«Ult — qoǵamdy uiymdastyrýdyń anaǵurlym keń taraǵan birligi. Negizinde XX-XXӀ ǵasyrlar ǵalamdyq deńgeidegi saiasi uiymdasýdyń negizgi birligi bolyp tabylatyn ulttyq memleketke sáikes kelýi kerek. Ult memleketti qajetti zańdylyqpen qamtamasyz etedi jáne tek ulttyq memleketter halyqaralyq qatynastardyń tolyqqandy sýbektileri retinde ómir súre alady degen pikir qalyptasqan. Ulttyq emes memleketter tolyqqandy bolyp eseptelmeidi. Olar ne ulttyqqa ainalýy kerek, ne ómir súrýin toqtatýy kerek» (Ýikipediia — ashyq entsiklopediiasynan alynǵan málimet).
«Kazorda.kz» Ult degen ne? degen suraqqa (http://kazorta.org/lt-degen-ne/) «Ult degen — eń aldymen, basty qurastyrǵan adamdardyń toby» (sovokýpnost)» dep jaýap beripti..
Ult – Ul degen túbir sózden jáne «T» degen dybys-tańbadan turady. Uldyń maǵynasy barshamyzǵa belgili «Ul (er)» bala, osy túbirden ulan, qulan, ulanaq, uly, ulyq, ulyqtaý, ulys, Ulytaý, Qulsary, Sultan t.t. dúniege keldi. Uly sózi kez kelgen jaqsy uǵymnyń eń joǵarǵy shegin bildiredi. Mysaly, uly dala, uly adam, uly tulǵa, ulyq, ulyqtaý, Ulytaý, uly baý, uly espe, uly qudyq t.t. bolyp kete beredi.
Al, «T» dybysy sózdiń qai jerinde qoldanylsa da tolyp, tolysty, endi ózgermeidi degen maǵyna beredi. Mysaly, Ult, Bult, Urt, Jurt, Qurt, At, Ut, Qut, Jat, Jut, Ot, Tut, Sút, Tobysh, Toǵyz, Toǵyz Oǵyz, Toqsan, Toqsan toǵyz t.t.. Atam Qazaqtyń shejire deregi boiynsha «T» dybysy toǵyz sanyn iemdengen Tobyshtardyń esimin beredi. Ejelgi shejirelerdegi rýlardyń bárine tańba úlestiretin Oǵyz qaǵannyń esiminiń de «er men áiel» degen maǵynasy bar. Oǵ (Oq, oǵlan, ul, ulan), Ǵyz (qyz). Kóptegen zertteýshiler Oǵyz ben Adaidy sinonim dep tujyrymdaidy. Bul jerde sinonim degennen kóri, Oǵyzdardy Adaidyń urpaǵy degenimiz durys. Sebebi, Oǵyzdardyń tegi Adaidyń jetinshi nemeresi Tobyshtan taraidy. Toǵyz sany Tobyshtardyń sandyq ataýy. Toǵyzdyń sóz túbiri Oǵyz bolatyny osydan.
Ejelde barlyq dúnie toǵyz sanymen eseptelgen. Mysaly, búgingi qazaqta toǵyz qumalaq (oiyn), toǵyz-toǵyzdy qalyńmal (uzatylǵan qyzǵa beriletin dúnie-múliktiń ár birin toǵyz-toǵyzdan jasap berý, tipti minetin aty toǵyz, artatyn túiesi toǵyz bolady).
Toǵyz aiyp (beriletin jazanyń salmaǵyna orai – bir toǵyz, eki toǵyz, úsh toǵyz dep, ony toǵyz-toǵyzǵa kóteredi). Bir toǵyz-toǵyz besti-bes jasar at. Al osy aiyp toǵyz-toǵyzǵa barǵanda «toqal toǵyz» dep atalǵan. Bul toqsan at.
«Toǵyz bie tartý ǵyp
Aldyna alyp baraiyq (340 bet).
