رەجيسسەر, اكتەر, دراماتۋرگ جۇمات شانيننىڭ تۋعانىنا 125 جىل
قازاقتىڭ ۇلتتىق كەسٸبي تەاترى دەگەندە, بيىل تۋعانىنا 125 جىل تولاتىن جۇمات شانيننىڭ اتى الدىمەن اۋزىمىزعا تٷسەدٸ. 1926 جىلى سول كەزدەگٸ ەل استاناسى قىزىلوردادا ۇيىمداسقان قازاق تەاترىنىڭ ديرەكتورى, ەرٸ كٶركەمدٸك جەتەكشٸسٸ بولىپ بارعان ج.شانين جايلى بەلگٸلٸ تەاترتانۋشى باعىبەك قۇنداقباەۆ: «ەل اراسىنان شىققان ٶنەر شەبەرلەرٸ ەۋروپا ٷلگٸسٸندەگٸ تەاتر ٶنەرٸن جاساپ, كٶرۋشٸ قاۋىمنىڭ سٷيٸسپەنشٸلٸگٸنە بٶلەندٸ. سولاي بولعانمەن دە, ولارعا ٶز بەتٸمەن, ٶزدەرٸنٸڭ كٷشٸمەن تەاتر جۇمىسىن كەسٸبي جولعا قويۋ اسا قيىندىققا سوقتى. ...تەاتردىڭ دامۋى فولكلورلىق, ەتنوگرافييالىق جەنە حالىقتىق ٶنەر اياسىمەن عانا شەكتەلۋٸ مٷمكٸن ەمەس. ونداي ٶنەردٸڭ ٶرەسٸ تار, عۇمىرى قىسقا بولماق. جاڭا ۇيىمداسقان جاس ۇجىم تەاتر ٶنەرٸن جەتٸك بٸلەتٸن ۇيىمداستىرۋشىعا مۇقتاج بولاتىن. ونداي كٶركەمدٸك جەتەكشٸلٸككە – جۇمات شانين ساي كەلدٸ» – دەپ جازادى.
بٸر قىزىعى, جاڭا ۇجىمعا جەتەكشٸ بولىپ بارعان شانين رەسەيدە نەمەسە ەۋروپا جەرٸندە تەاتر ٶنەرٸ جايلى ارانۋلى بٸلٸم العان ادام ەمەس. بار بٸتٸرگەن وقۋى – ومبىداعى بٸر جىلدىق بۋحگالتەرلەر كۋرسى عانا. بٸراق بويعا بٸتكەن تۋما العىرلىق پەن زەردەلٸلٸك, بٸلٸم مەن ەڭبەكتٸڭ ارقاسىندا تۇتاس بٸر ۇلتتىڭ تەاتر ٶنەرٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاپ كەتكەن.
كٸندٸك قانى باياناۋلا جەرٸندە تامدى دەسەك تە, شانيننىڭ بارلىق شىعارماشىلىق, قايراتكەرلٸك عۇمىرى ەلدەن تىسقارى جەردە ٶتەدٸ. رەسمي عۇمىربايانىندا 1892 جىلى جەلتاۋ دەگەن جەردە دٷنيەگە كەلگەن دەپ جازىلعان. بۇل جەر قازٸر باياناۋىل اۋدانىنداعى كٷركەلٸ اۋىلدىق وكرۋگٸنٸڭ اۋماعىندا. كٷركەلٸدەن وڭتٷستٸككە قاراي جٷرسەڭٸز, 14-15 شاقىرىمنان سوڭ عابيت مٷسٸرەپوۆ جازاتىن بەلگٸلٸ قوس شالقارعا تٸرەلەسٸز. وسى قوس شالقاردىڭ قارسىسىندا, جەلتاۋدىڭ كٷنگەي بەتٸندە جۇماتتىڭ اتاسى شانانىڭ قىستاۋىنىڭ ورنى جاتىر. بۇل جەر ەلٸ دە سولاي اتالادى. ودان ەرٸ وتىز شاقىرىمداي جەردە اتى شۋلى قوياندى جەرمەڭكەسٸنٸڭ ورنى بار. ج. شانيننىڭ ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىعى جايلى «تالانت تاعدىرى» اتتى كٸتاپ جازعان رىمعالي نۇرعاليەۆ جاس جۇماتتىڭ ٶنەرگە عاشىق بولۋىنا العاش ەسەر ەتكەن وسى قوياندى جەرمەڭكەسٸ ەدٸ دەپ جازادى.
