz – dil. Dildi qa­lyp­tastyrýǵa bolady. Mentaliteti biik dep qai minezderdi aitamyz, iaǵni, nieti­mizdegidei qalyptasqan, bizdiń qalaýymyzdaǵy qazaq mentaliteti qa­lai bolýǵa kerek? Ol – ult namysyn da, óz namysyn da biik qoia bilý, jasam­pazdyq, biliktilik, tártiptilik, ardan attamaý, qyzmetin satpaý, qoǵamdikine jáne ózgenikine kózin túsirmeý, ólshemdi bilý, imanǵa sai qyzmet etý.
Biz ulttyq ideiany kóp izdedik. Prezi­dentimiz ulttyq ideiamyz «Máńgilik el» dep usyndy. Qoǵam ony maquldady. «Máńgilik el» atanýǵa jetýi úshin bizdiń mem­leketimiz, úkimetimiz jáne halqymyz básekege qabiletti bolýy tiis. Bul – Prezident usynysy.
Elbasynyń 2004 jáne 2006 jyldarǵy halyqqa arnaǵan Joldaýlarynda Qazaq­stannyń, onyń ekonomikasynyń, Úkimetiniń jáne halqynyń básekege qabiletti bolyp jetilýi – elimizdiń aldyńǵy qatarly elderge teńesýiniń alǵysharty degen tujyrymy negiz bolǵan edi. Shynynda, mynadai tez damyp jatqan zamanda eski zamandaǵydai keń qoltyq jaǵdai elimizdi, qazaǵymyzdy artqa tartpasyn, biz de basqa úzdik elderdiń azamattaryndai qabilet-qarymymyzdy arttyryp, bilim-biligimizdi eselei tússek, tarih kóshinde aldyńǵy qatarly elý eldiń ishinen tabylýymyz múmkin, – degen armanymyz oryndalyp, elýliktiń quramynda bolý turaqtaldy. Aldymyzda jańa maqsat – álemniń 30 ozyq eliniń quramyna ený qoiyldy. Bul jetistik Prezidentimizdiń kóregen saiasatynyń, isti batyl alǵa aparýdaǵy liderlik qasietiniń nátijesi ekeni anyq. 
Rasynda, básekege qabiletti bolý úshin ultymyzdyń mentaliteti óndiristik mádenietti jetildirý arqyly sapaly ónim shyǵarý, korrýptsiiany joiý, memlekettik qyzmetshige senimdi arttyrý, azamattyq sanany saýyqtyrý, ult­tyń ózin-ózi baǵalaýyn kóterý ar­qyly mentalitetimiz jaqsy jaǵynan qalyptassa beriktele túsedi degen oiymyz bizdi alǵa jetelep keledi.
Endi, «Qazaqstan – 2030» Strategiiasynda jariia etken, osy eki aralyqta ózekti bolǵan «áýeli ekonomika, sosyn saiasat» ideiasy elimiz aldyńǵy qatarly 50 eldiń quramynda batyl qadam basqan bul kúnderi, ol óz mindetin atqarǵandyqtan, endigi jerde: «ekonomikalyq áleýet, áleý­mettik qorǵaý, syndarly demokratiia – memleketimizdiń úsh tuǵyrly saiasaty» dep aitýǵa tiispiz. Qazaqtyń kóshi osy úsheýin bir-birinen ajyratpai birge alyp júrgende túzý tartpaq.
Ult mentalitetin baqylaý men túzetip otyrýdaǵy jetekshi kúshter – ziialylar, ǵalymdar men demokrattarymyz árqaisysy ózderi úshin urymtal, upai alatyn máselelerdiń tóńiregin shiyrlai bermei, keń kólemde oilap, júieli isterge qol sozar mezgil jetken siiaqty. 

Kemel Myrzageldi, professor,
Gúlnar Baigeldi, MBA  magistri