…Jiberdi tartý qylyp toǵyz adam («Qambar batyr» 344 bet).
«Toǵyz qabat torqańnan – toqtashyqtyń terisi artyq» degen mátel de erteden beri aitylyp keledi.
Uly Jaratýshy – Allanyń toqsan toǵyz esimi bar delinetininiń de syry osy.
Bult – ózderińiz kórip otyrǵandai sóz túbiri ult. Bult aspanda, ult jerde. Jer betindegi ulttar da, týra aspandaǵy bulttar siiaqty dúniege kelip, jel aidaǵan kezde jóńkile kóship, birese ydyrap, birese qaita qosylyp, nemese joiylyp ta jatady. Bulttyń quramy bý, qozǵaýshy kúshi jel. Ulttyń quramy adam, qozǵaýshy kúshi el (bir rýly el).
«B» dybysy árqashanda Bala degen maǵyna beredi. Al, ala, bal, bala degen birikken sózderden turady. «A» - Ata, «Á» - áke, «B» - bala delinip Álippe tańbalarynyń úshinshi dybys tańbasyn beredi.
Salt – Ata salty. Basy Atany syilaýdan bastalyp, arty ákeni, aǵany jáne árbir qazaq balasy ózinen úlkenderdiń bárin syilaýmen jalǵasady. Men qazaqpyn degen janǵa bul qaǵida ózgermeýge tiis.
«S» dybysy sózdiń qai jerinde qoldanylsa da «Saq, Saqtar» degen maǵyna beredi. Mysalǵa, bárimiz biletin «Saǵa» degen sózdi alaiyq. Saǵa – aǵyn sýdyń bastaý alatyn saǵasy. Osyǵan sáikes Qazaqta «Sý aqpaityn ba saǵadan, sóz bastalmaityn ba edi aǵadan» degen naqyl sóz bar. Saǵanyń tolyq maǵynasy Saq Aǵa. Qazaqtyń Ata saltyn qalyptastyrǵandar da osy Saq atalarymyz. Aqiqatqa Ata bolǵandarda osy Saq Atalarymyz. Saqtyń túbiri «Aq» bolatyny osydan. Qolyndaǵy baryn elmen bólisip, Saqi (myrza) atanǵandarda osy atalarymyz.
Atam Qazaqtyń ejelgi shejire-tarihynyń bárinde de Nuq paiǵambardyń kemesi toqtaǵan taýdyń ataýy «Jýdy» dep atalady. Ol taýdyń qazirgi ataýy Qazyǵurt, iaǵni Qazyq jurt. Qazyq qazaqtyń kóptegen laqap attarynyń ishindegi eń negizgileriniń biri. Balamasy jerge qaǵylǵan qazyq. Sebebi, basqa jurttardyń bári keledi, ketedi. Al, Qazyq jurt ornynan eshqashan qozǵalmaidy. Aspandaǵy Temirqazyq juldyzy da solai. Ol da, qaqqan qazyq siiaqty, máńgi baǵyt-baǵdar berip, jol siltep tura beredi. Al, alǵashqy kemeniń (em, emý, emshek, em-dom jasaý, emshi, emhana, emen, emle, temir, semser, Iemen t.t.) avtory Qaz Adaidyń jetinshi býyn urpaǵy Buzaý-Jemeneiler. Bul uǵymdardyń báriniń «Em» degen bir túbirden, iaǵni bir atadan bolatyny osydan.
Ult ataýynyń avtorlaryn myna kórshi orystar «nats (nats) dep dáldep turyp ataidy. «N» degen dybys qazaqta Nuq paiǵambar atamyzdyń esimin berse, ekinshi At – Ad (Adam Ata) qaýymy ataýyn beredi. Al, Úndiler (Indiia) Ata saltyn kúni búginde de «Nata salty», iaǵni Nuq Ata salty dep ataidy.