بٸر عاجابى, جەلتاۋ, سارىتاۋ ٶڭٸرٸندە دٷنيەگە كەلگەن جاقسىلار جالعىز جۇماتپەن شەكتەلمەيدٸ. وسى تٶڭٸرەكتە پاۆلودار ۋەزدٸك الاش كوميتەتٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولعان احمەتوللا بارلىباەۆ, بۇل كٷندە اتى ۇمىتىلۋعا اينالعان ۇلت زييالىسى سەلەمحات كٷلەنوۆ, قازاقتان شىققان تۇڭعىش گەولوگ-عالىم مەرعالىم قادىلبەكوۆتەر تۋعان. الاش قايراتكەرٸ قوشكە كەمەڭگەروۆتىڭ اتاجۇرتى دا وسى سارىتاۋدا. بۇلاردىڭ بارلىعى دا زۇلماتتى زاماننىڭ قۇربانى بولعاندار...
قايسىبٸر جىلدارى سەمەيدەگٸ وبلىستىق مۇراعاتتان مىناداي بٸر قۇجات تاۋىپ العان ەدٸك. وندا بىلاي دەيدٸ: «سپيسوك گاراجدان راسسترەلياننىح پو پريگوۆورۋ ۆىەزدنوي سەسسيي ۆوەننوي كوللەگيي ۆەرحوۆنوگو سۋدا سسسر ۆ فەۆرالە-مارتە 1938 گودا ۆ گورودە الما-اتە.
26 فەۆراليا:
1.جانسۋگۋروۆ يليياس
2.كۋلەنوۆ سالەمحات
3.شانين جۇمات
27 فەۆراليا:
4.قادىلبەكوۆ مەرعالىم
28 فەۆراليا:
5.توگانباەۆ كارتكوجا (ج.ايماۋىتوۆتىڭ «قارتقوجا» رومانىنىڭ كەيٸپكەرٸ).
ٶنەر مەن بٸلٸمگە عاشىق جۇمات 1913 جىلى سول كەزدەگٸ قازاق زييالىلارى باس قوسقان ومبىعا بارىپ, العاش رەت تەاتر ٶنەرٸمەن تانىس بولادى. سونداعى قازاق جاستارىنىڭ ويىن-ساۋىق كەشتەرٸنە قاتىسىپ, «بٸرلٸك» ۇيىمىنىڭ جۇمىسىنا ارالاسادى. زاۋىتتا جۇمىس ٸستەي جٷرٸپ, مۇعالٸم جالداپ, ٶز بەتٸنشە بٸلٸم الادى. سٶيتٸپ جٷرگەندە بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس باستالىپ, ەسكەردٸڭ قارا جۇمىسىنا الىنعان جۇمات ونىڭ دا ازابىن بٸر كٸسٸدەي باستان ٶتكەرٸپ, تەك فەۆرال تٶڭكەرٸسٸنەن كەيٸن عانا ەلگە ورالىپتى. جۇماتتىڭ وسىدان سوڭعى ٶمٸرٸ تەك مەملەكەتتٸك قىزمەت, سوسىن تەاتر ٶنەرٸمەن عانا بايلانىستى. زايسانعا ۋەزدٸك اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى بولىپ بارعان ول تەك قىزمەتتٸڭ شەڭبەرٸندە عانا قالىپ قويماي, جەرگٸلٸكتٸ اقىن-جىراۋلارمەن جاقىن ارالاسىپ, ولاردان «ارقالىق باتىر» داستىنان جازىپ الىپ, كەيٸن وسىنىڭ نەگٸزٸندە كٷردەلٸ داراما جازادى. سەمەيدەگٸ «ەس-ايماق» تەاتر ترۋپپاسىن باسقارادى. بۇنىڭ بەرٸ ايتا بەرسەك, تاۋسىلمايتىن ەڭگٸمە. جۇماتتىڭ ۇلت تەاترىن قالىپتاستىرۋداعى ەڭبەگٸ تەك سپەكتاكلدەر قويۋمەن عانا شەكتەلمەيدٸ. ول شىن مەنٸندە ۇلتتىق تەتاردىڭ ٸرگەتاسىن قالاپ كەتكەن ادام. شەت ەل جەنە ورىس كلاسسيكتەرٸنٸڭ ەڭبەكتەرٸن اۋدارىپ, قازاق كٶرەرمەنٸنە تانىستىرۋ, تەاتردىڭ ٸشكٸ-سىرتقى جۇمىسىن تەرتٸپكە كەلتٸرۋ, ەرتٸستەردٸ كەسٸبي دەڭگەيدە تەربيەلەۋ, وقىتۋ, بٸر سٶزبەن ايتساق, ەلٸ دە قازاق تۇرمىسىنا سٸڭٸستٸ بولماعان تەتار ٶنەرٸن قالىپتاستىرۋدا سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ ايتىپ جەتكٸلٸكسٸز.
