ۇلت جەتٸستٸكتەرٸ ونىڭ مەنتاليتەتٸنە تەۋەلدٸ

ۇلتتىق مەنتاليتەت – ۇلتتىڭ ساناسىنىڭ بيٸكتٸگٸ, ٶزٸندٸك دانالىعى, ونىڭ جەدەل دامۋىنىڭ قۋات كٶزٸ. قازاقستان حالقىن رۋح بيٸكتٸگٸنە جەتەلەۋگە; قازاق قالپىن, ونىڭ مٸنەزٸن جاڭا زامان ارناسىندا كٶشتەن قالمايتىنداي ەتٸپ قالىپتاستىرۋعا, زييالىلىقتى تۋ ەتٸپ, ۇلت قامىن ٶز قامىمەن قاتار ويلايتىن ەل ازاماتتارىنىڭ بەرٸ مٸندەتتٸ. پاسسيونارلىققا جەتكەن ەلدەردٸڭ قۇپيياسى – ادام فاكتورى, تاڭداۋ ەركٸندٸگٸ مەن ونى ايقىنداۋداعى سەنٸمدٸلٸك.

مەملەكەتتٸك قۇرىلىستىڭ دامۋىن باقىلاعاندا ەلدٸڭ ەلەمدٸك رەيتينگتەگٸ ورنى ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ سانىنا نەمەسە رەسۋرستارىنىڭ مولدىعىنا بايلانىستى ەمەس. قۇدايلار ەلٸ دەپ اتالاتىن ٷندٸستان مەن اسپان استى ەلٸ – قىتاي تۇرعىندار سانى جاعىنان ٶزگە ەلدەردەن اناعۇرلىم قول ٷزٸپ العا شىعىپ كەتكەنٸمەن, جارقىن مەدەنيەتٸ مەن تەرەڭ فيلوسوفيياسى بار تاماشا ٶزٸندٸك ٶركەنيەتٸ قالىپتاسقانىمەن, تۇتىنۋدا بٸز بٷگٸندە جاپون مەن نەمٸس تاۋارلارىنا باسىمدىق بەرەمٸز. سەبەبٸ, گەرمانييا مەن جاپونييا ٶزدەرٸنٸڭ قۇندىلىقتان جٷيە­سٸن, ٶز مەنتاليتەتٸن قۇرعان, «نەمٸس ساپاسى», «جاپون ساپاسى» دەپ اتالاتىن تاۋار باعاسىنا قوسا بەرٸلەتٸن كەپٸل­دٸك پەن ابىروي قالىپتاستىرعان.
جاپونداردىڭ تۇتاس ۇرپاقتارى سامۋرايلىقتىڭ جان-دٷنيەسٸنە, ونىڭ مەنتالدىق مەنٸنە نەر بەرەتٸن سامۋ­رايلاردىڭ بۋسيدو ار-نامىس كودەكسٸنٸڭ تالاپتارىنا ساي تەربيەلەنگەن. جاپونداردىڭ ٶمٸر سٷرۋ قالپى مەن جاپوندىق مٸنەز كٶرسەتەتٸن سامۋرايلىق تراكتاتتارى سوڭعى 300 جىلدان استام ۋاقىت مەملەكەتتٸك باسقارۋ مەن ٸسكەرلٸك قىزمەت سالالارىندا پايدالانىلىپ كەلەدٸ. ولارداعى نەگٸزگٸ ەرەجەلەر مىنالار: ەربٸر ٶنەردەن حابارىڭ بولسىن, جاتتىعۋ دا بٸر باعىتىڭ بولسىن; بارلىق كەسٸپتەردٸڭ جٶنٸن بٸل; كٶرٸنبەيتٸندٸ بولجا; پايداسىز ٸسپەن ەشۋاقىتتا اينالىسپا. جاپوندىقتاردى جەتٸلدٸرەتٸن رۋح مىناداي قۇندىلىقتارعا يە: مٸندەتتٸلٸك, پارىز, قابٸلەتتٸلٸك پەن رۋحانيلىقتىڭ وداعى, ساپاعا مەن بەرۋ, قادىر-قاسيەت كٷشٸ, جەتٸلۋگە تالاپتانۋ فاكتورى, «رۋح جايلىلىعى» مەدەنيەتٸ, «جاقسىسىن الىپ, جامانىن قالدىرۋ» پرينتسيپٸن ۇستانۋ, «ٸستٸ ماحابباتپەن جٷرگٸزۋ». سامۋ­رايلاردىڭ مورالدىق-ەتيكالىق كودەكسٸ «قاتەلٸكتٸ بٸردەن تٷزەتۋ كەرەك, ونى جاسىرام دەسەڭ, ول بۇرىنعىدان دا ەبەستٸككە ۇرىندىرادى جەنە اۋىر تيەتٸن بولادى» دەگەن پرينتسيپتٸ ۇستانادى. جاپون ۇلتىنىڭ كٶبٸ ٶزدەرٸن دارا, بيٸك پرينتسيپتەرٸ بار, تەرتٸپتٸ جەنە ەسەمدٸكتٸ سەزٸنە الاتىن تۇلعا رەتٸندە كٶرگٸسٸ كەلەدٸ. كايدزەن مەنتاليتەتٸ (ٷزدٸكسٸز جاقسارۋ) ەربٸر جاپوندىقتىڭ قانىندا بولۋى تيٸس – ٸسكەرلٸكتە دە, ٶمٸردە دە مىناداي پرينتسيپتەردٸڭ كەپٸ­لٸ: بارلىعى تٷگەلدەي جاقسارا الادى جەنە جاقسارۋى تيٸس; سىناعانعا ەمەس, قاتەلٸكتەردٸ جوياتىن جاقسارتۋلار جايلى ۇسىنىسقا ٶزٸڭدٸ باعىتتا; الدىمەن تابىس ەمەس – ساپا, تۇتىنۋشىنى قاناعاتتاندىرعان جاعدايدا عانا كەسٸپ­ورىن­نىڭ ٸسٸ العا باسادى; ەركٸم-اق پروب­لەما­لاردى كٶرسەتٸپ, ونى جاقسارتۋ جاي­لى ۇسىنىستار جاساي الادى. ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان جەڭٸلٸس تاپقان جاپونييا مەن گەرمانييادا ۇلتتىق موبيليزاتسييا سول ەلدەردە قالىپتاسقان ۇلتتىق دەستٷرلەر ەسەر ەتتٸ.