Qazyǵurt demekshi, Atam Qazaqtyń sóz jasaý qaǵidasynda eki sózdi biriktirip bir sóz jasaǵanda, dybys úndestigine sáikes ekinshi sózdiń birinshi dybysy, nemese birinshi sózdiń sońǵy dybysy túsip qalyp, qosylyp aitylady. Mysaly, Ústińgi jurt – Ústirt, Atamyzdyń jurty – Atajurt, Sary aǵa – Sarǵa, Han aǵa – Qańǵa, Han aýyly – Qańly, Tory aiǵyr – Toraiǵyr, Tory at – Torat (Taýrat), Man áke – Meke, Bi Adai – Bidai, Qý Adai áke – Qudaike, Jarylardyń kenti – Jarkent, Jarylardyń bulaǵy – Jarbulaq, Balyqshy Saq Ǵun – Balasaǵun, alyp kel – ákel, alyp bar – apar t.t. bolyp kete beredi. Demek, osy qaǵidaǵa sáikes Qazyǵurttyń shynaiy maǵynasy Qazyq jurt, iaǵni Qazaq jurty bolyp tabylady.
Jýdy – Jý jáne Ud (Hud) degen eki birikken sózden, iaǵni ejelgi eki atamyzdyń atynan turady. Bul jerde Jý balasy, Hud (Ut) paiǵambar atasy. Sebebi, «Y» dybysy «I», «I», «I» jáne «N» dybystary siiaqty kez-kelgen esim sózdiń sońyna jalǵansa balasy (uly, qyzy), urpaǵy, jalǵasy, iaǵni sol Atanyń (rýdyń) ishinen shyqty degen maǵyna beredi. Mysaly, Toqtamys Jary, Bektemis Jary, Ákim Tarazy, Tuńǵyshbai Ál Tarazy, Qusaiyn Sherazy t.t. bolyp kete beredi. Nuq paiǵambar zamanynda Jý eliniń maly túgel topan sýǵa ketip qyrylǵandyqtan olar Jutqa ushyrady. Qazaqtyń «jut» degen sózi osylai dúniege keldi.
Jý (Júz, Jurt, Jýdy) eliniń tegi (túbi) kim ekendigine Quran aiattary aiqyn jaýap beredi. «…Sondai-aq, Ad eline baýyrlary Hud (jiberdik)» (Quran Kárim. «Al-Haqqa súresi». 65 aiat).
Búgingi qazaqtar, sonyń ishinde qazaqtyń shejirelik júiesiniń eń sońynda turǵan Qaz Adailar sol ejelgi Ad eliniń, iaǵni Adam Ata qaýymynyń qarashańyraǵy ieleri bolyp tabylady.
Jurt – Jý, Ur degen eki birikken sózden jáne «T» dybysynan turady. Jý eli ataýynyń maǵynasyn joǵaryda aittyq, al Ur (Úr) – Turan men Túriktiń túp ataýy. «T» dybysy (tańbasy) árqashanda tolyp-tolysqandy, iaǵni kez kelgen uǵymnyń eń joǵarǵy shegine jetkenin bildiretinin joǵaryda aittyq. Sol aitqanymdai, ult (ul - Adam Ata men Aýa Ananyń uldary) ósip-ónip, kóbeiip ultqa ainalyp tur), sút (sýdyń aǵarǵan eń sapaly túri), syrt (ishki emes), jylt (kórindi de joq boldy), órt (bári janyp ketken) t. t. bolyp kete beredi.
Alǵash ret ul, uly, ulan, ult ataýlary kóne Mańǵystaýdaǵy ejelgi MAD (Man Adai) patshalyǵy dáýirinde dúniege kelgen. Onyń toponomikalyq aiǵaqtamasy Ulanaq atty jer ataýy bolyp tabylady.