ج.شانيننىڭ ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىعى جايلى ارا-تۇرا جازىلىپ جٷرگەندٸكتەن, ونى قايتالاماي-اق قويالىق دەدٸك. ەڭ باستىسى, ٶنەر ساڭلاعى بٷگٸندە اتاۋسىز قالىپ جاتقان جوق. شىمكەتتە ٶزٸنٸڭ اتىندا وبلىستىق دراما تەاترى بار. مەرەيتويلارى دا ەسكە الىنىپ جاتادى. بٸزدٸڭ ايتايىن دەگەنٸمٸز مىناۋ ەدٸ: باياناۋلا جەرٸنەن كٸمدەر شىقتى دەگەندە, سال-قۇلاش تٸزٸمٸنٸڭ ٸشٸندە جۇمات شانيننىڭ دا اتى-جٶنٸ جٷرەدٸ. بٸراق بايان جەرٸندە جۇماتتى ەسكە سالارلىق بٸر بەلگٸنٸڭ جوقتىعى ەرٸكسٸز ويعا قالدىرادى.
جاسىراتىنى جوق, تەۋەلسٸزدٸك العان سوڭ, ەل ٸشٸ كەدٸمگٸدەي دٷرلٸگٸسٸپ, اتاۋسىز قالعان جاقسىلارىنا ەلدٸمەكەندەردٸڭ اتتارىن بەرە باستاعان. 1993 جىلى بۇرىنعى «يۋجنىي» سوۆحوزىنا دا جۇمات شانيننىڭ ەسٸمٸ بەرٸلەدٸ. بٸراق, نەگە ەكەنٸ بەلگٸسٸز, از ۋاقىتتان سوڭ اۋىل اتاۋى كٷركەلٸ بولىپ ٶزگەرٸپ كەتكەن. سەبەبٸن سۇراساق, سول باياعى قازاقى سالعىرتتىق, قۇجاتتارى دۇرىس بولماعان ەكەن دەيدٸ. دەل وسىنداي سەبەپپەن جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆتىڭ اتى بەرٸلگەن جوسالى اۋىلى دا كەيٸن جۋانتٶبە بولىپ ٶزگەرٸپ كەتكەنٸن بۇرىندارى جازعامىز. سول جىلدارى جاياۋ مۇسانىڭ اتى بەرٸلگەن اۋىل دا قازٸر باسقاشا, جاڭاتٸلەك بوپ اتالادى.
بٸر قىزىعى, كٷركەلٸگە كٸرە بەرٸستە «جۇمات شانين اۋىلى» دەگەن ٷلكەن جازۋ تۇر. بٸراق رەسمي قۇجاتتا اۋىل اتاۋى – كٷركەلٸ. تاعى بٸر ايتا كەتەتٸن جايت, اۋىلدىڭ ورنى ەرتە زاماندا قاپار دەگەن دەۋلەتتٸ ادامنىڭ قونىسى بولعان ەكەن-مىس. ەستۋٸمٸزشە, اۋىل ادامدارىنىڭ بٸر توبى ەلدٸمەكەنگە وسى قاپاردىڭ ەسٸمٸن بەرگٸسٸ كەلەتٸن كٶرٸنەدٸ. تٸپتٸ, ەجەپتەۋٸر داۋ-داماي دا تۋىنداعانعا ۇقسايدى. ول ول ما, كەيبٸرەۋلەر جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆقا ەسكٸشە حات تانىتقان وسى قاپار ەكەن دەگەن سٶز تاراتىپ جٸبەرٸپتٸ. بٸراق بۇنىڭ بارلىعى نەگٸزسٸز دەرەك. جٷسٸپبەكتٸ وقىتقان قاپار ورمانباسۇلى دەگەن ادامنىڭ سٷيەگٸ ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنىڭ اجى اۋىلىندا جاتىر. ال, ەندٸ كٷركەلٸ جەرٸن مەكەندەگەن قاپار جٶنٸنە كەلسەك, ول دا ٶز زامانىندا دەۋلەتتٸ, سىيلى ادامى بولعان شىعار. بٸراق جۇمات دەگەن بٸر ۇلتتىڭ ماقتانىشى عوي, ەكەۋٸن ەش سالىستىرۋعا كەلمەيدٸ. سوندىقتان اۋىل ادامدارى اقىلعا كەلٸپ, 125 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ قارساڭىندا بٸرتۋار تۇلعانىڭ ەسٸمٸن قايتادان جاڭعىرتىپ, اۋىلعا بەرەتٸن شىعار دەپ ويلايمىز. سەبەبٸ, بايان جەرٸندە تۋىلدى دەگەسٸن, جۇمات شانيننىڭ ەسٸمٸن ەسكە سالاتىن بٸر بەلگٸ كەرەك قوي.
سايلاۋ بايبوسىن, باياناۋىل