گەرمانيياداعى «تۇتىنۋشى – كورول» دەپ اتالاتىن ۇلتتىق ٶندٸرٸستٸك ۇس­تا­نىم مەن «تۇتىنۋشى ٶنٸمگە ريزا بولۋى كەرەك, ال, يدەالداعىداي بولسىن دەسەك تۇتىنۋشى ٶنٸمگە سٷيٸنٸشتٸ بولۋى تيٸس» دەگەن ماقساتىنىڭ نەمٸس ٶندٸ­رٸسٸندە بٸردەن ەمەس, جٷزجىلدىقتار ٶتە كەلە قالىپتاسقانىن مويىنداۋ كەرەك. نەمٸستەردٸڭ شارۋاشىلىق تەرتٸبٸ, كەسٸپكەرلٸك مەدەنيەتٸ جايلى ەلدٸڭ بٷگٸنگٸ جەتٸستٸكتەرٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاعان بەلگٸلٸ ساياساتى ەرتە ورتاعاسىرلىق مەر­زٸمنەن بەرٸ قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ٷردٸستەر ەدٸ. XIII عاسىردا-اق كەلٸسٸمدەردٸ قۇ­قىقتىق قورعايتىن, مەمٸلەلەردٸ ەسەپكە الاتىن جٷيە قۇرىلدى. XVII عاسىردىڭ باسىندا رەيحستاگ مونوپوليياعا قارسى زاڭ قابىلدادى. بٸزدٸڭ ەلدە ونداي زاڭ 400 جىلدان كەيٸن قابىلداندى. بٸزدٸڭ قازٸرگٸ كونستيتۋتسييامىزدا بەكٸتٸلگەن مەنشٸك قوعام يگٸلٸگٸنە دە قىزمەت ەتۋٸ تيٸس دەگەن ەرەجە ول ەلدە سول كەزدٸڭ ٶزٸندە-اق ناقتىلانعان بولاتىن. بٸزدە ول دا ەلٸ كونستانسا رەتٸندە عانا سولاي. نەمٸس بيزنەسٸنە «كٸم جاقسارۋعا تىرىسپاسا, ول جاقسى بولا المايدى» دەگەن ەرەجە تەن. بٸزدەگٸ ۇران «تەز بايۋدىڭ قاي ەرەجەسٸ بولسا دا, ۇستانىپ قال» بولىپ تۇر.
نەمٸستەر رەمەسلونى ٶنەر دەرەجەسٸنە كٶتەرە بٸلدٸ, ولاردىڭ ساپا ٷردٸسٸ مەنتا­ليتەتتٸڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ رەتٸندە, سايىپ كەلگەندە ٸسكەرلٸك ەتيكاسىن جەنە ۇلتتىق سانا-سەزٸم دەڭگەيٸندەگٸ جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ قالىپتاستىراتىن مىناداي ۇلتتىق ساپالار ارقىلى جەتٸلە تٷستٸ: ىجداعات­تىلىق, سەنٸمدٸلٸك, ايقىندىق, مازمۇن­دىلىق, ٸشٸنە ٷڭٸلۋ, جەتٸلۋگە, جاڭالىققا ۇمتىلۋ, قوعام الدىنداعى ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸك, سىنعا سىندارلى قاراۋ مەن ونى قابىلداۋ قابٸلەتٸ, جٶنگە جىعىلۋ, شىعارماشىلىققا بەيٸمدٸلٸك, يكەمدٸلٸك, ٶز بەتٸمەن جۇمىس اتقارا الۋ, ىنتا­لىلىق, بٸرلەسٸپ جۇمىس اتقارا بٸلۋ.