«Ulanaq – Qarataý jotasynyń ońtústik jaǵyndaǵy taýaralyq ańǵar, Taýshyq pen Jyńǵyldy aýlynyń aralyǵynda. Jyńǵyldy aýlynan soltústik-batysta. Adai men túrikpen arasyndaǵy úsh úlken shaiqastyń biri osy Ulanaqta bolǵan delinedi. …Muny Ulanaq qyrǵyny deidi. Tiri adam az qalady. Ulanaq degen sóz túrikpenniń dúniege kelgen náreste ahylap týdy dep Oglanaq ataǵan, qazaqtar ony ózinshe aityp Ulanaq bolyp ketken» delinedi (Serikbol Qondybai «Mańǵystaýdyń jer-sý ataýlary» Almaty-2010. 289 bet).
Aqiqatynda, Mańǵystaýdaǵy toponomikalyq ataýlardy ózge eldiń sózinen shyǵarý durys bolmaidy. Qas bi (Kaspii) dep búkil álem elderimen moiyndalǵan atalarymyz ózge eldiń tiline zárý bolmaǵan. Mańǵystaýdaǵy barlyq ataýlar qazaqtyń tól sózi. Adai shejiresinen, iaǵni Manqystaý tarihynan habary bar jandar úshin bul daýǵa jatpaidy.
«Ol kezde tekti uldardyń zamany edi,
Sol uldar el etken ǵoi támam eldi,
Adaidyń arda týǵan arystary
Búginge alyp kelgen aman eldi.
Ol kezde bolǵan nebir qandy maidan,
Adaidyń kezderi az ba baǵy taiǵan.
Bir mezgil Ulanaqtyń jazyǵynda
Túrkpenniń ketkeni bar salyp oiran.
Zamannyń dál osyndai qiiasy bar,
Sol jerdiń «Jaý jol» degen qiiasy bar.
Qaitse de Adai-Shońai meken etken,
Elimniń Ulanaqtai uiasy bar» (Ǵ.Árip «Kaspii tragediiasy» Almaty-2008. 169 bet).
Túsinikteme: Shońai AdaidyńTobyshynan taraidy. Tobysh rýy (ishinen Móde, Edil qaǵandar,
Qarasai, Qazi, Oraq, Mamai t.b. shyqqan) Adaidyń toǵyzynshy býyn urpaǵy, jetinshi nemeresi bolyp tabylady. M.Áýezovtyń «Abai joly» romanyndaǵy áńgime bolatyn «Shoń» degen sózdiń maǵynasy osy. Osy óńirde Abai men Shákárim shyqqan Tobyqty rýymen attas taý shoqysy bar, onda Áýlie Beket – Pir Atanyń meshitteriniń biri ornalasqan. Abaidyń Ata tegi Qazaq – Janarys (Orta Júz) – Arǵyn – Meiramsopy – Tobyqty bolyp taratylady.
Ulanaq - Ul, an, ulan, aq degen birikken sózderden turady. Maǵynalary da sol alǵashqy kúiinde, kúni búginde de qoldanysta. Man atalarynyń izin jalǵastyryp, olardyń dańqyn asyrǵan naǵyz uly, bel balasy bolyp shyǵady. Al, Aq sózi Mannyń uldary Aqpan (Saq) atalarymyzdyń aty. Ádilet degen uǵymdy Ad qaýymy (Adam Ata) dúniege ákelse, Aqiqat (shyndyq) degen uǵym Adaidyń besinshi býyn urpaǵy, tórtinshi nemeresi Aqpandardan bastalady. Búkil álem elderiniń ult (sóz túbiri «ul») dep atalatynynyń jáne adami qasiettiń biik shyńynyń «Sultan», tómengi satysynyń «Ultan» delinetininiń syry osy.
