Rejisser, akter, dramatýrg Jumat Shaninnyń týǵanyna 125 jyl
Qazaqtyń ulttyq kásibi teatry degende, biyl týǵanyna 125 jyl tolatyn Jumat Shaninnyń aty aldymen aýzymyzǵa túsedi. 1926 jyly sol kezdegi el astanasy Qyzylordada uiymdasqan qazaq teatrynyń direktory, ári kórkemdik jetekshisi bolyp barǵan J.Shanin jaily belgili teatrtanýshy Baǵybek Qundaqbaev: «El arasynan shyqqan óner sheberleri Eýropa úlgisindegi teatr ónerin jasap, kórýshi qaýymnyń súiispenshiligine bólendi. Solai bolǵanmen de, olarǵa óz betimen, ózderiniń kúshimen teatr jumysyn kásibi jolǵa qoiý asa qiyndyqqa soqty. ...Teatrdyń damýy folklorlyq, etnografiialyq jáne halyqtyq óner aiasymen ǵana shektelýi múmkin emes. Ondai ónerdiń óresi tar, ǵumyry qysqa bolmaq. Jańa uiymdasqan jas ujym teatr ónerin jetik biletin uiymdastyrýshyǵa muqtaj bolatyn. Ondai kórkemdik jetekshilikke – Jumat Shanin sai keldi» – dep jazady.
Bir qyzyǵy, jańa ujymǵa jetekshi bolyp barǵan Shanin Reseide nemese Eýropa jerinde teatr óneri jaily aranýly bilim alǵan adam emes. Bar bitirgen oqýy – Ombydaǵy bir jyldyq býhgalterler kýrsy ǵana. Biraq boiǵa bitken týma alǵyrlyq pen zerdelilik, bilim men eńbektiń arqasynda tutas bir ulttyń teatr óneriniń negizin qalap ketken.
Kindik qany Baianaýla jerinde tamdy desek te, Shaninnyń barlyq shyǵarmashylyq, qairatkerlik ǵumyry elden tysqary jerde ótedi. Resmi ǵumyrbaianynda 1892 jyly Jeltaý degen jerde dúniege kelgen dep jazylǵan. Bul jer qazir Baianaýyl aýdanyndaǵy Kúrkeli aýyldyq okrýginiń aýmaǵynda. Kúrkeliden ońtústikke qarai júrseńiz, 14-15 shaqyrymnan soń Ǵabit Músirepov jazatyn belgili Qos shalqarǵa tirelesiz. Osy Qos shalqardyń qarsysynda, Jeltaýdyń kúngei betinde Jumattyń atasy Shananyń qystaýynyń orny jatyr. Bul jer áli de solai atalady. Odan ári otyz shaqyrymdai jerde aty shýly Qoiandy jermeńkesiniń orny bar. J. Shaninnyń ómiri men shyǵarmashylyǵy jaily «Talant taǵdyry» atty kitap jazǵan Rymǵali Nurǵaliev jas Jumattyń ónerge ǵashyq bolýyna alǵash áser etken osy Qoiandy jármeńkesi edi dep jazady.
Bir ǵajaby, Jeltaý, Sarytaý óńirinde dúniege kelgen jaqsylar jalǵyz Jumatpen shektelmeidi. Osy tóńirekte Pavlodar ýezdik Alash komiteti tóraǵasynyń orynbasary bolǵan Ahmetolla Barlybaev, bul kúnde aty umytylýǵa ainalǵan ult ziialysy Sálemhat Kúlenov, qazaqtan shyqqan tuńǵysh geolog-ǵalym Merǵalym Qadylbekovter týǵan. Alash qairatkeri Qoshke Kemeńgerovtyń atajurty da osy Sarytaýda. Bulardyń barlyǵy da zulmatty zamannyń qurbany bolǵandar...
Qaisybir jyldary Semeidegi oblystyq muraǵattan mynadai bir qujat taýyp alǵan edik. Onda bylai deidi: «Spisok garajdan rasstreliannyh po prigovorý vyezdnoi sessii Voennoi kollegii Verhovnogo sýda SSSR v fevrale-marte 1938 goda v gorode Alma-Ate.
26 fevralia:
1.Jansýgýrov Iliias
2.Kýlenov Salemhat
3.Shanin Jumat
27 fevralia:
4.Qadylbekov Merǵalym
28 fevralia:
5.Toganbaev Kartkoja (J.Aimaýytovtyń «Qartqoja» romanynyń keiipkeri).