ۇلتتىڭ  ازاماتتىق مەنتاليتەتٸ – ول دٸل, ونىڭ  نەگٸزٸ بايىرعى ۇلتتىق بيٸك پاراساتتا, ول ۇلتتىق يگٸلٸكتٸ مولايتاتىن ٶندٸرٸستٸك مەدەنيەتكە دە ەسەر ەتەدٸ, سول ارقىلى ەر وتبا­­سىنا جوعارى تابىس كەلتٸرەتٸنٸ ايقىن. مەملەكەتتٸڭ بٷكٸلەلەمدٸك رەيتينگتەگٸ ورنىن انىقتايتىن ۇلتتىق مەنتاليتەتتٸڭ كەزەكتٸ بٸر فەنومەنٸ – كوررۋپتسييانى تٷيسٸنۋ يندەكسٸ (كوررۋپتسييا سٶزٸنٸڭ ورىسشاسى الىن­دى, سەبەبٸ – سىبايلاس جەمقورلىق سٶزٸ ونىڭ تولىق ماعىناسىن بەرمەيدٸ). بۇل يندەكس ەلەمدٸك رەيتينگتە جوعارى ورىن­داردى يەمدەنگەن ەلدەردە ٶتە تٶمەن. الدىڭعى ٷشتٸكتەگٸ ەلدەردە (جاڭا زەلاندييا, شۆەتسييا, سينگاپۋر) تٶمەنگٸ كوررۋپتسييا (ٶز مٸندەتٸن ورىنداعانى ٷشٸن الىناتىن ۇساق الىم) اتىمەن جوق. 
يرلاندييا, سينگاپۋر ەلدەرٸندە مەم­لەكەتتٸك شەنەۋنٸككە كوررۋپتسيياسى ٷشٸن ۇستالۋ كٸسٸ ٶلتٸرۋمەن تەڭ. بۇل ەلدەردەگٸ قوعامدىق پٸكٸر مورال تۇرعىسىنان قاراعاندا كوررۋپتسيياعا شاتىلۋدى مەملەكەتكە جاۋلىق جاساۋمەن تەڭەستٸرەدٸ. سينگاپۋردا: «كوررۋپتسييا, ەسٸرتكٸ پايدالانۋ, ۇرلىق, جەزٶكشەلٸك – ٶلٸم» دەگەن ازاماتتىق وي-سانا قالىپ­تاسقان.
جوعارىدا «كوررۋپتسييا» سٶزٸ رەسمي قازاقشالانعاندا تولىق ماعىناعا يە ەمەس» دەدٸك. سوعان دەلەل: «سىبايلاس جەمقورلىق» – بٸر ادامنىڭ ەكٸنشٸ اداممەن نەمەسە بٸر توپتىڭ ەكٸنشٸ بٸر توپپەن سىبايلاسىپ, كەلٸسٸپ الىپ كٶلدەنەڭ تابىس تابۋى جەنە ونى بٶلٸسۋٸ دەپ تٷسٸنۋگە كەلەدٸ. ال, تٶمەنگٸ دەڭگەيدەگٸ كوررۋپتسييا سىبايلاسىپ جاسالمايدى, ونى بٸر قىزمەت ورنىنىڭ يەسٸ قولىنان كەلٸپ تۇرعان, مەملەكەت نەمەسە مەكەمە ونى سول قىزمەتتٸ جاساۋعا مٸندەتتەپ قويعان جەردە وتىرىپ, سول قىزمەتٸ ٷشٸن اقى دەمەتەتٸن, ونى بەرمەسە ٸسٸن تىندىرمايتىن دەرەجەگە اپارىپ قويعان جاعدايدى ايتادى. مەسەلەن, بٷلدٸرشٸندٸ بالاباقشاعا ورنالاستىرۋ كەزەگٸ كەلٸپ تۇرسا دا كەيٸن ىسىرىلا بەرەدٸ, بٸر جەردەن مەلٸمەت العىڭ كەلسە بوس وتىرىپ-اق كەيٸنگە قالدىرۋ, ت.س.س. بۇل – قوعامدىق سانادا ەربٸر شەنەۋنٸككە «مەن تۇرعىندارعا قىزمەت ەتۋ ٷشٸن وسىندا وتىرمىن, سول ٷشٸن جالاقى الامىن» دەپ ٶز جۇمىسىن, تۇرعىندار الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن قالىپتاستىرا الماعانىمىزدان.
بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸگٸن الىپ قاراساق, ٶتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنا دەيٸن ول ەل كەدەيلٸك جايلاعان, داستارحان مەزٸرٸ بار بولعانى بەس-اق تاماق ٶنٸمدەرٸ تٷرلەرٸنەن تۇراتىن, اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى جىل ون ەكٸ اي 60 گرادۋستىڭ شاماسىندا بولاتىن ەل بولعان. ولار كارتوفەل, قىزاناق دەگەندەردٸڭ نە ەكەنٸن بٸلمەگەن. ابۋ دابي كٸشكەنتاي عانا بالىقشىلار اۋىلى بولعان. ەمٸرلٸكتەردٸڭ باعىنا سول جىلدارى ەلگە ەكٸ يگٸلٸك كەلگەن: 1) بيلٸك باسىنا كورول زەيد كەلگەن; 2) ەلدە مول مۇناي كٶزدەرٸ يگەرٸلە باستاعان. وسى ەكٸ فاكتوردىڭ نەتيجەسٸندە وتىز جىل ٶتپەي ولار ەلەمدەگٸ وزىق ەلدەردٸڭ قاتارىنا كٸردٸ. كورول زەيدتٸڭ بار بولعانى ٷش سىنىپتىق قانا بٸلٸمٸ بولعان. ول بيلٸككە كەلە سالا 1 + 1 = 11 دەگەن ەرەجە ۇسىنعان, ياعني, بايلىعىمىز بەن بٸلٸگٸمٸز ارقىلى بٸز بٸرنەشە ەسە باي بولۋعا تيٸسپٸز دەگەن. ول ەڭ الدىمەن 60 گرادۋستىق ىستىقتى تٶمەندەتۋگە تىرىسقان. ول ٷشٸن جەردٸ كٶگالداندىرۋعا بوي ۇرعان. تۇز باسقان جەرگە ەككەن اعاشتارى كٶپ ۇزاماي سولىپ قالا بەرگەن سوڭ, اعاشتاردىڭ تامىرىن جەردەگٸ سور ٶتپەيتٸن ەتٸپ وراتىپ ەگەتٸن بولعان. كٶگالدىق شٶپتەر مەن گٷلدەردٸ دە سولاي ەككٸزگەن. الايدا, اعاشتاردىڭ بوي تٷزەپ ٶسۋٸنە پارسى شىعاناعىنان ۇدايى سوعاتىن تۇزدى جەل زالال كەلتٸرٸپ, بەرٸبٸر, اعاشتار كٶپكە بارماي, سولىپ قالعان. 
ٶز حالقىنىڭ جالقاۋلىعىن بٸلە­تٸن كورول, ەلٸنەن ٶتٸپ بارا جاتقان جولاۋ­شىلاردىڭ بەرٸن كٶپ اقشا بەرەتٸنٸن ايتىپ, ەلدە قالىپ جۇمىس ٸستەۋگە ٷندەگەن. ولاردى جەردٸ كٶگالداندىرۋمەن قاتار قالا سالۋعا جۇمساعان. قالا سالىنعان سوڭ جەلدٸڭ ەكپٸنٸ بەسەڭدەپ, باعىتى ٶزگەرگەن دە, اعاشتاردى تۇزدى جەل ٶلتٸرە المايتىن بولعان. وسىلاي قالالار گٷلدەنگەن. باس-اياعى 15-20 جىلدا قالاداعى ىستىق اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى 40 گرادۋستان اس­پايتىن دەرەجەگە جەتكەن. قالاعا كەلۋشٸلەر كٶبەيگەن, وندا ٶندٸرٸس دامي باستاعان. مۇناي ساتىپ العان ەلدەر جاڭا تەحنولوگييالار ەنگٸزٸپ, زاۋىتتار مەن فابريكالار سالىپ, نەتيجەسٸندە جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, جۇمىس­سىزدىق ازايعان. فلورا مەن فاۋنانىڭ كٶبەيۋٸ قالانى كٶرٸكتەندٸرگەن. كٶگالدار مەن اعاشتاردان شىققان وتتەگٸ مولايىپ, قالا تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعى جاقسارعان. بٷگٸندە ەلدەگٸ ۇلتتىق تابىس­تىڭ 30-40 پايىزى مۇنايدان, قال­عانى ٶندٸرٸس پەن تۋريزمنەن تٷسەدٸ.
بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە دە وسى شيرەك عاسىر ٸشٸندە وسى سەكٸلدٸ ٸستەردٸ اتقارۋدا ەلەۋلٸ ٸلگەرٸلەۋشٸلٸك بار. ەلباسىنىڭ استانا قالاسىنىڭ تٶڭٸرەگٸن كەڭ اۋماقتا جاسىل بەلدەۋ جاساتتىرعانى قىسىنىڭ جۇمساق, جازىنىڭ الاپات جەلدٸڭ نەتيجەسٸندە بولاتىن شاڭ توزاڭنان ايىردى. قالاداعى جەردٸڭ بەرٸندە عيماراتتار, جولدار, تروتۋارلار, پاركتەردەن باسقا جاعدايدا جاسىل شٶپ, گٷلزارلار نەمەسە تاس تٶسەلگەن بولۋى تيٸس, – دەگەن پرەزيدەنت تاپسىرماسى دا مۇقييات ورىندالدى. بٸزدٸڭ ويىمىزشا, مەنتاليتەت – مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ ٷلكەن رەسۋرسى. ول بٸركەلكٸ, تٷسٸنٸكتٸ, ۇلتتىڭ تٷيسٸنۋٸنە جەنە باسقارۋعا بولاتىن جاعدايدا بولعاندا عانا ونىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸ ۇلتتىڭ تيٸمدٸلٸگٸنە قىزمەت ەتە الادى. مەنتاليتەت – ادامداردىڭ ەلەمدٸ قابىلداۋى, قالاي كٶرسە, سولاي ٶمٸر سٷرۋٸ جەنە ولاردىڭ كٶڭٸل-كٷيٸن, اقىلىن بابىنا كەلتٸرۋٸ. دەمەك, اقىلدى بابىنا كەلتٸرۋ مٷمكٸن بولعانى. بٸراق, ەسەر ەتۋ مەن زورلاۋ ەكەۋٸ ەكٸ باسقا, ونىڭ شەكاراسى نەزٸك.
كٶپتەگەن ٶركەنيەتتەردٸڭ تاريحىندا ار-نامىس كودەكسٸ دەپ اتالاتىن دەرجاۆالىق پوتەن­تسيالدىڭ يادروسى سانالاتىن قۇن­دىلىقتار بار, ولار دۆورياندارعا, ارييلەرگە, شەركەس دۆورياندارىنا, ت.س.س. ارناۋلى توپتارعا ارنالعان. مىسال ٷشٸن الار بولساق, شىڭعىسحاننىڭ ياسساسى, ەمٸر تەمٸردٸڭ جيناعى, قالماقتاردىڭ «جاساعاسى», چە­شەن­دەردٸڭ «كوناحاللاسى», جاپوندار­دىڭ بۋسيدوسى, ەزٸربايجانداردىڭ «كيتابي دەدە گورگۋتى», ت.ب. سەكٸلدٸ ۇلتتىڭ رۋحىنا نەر بەرەتٸن, تەك قانا مەملەكەتتٸك مٷددە ٷشٸن قىزمەت ەتەتٸن كودەكستەرٸ بار. ەلەمدە امەريكالىقتىڭ, نەمٸستٸڭ, جاپوندىقتىڭ كلاسسيكالىق بەينەسٸ بار. نەمٸستٸڭ, جاپوننىڭ, ٶزبەكتٸڭ مەنتاليتەتٸ دەسە, بٸز ونى ۇلتتىڭ جاقسى جاقتارى دەپ تٷسٸ­نەمٸز. ال, قازاقتىڭ مەنتاليتەتٸ دەپ بٸز نەنٸ ايتامىز? قازاقتىڭ بٷگٸنگٸ تانىمال بەينەسٸ قانداي? راسىندا, قازاقتىڭ مەنتاليتەتٸ (دٸلٸ, بەينەسٸ) بۇرىن قانداي ەدٸ, بٷگٸن قانداي, ويلاپ كٶرەلٸكشٸ. بۇ­رىنعى قازاق نامىستى قولدان بەر­مەيتٸن. سول مٸنەزٸمەن ۇلان-بايتاق جەر­­دٸ يەمدەنٸپ قالىپ ەدٸ. اباي «وتىز توعى­زىنشى سٶزٸندە»:  بۇرىنعى بiزدiڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ بۇل زامانداعىلاردان ارتىق ەكi مiنەزi بار ەكەن. ەۋەلi – ول زاماندا ەل باسى, توپ باسىلارىنا ەكi تiزگiن, بiر شىلبىردى بەرەدi ەكەن دە, ٸسٸنە ارالاسپايدى ەكەن. ەكiنشiسi – نامىسقور كەلەدi ەكەن. ات اتالىپ, ارۋاق شاقىرىلعان جەردە اعايىنعا ٶكپە, ارازدىققا قارامايدى ەكەن, جانىن سالىسادى ەكەن. كەنiكي, ەندi وسى ەكi مiنەز قايدا? بۇلار دا ارلىلىق, نامىستىلىق, تاباندىلىقتان كەلەدi. بۇلاردان ايرىلدىق» دەيدٸ. بۇدان شىق­تى, بٸزدٸڭ قازاق سەنٸم مەن نامىس­تى سوناۋ اباي زامانىندا-اق جوعالتىپ العان ەكەن. سول ايرىلعاننان وسى كٷنگە دەيٸن بۇل بەينەمٸز قالپىنا كەلمەپتٸ.قازاقتىڭ ەركٸندٸككە قۇشتارلىعى, بٸر سٶزدٸلٸگٸ, ٷلكەندٸ تىڭدايتىنى, ۋەجگە تۇراتىنى, ەر كٶڭٸلدٸلٸگٸ سول زامانعى قالىپتا قال­دى ما? ول كەزدەن قازاقتا قالسا ەتتٸ كٶپ جەيتٸنٸ مەن تويشىل-سەرۋەنشٸلدٸگٸ عانا قالدى-اۋ وسى. دەمەك, مەنتاليتەت ۇلتقا قىزمەت ەتۋٸ دە, قارسى قىزمەت ەتۋٸ دە مٷمكٸن. جەنە ادامنىڭ مەنتاليتەتٸنە سىرتقى ورتانىڭ دا ەسەرٸ بولادى. ول ديناميكا زاڭدارىنا باعىنادى, ول رەگرەسسييا تٷرٸندە دە, پروگرەسسييا تٷرٸندە دە بولۋى مٷمكٸن.
مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ بٸرٸنشٸ سورتتى ەكەنٸن ايتا تٷسۋ قاجەت پە?!
بٸز «كٸم ماڭىزدى?» دەگەن ساۋالدى جيٸ ايتىپ, «نە ماڭىزدى?» دەگەندٸ ۇمىتىپ بارا جاتقان جوقپىز با?
رەسپۋبليكامىزداعى نەگٸزدەمەلٸك پرين­تسيپ­تەردٸڭ اراسىندا «قوعامدىق كەلٸسٸم مەن قازاقستاندىق پاتريوتيزم» كونستيتۋتسييا­مىزدا جازۋلى. وسى قازاقستاندىق پاتريو­تيزمنٸڭ نەگٸزٸندە ۇلتتىق ازاماتتىق مەنتاليتەت جاتقان جوق پا?
بٸر ۇلتتىڭ اتىن يەمدەنۋ ٷشٸن ازا­ماتتىق قايتارىم بولۋى تيٸس. 
مەنتاليتەت پەن ۇلتتىڭ كەلەشەگٸن بەتٸ­مەن جٸبەرۋگە دە بولادى, ونى ۇلتتىڭ  كٶركەيۋٸ ٷشٸن ونىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا قابٸلەتتٸ باسقارۋعا بولاتىن مەملەكەتتٸك رەسۋرس رەتٸندە قاراۋعا دا بولادى.
مەنتاليتەت – ۇلتتىڭ بەلگٸسٸ, قاسيەتٸ. بەلگٸسٸ مەن قاسيەتتەرٸن ٶزگەرتۋ ارقىلى ۇلتتى ٶزگەرتۋگە بولا ما? باسقا سٶزبەن ايتقاندا, قوعام ادامنىڭ مٸنەزٸن ٶزگەر­تەدٸ, مٷمكٸن ادامنىڭ مٸنەزٸن ەمەس, تابي­عاتىن ٶزگەرتكەن جٶن بولار ما ەدٸ?! 
مەنتاليتەت تۋما قاسيەت ەمەس, قالىپ­تاستىرۋعا بولاتىن قاسيەت.
بٷگٸنگٸ قازاقستاندىقتارعا كاتارسيس (تا­زارۋ, ارىلۋ, جەتٸلۋ) رەتٸندە ۇلتتىق ار-نامىس كودەكسٸ نەمەسە ۇلتتىڭ ەتيكالىق كودى قاجەت. ول ۇلتتىڭ بيٸك پاراساتىن زەرتتەۋشٸ, جٸگەرلەندٸرۋشٸ جەنە بٸرلەستٸرۋشٸ كٷشٸ بولۋى كەرەك. ەتيكا كودەكسٸ قازاقستاندىق مەنتاليتەتتٸڭ مەنٸ, رۋحاني دٸڭگەگٸ, مەملە­كەتتٸڭ ۇلىلىعىن قالىپتاستىراتىن پوتەن­تسيالدىڭ يادروسى بولۋى تيٸس. بۇنداي كودەكستەر بٸزدە ٸشٸنارا بار. بٸراق, ولار بٸرتۇتاس ەمەس, ەر تٷرلٸ سالالارعا قاتىستى بولىپ كەلەدٸ (مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ, دەرٸ­­گەرلەردٸڭ, دەپۋتاتتاردىڭ, سۋديا­لار­دىڭ, پسيحولوگتاردىڭ), بٸراق ولار كەسٸبي ماماندىق يەلەرٸنٸڭ كودەكستەرٸ. ونىڭ وڭ ىقپالى دا بار. دەگەنمەن, پرينتسيپٸندە كەسٸبي ەتيكا قىزمەتتٸك بولىپ تابىلادى جەنە ونىڭ قولدانىس اياسى جۇمىس باستالىپ اياقتالعانشا عانا, ياعني, ۋاقىتشا.
بٸزدە, بارشا حالقىمىزدى بٸرٸكتٸرەتٸن جەنە بٸر-بٸرٸمەن تەڭ سانايتىن «قازاق­ستاندىق ەتيكالىق كودەكس» بولۋى تيٸس.
ۇلتتىڭ جەتٸستٸكتەرٸ – ونىڭ مەنتالي­تەتٸنٸڭ نەتيجەسٸ, ال, مەنتاليتەت تراسفور­ماتسييالانۋعا بەيٸم.
سوندىقتان, مىناداي قورىتىندى جاساۋ­عا بولادى:
– پاسسيونارلىققا جەتكەن ەلدەردٸڭ قۇپيياسى – ادام فاكتورى, تاڭداۋ ەركٸندٸگٸ مەن ونى ايقىنداۋداعى سەنٸمدٸلٸك.