Óner men bilimge ǵashyq Jumat 1913 jyly sol kezdegi qazaq ziialylary bas qosqan Ombyǵa baryp, alǵash ret teatr ónerimen tanys bolady. Sondaǵy qazaq jastarynyń oiyn-saýyq keshterine qatysyp, «Birlik» uiymynyń jumysyna aralasady. Zaýytta jumys istei júrip, muǵalim jaldap, óz betinshe bilim alady. Sóitip júrgende Birinshi dúniejúzilik soǵys bastalyp, áskerdiń qara jumysyna alynǵan Jumat onyń da azabyn bir kisidei bastan ótkerip, tek fevral tóńkerisinen keiin ǵana elge oralypty. Jumattyń osydan sońǵy ómiri tek memlekettik qyzmet, sosyn teatr ónerimen ǵana bailanysty. Zaisanǵa ýezdik atqarý komitetiniń tóraǵasy bolyp barǵan ol tek qyzmettiń sheńberinde ǵana qalyp qoimai, jergilikti aqyn-jyraýlarmen jaqyn aralasyp, olardan «Arqalyq batyr» dastynan jazyp alyp, keiin osynyń negizinde kúrdeli darama jazady. Semeidegi «Es-aimaq» teatr trýppasyn basqarady. Bunyń bári aita bersek, taýsylmaityn áńgime. Jumattyń ult teatryn qalyptastyrýdaǵy eńbegi tek spektaklder qoiýmen ǵana shektelmeidi. Ol shyn máninde ulttyq tetardyń irgetasyn qalap ketken adam. Shet el jáne orys klassikteriniń eńbekterin aýdaryp, qazaq kórermenine tanystyrý, teatrdyń ishki-syrtqy jumysyn tártipke keltirý, ártisterdi kásibi deńgeide tárbieleý, oqytý, bir sózben aitsaq, áli de qazaq turmysyna sińisti bolmaǵan tetar ónerin qalyptastyrýda sińirgen eńbegi aityp jetkiliksiz.
J.Shaninnyń ómiri men shyǵarmashylyǵy jaily ara-tura jazylyp júrgendikten, ony qaitalamai-aq qoialyq dedik. Eń bastysy, óner sańlaǵy búginde ataýsyz qalyp jatqan joq. Shymkette óziniń atynda oblystyq drama teatry bar. Mereitoilary da eske alynyp jatady. Bizdiń aitaiyn degenimiz mynaý edi: Baianaýla jerinen kimder shyqty degende, sal-qulash tiziminiń ishinde Jumat Shaninnyń da aty-jóni júredi. Biraq Baian jerinde Jumatty eske salarlyq bir belginiń joqtyǵy eriksiz oiǵa qaldyrady.
Jasyratyny joq, táýelsizdik alǵan soń, el ishi kádimgidei dúrligisip, ataýsyz qalǵan jaqsylaryna eldimekenderdiń attaryn bere bastaǵan. 1993 jyly burynǵy «Iýjnyi» sovhozyna da Jumat Shaninnyń esimi beriledi. Biraq, nege ekeni belgisiz, az ýaqyttan soń aýyl ataýy Kúrkeli bolyp ózgerip ketken. Sebebin surasaq, sol baiaǵy qazaqy salǵyrttyq, qujattary durys bolmaǵan eken deidi. Dál osyndai sebeppen Júsipbek Aimaýytovtyń aty berilgen Josaly aýyly da keiin Jýantóbe bolyp ózgerip ketkenin buryndary jazǵamyz. Sol jyldary Jaiaý Musanyń aty berilgen aýyl da qazir basqasha, Jańatilek bop atalady.
Bir qyzyǵy, Kúrkelige kire beriste «Jumat Shanin aýyly» degen úlken jazý tur. Biraq resmi qujatta aýyl ataýy – Kúrkeli. Taǵy bir aita ketetin jait, aýyldyń orny erte zamanda Qapar degen dáýletti adamnyń qonysy bolǵan eken-mys. Estýimizshe, aýyl adamdarynyń bir toby eldimekenge osy Qapardyń esimin bergisi keletin kórinedi. Tipti, ájeptáýir daý-damai da týyndaǵanǵa uqsaidy. Ol ol ma, keibireýler Júsipbek Aimaýytovqa eskishe hat tanytqan osy Qapar eken degen sóz taratyp jiberipti. Biraq bunyń barlyǵy negizsiz derek. Júsipbekti oqytqan Qapar Ormanbasuly degen adamnyń súiegi Ereimentaý aýdanynyń Ajy aýylynda jatyr. Al, endi Kúrkeli jerin mekendegen Qapar jónine kelsek, ol da óz zamanynda dáýletti, syily adamy bolǵan shyǵar. Biraq Jumat degen bir ulttyń maqtanyshy ǵoi, ekeýin esh salystyrýǵa kelmeidi. Sondyqtan aýyl adamdary aqylǵa kelip, 125 jyldyq mereitoiynyń qarsańynda birtýar tulǵanyń esimin qaitadan jańǵyrtyp, aýylǵa beretin shyǵar dep oilaimyz. Sebebi, Baian jerinde týyldy degesin, Jumat Shaninnyń esimin eske salatyn bir belgi kerek qoi.
Sailaý Baibosyn, Baianaýyl