– مەملەكەتتٸڭ ەلەمدٸك رەيتينگتەگٸ ورنى ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ سانىنا نەمەسە رەسۋرستارىنىڭ مولدىعىنا بايلانىستى ەمەس. 
– مەنتاليتەت بٸركەلكٸ, تٷسٸنٸكتٸ, ۇلتتىڭ تٷيسٸنۋٸنە جەنە باسقارۋعا بولاتىن جاعدايدا بولعاندا عانا ونىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸ ۇلتتىڭ تيٸمدٸلٸگٸنە قىزمەت ەتە الادى.
– مەنتاليتەت – ادامداردىڭ ەلەمدٸ قابىلداۋى, قالاي كٶرسە, سولاي ٶمٸر سٷرۋٸ جەنە اقىلىن بابىنا كەلتٸرۋٸ.
– قازاقتىڭ مەنتاليتەتٸ وسى دەپ ايتاردا, قازاقتىڭ بٷگٸنگٸ تانىمال بەي­نەسٸن سارالاۋعا تيٸسپٸز.
– مەنتاليتەت ۇلتقا قىزمەت ەتۋٸ دە, قارسى قىزمەت ەتۋٸ دە مٷمكٸن.
– مەملەكەتتٸڭ بٷكٸلەلەمدٸك رەيتينگ­تەگٸ ورنىن انىقتايتىن ۇلتتىق مەن­تالي­تەتتٸڭ بٸر فەنومەنٸ – كوررۋپتسييانى تٷيسٸنۋ يندەكسٸ.
– مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت بٸرٸنشٸ سورت­تى دەۋ ورىندى ەمەس.
– مەسەلەنٸ «كٸم ماڭىزدى?» دەپ ەمەس, «نە ماڭىزدى?» دەپ قويۋىمىز كەرەك.
– كونستيتۋتسييامىزدا ايتىلعان قازاقستاندىق پاتريوتيزمنٸڭ نەگٸزٸندە ۇلتتىق ازاماتتىق مەنتاليتەت بار.
– مەنتاليتەت – مەملەكەتتٸك رەسۋرس, مەملەكەتتٸك باسقارۋ رەسۋرسى.
– مەنتاليتەتتٸڭ جاعىمدى بەل­گٸل­ەرٸ: ىجداعاتتىلىق, سەنٸمدٸلٸك, اي­قىن­دىق, مازمۇندىلىق, ٸشٸنە ٷڭٸلۋ, جەتٸلۋگە تىرىسۋ, جاڭالىققا ۇم­تىلۋ, قوعام الدىنداعى ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸك, سىنعا سىندارلى قاراۋ مەن ونى قابىلداۋ قابٸلەتٸ, جٶنگە جىعىلۋ, شىعارماشىلىققا بەيٸمدٸلٸك, يكەمدٸلٸك, ٶز بەتٸمەن جۇمىس اتقارا الۋ, ىنتالىلىق, بٸرلەسٸپ جۇمىس اتقارا بٸلۋ.
– مەنتاليتەتتٸڭ جاعىمسىز بەلگٸ­لەرٸ: ەنجارلىق, نامىسسىزدىق, ساتقىن­دىق, دٷنيەگە بەرٸلۋ, جاعىمپازدىق, ت.س.س.
– مەنتاليتەت تۋما قاسيەت ەمەس, قالىپتاستىرۋعا بولاتىن قاسيەت.
– بٸزگە قازاقستاندىق مەنتاليتەتتٸڭ مەنٸ, رۋحاني دٸڭگەگٸ, مەملەكەتتٸڭ ۇلى­لىعىن قالىپتاستىراتىن پوتەن­تسيال­دىڭ يادروسى بولارلىق «قازاقستاندىق ەتيكالىق» كودەكس كەرەك.
– ۇلتتىڭ جەتٸستٸكتەرٸ – ونىڭ مەنتاليتەتٸنە تەۋەلدٸ.
مەنتاليتەت دەگەنٸمٸز – دٸل. دٸلدٸ قا­لىپ­تاستىرۋعا بولادى. مەنتاليتەتٸ بيٸك دەپ قاي مٸنەزدەردٸ ايتامىز, ياعني, نيەتٸ­مٸزدەگٸدەي قالىپتاسقان, بٸزدٸڭ قالاۋىمىزداعى قازاق مەنتاليتەتٸ قا­لاي بولۋعا كەرەك? ول – ۇلت نامىسىن دا, ٶز نامىسىن دا بيٸك قويا بٸلۋ, جاسام­پازدىق, بٸلٸكتٸلٸك, تەرتٸپتٸلٸك, اردان اتتاماۋ, قىزمەتٸن ساتپاۋ, قوعامدٸكٸنە جەنە ٶزگەنٸكٸنە كٶزٸن تٷسٸرمەۋ, ٶلشەمدٸ بٸلۋ, يمانعا ساي قىزمەت ەتۋ.
بٸز ۇلتتىق يدەيانى كٶپ ٸزدەدٸك. پرەزي­دەنتٸمٸز ۇلتتىق يدەيامىز «مەڭگٸلٸك ەل» دەپ ۇسىندى. قوعام ونى ماقۇلدادى. «مەڭگٸلٸك ەل» اتانۋعا جەتۋٸ ٷشٸن بٸزدٸڭ مەم­لەكەتٸمٸز, ٷكٸمەتٸمٸز جەنە حالقىمىز بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولۋى تيٸس. بۇل – پرەزيدەنت ۇسىنىسى.
ەلباسىنىڭ 2004 جەنە 2006 جىلدارعى حالىققا ارناعان جولداۋلارىندا قازاق­ستاننىڭ, ونىڭ ەكونوميكاسىنىڭ, ٷكٸمەتٸنٸڭ جەنە حالقىنىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولىپ جەتٸلۋٸ – ەلٸمٸزدٸڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەرگە تەڭەسۋٸنٸڭ العىشارتى دەگەن تۇجىرىمى نەگٸز بولعان ەدٸ. شىنىندا, مىناداي تەز دامىپ جاتقان زاماندا ەسكٸ زامانداعىداي كەڭ قولتىق جاعداي ەلٸمٸزدٸ, قازاعىمىزدى ارتقا تارتپاسىن, بٸز دە باسقا ٷزدٸك ەلدەردٸڭ ازاماتتارىنداي قابٸلەت-قارىمىمىزدى ارتتىرىپ, بٸلٸم-بٸلٸگٸمٸزدٸ ەسەلەي تٷسسەك, تاريح كٶشٸندە الدىڭعى قاتارلى ەلۋ ەلدٸڭ ٸشٸنەن تابىلۋىمىز مٷمكٸن, – دەگەن ارمانىمىز ورىندالىپ, ەلۋلٸكتٸڭ قۇرامىندا بولۋ تۇراقتالدى. الدىمىزدا جاڭا ماقسات – ەلەمنٸڭ 30 وزىق ەلٸنٸڭ قۇرامىنا ەنۋ قويىلدى. بۇل جەتٸستٸك پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ كٶرەگەن ساياساتىنىڭ, ٸستٸ باتىل العا اپارۋداعى ليدەرلٸك قاسيەتٸنٸڭ نەتيجەسٸ ەكەنٸ انىق. 
راسىندا, بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولۋ ٷشٸن ۇلتىمىزدىڭ مەنتاليتەتٸ ٶندٸرٸستٸك مەدەنيەتتٸ جەتٸلدٸرۋ ارقىلى ساپالى ٶنٸم شىعارۋ, كوررۋپتسييانى جويۋ, مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸگە سەنٸمدٸ ارتتىرۋ, ازاماتتىق سانانى ساۋىقتىرۋ, ۇلت­تىڭ ٶزٸن-ٶزٸ باعالاۋىن كٶتەرۋ ار­قىلى مەنتاليتەتٸمٸز جاقسى جاعىنان قالىپتاسسا بەرٸكتەلە تٷسەدٸ دەگەن ويىمىز بٸزدٸ العا جەتەلەپ كەلەدٸ.
ەندٸ, «قازاقستان – 2030» ستراتەگيياسىندا جارييا ەتكەن, وسى ەكٸ ارالىقتا ٶزەكتٸ بولعان «ەۋەلٸ ەكونوميكا, سوسىن ساياسات» يدەياسى ەلٸمٸز الدىڭعى قاتارلى 50 ەلدٸڭ قۇرامىندا باتىل قادام باسقان بۇل كٷندەرٸ, ول ٶز مٸندەتٸن اتقارعاندىقتان, ەندٸگٸ جەردە: «ەكونوميكالىق ەلەۋەت, ەلەۋ­مەتتٸك قورعاۋ, سىندارلى دەموكراتييا – مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ٷش تۇعىرلى ساياساتى» دەپ ايتۋعا تيٸسپٸز. قازاقتىڭ كٶشٸ وسى ٷشەۋٸن بٸر-بٸرٸنەن اجىراتپاي بٸرگە الىپ جٷرگەندە تٷزۋ تارتپاق.
ۇلت مەنتاليتەتٸن باقىلاۋ مەن تٷزەتٸپ وتىرۋداعى جەتەكشٸ كٷشتەر – زييالىلار, عالىمدار مەن دەموكراتتارىمىز ەرقايسىسى ٶزدەرٸ ٷشٸن ۇرىمتال, ۇپاي الاتىن مەسەلەلەردٸڭ تٶڭٸرەگٸن شيىرلاي بەرمەي, كەڭ كٶلەمدە ويلاپ, جٷيەلٸ ٸستەرگە قول سوزار مەزگٸل جەتكەن سيياقتى. 

كەمەل مىرزاگەلدٸ, پروفەسسور,
گٷلنار بايگەلدي, MBA  ماگيسترٸ