Osy aitylǵandardyń toponomikalyq aiǵaqtamasy retinde aitarymyz, Mańǵystaýda Ulanaqtan da ózge ataýlar tolyp jatyr. Mysaly:
Uly – Sarytas shyǵanaǵyna baratyn Soltústik Aqtaý jotasyndaǵy tereń shatqal-saidyń joǵarǵy jaǵynda ornalasqan. Ketikten shyqqan jol Údekke jetken soń tarmaqtalyp, biri – Bozashy túbegine, ekinshisi – Ońtústik Aqtaý jotasy arqyly Hiýa baǵytyna júredi.
Ulybaý – sai; Shaiyr aýlynyń shyǵys jaǵynda 1-2 km jerde.
Ulyespe – Bozashy túbeginiń teńiz jaǵalaýynda.
Ulykúndik – taý; Bostanqumnyń ońtústik shetindegi, Sumsanyń teristik betindegi qos taý-tórtkúl. Olar Uly Kúndik jine Kishi Kúndik dep atalady. Ańyz boiynsha, Ersary batyrdyń as pisirýge paidalanatyn oshaǵy osy eki taý bolǵan eken.
Ulyqudyq (Ulyqui) – Ketikten (qazirgi Fort-Shevchenko qalasy) Shaǵadamǵa (Krasnovodsk) baratyn jol boiynda.
Ulyqyz – Ulyqyzemshek. Ústirttegi Qyzemshek tóbesiniń ekinshi ataýy.
Ulyqyrǵyn – Qaraǵan-Bosaǵa óńirinde.
«On úshte ul – ulan, on beste qyz – ulan» degen maqal solardan qaldy.
Qaz, Qazan, Qazar, Qazyq, Qazyq jurt, Qazyǵurt, Temir Qazyq juldyzy - Qazaq ulty ataýynyń sinonimi bolyp tabylady.
Joǵaryda kórsetilgenderden shyǵatyn qorytyndy, Ul bala, iaǵni Uly Atalarymyz ósip-ónip, kóbeiip, tolyp-tolysyp ULTQA ainalyp tur. Bul tujyrym aqyl-esi durys Qazaq balasy úshin daýǵa jatpaýǵa tiis. Búkil álemdegi ulttar ataýynyń shyǵý tegi osy. Ulttyń bastaýy Ata, Áke, Bala, Nemere, Shóbere, Shópshek t.t. bolyp jalǵasyp kete beretin Ul bala. Uly Jaratýshy – Allanyń qalaýy áiel adam ult qura almaidy.
Tarih taǵlymy: Kez-kelgen ulttyń bastaýy Ul (urpaq úshin Ata), Rý, El (Bir rýly el) olar tolyp, tolysqan kezde Ultqa ainalady. Demek, árbir ult, sol ulttyń túbindegi bir Er Adamnan, iaǵni bir Atadan bastalady. Atam Qazaqtyń Ata saltynda bir Atanyń balasy bir til de, bir din de bolýǵa tiis. Sondyqtan sol Uly Atalarymyz «Til tuǵyryń, din dińgegiń», «Tili ekeýdiń, dini ekeý, dini ekeýdiń sońy qurdym», iaǵni onyń sońy sol ulttyń ydyraýyna aparyp soǵady degen.
Tarihqa úńilsek, qazirgi evreilik Evropalyqtar men Amerikalyqtardyń nasihattap júrgen «genderlik saiasaty» siiaqty saiasattar burynda da san ret bolǵan. Onyń sońy álem elderin azdyryp Matriarhatqa, iaǵni balalardyń óz ákeleriniń kim ekenin aiyra almaityndai bei-berekettiktiń sońy, jynys aýrýyn qozdyryp, qoǵam ózin-ózi ishten shiritip joiǵan. Nemese, Lut qaýymy siiaqty Allanyń qaharyna ushyraǵan.
OSY JOLDARDY OQYǴAN BARShAŃYZǴA ULY JARATÝShY ALLA IMAN BERGEI!
Qojyrbaiuly Muhambetkárim, Mańǵystaý
Ult portaly
.jpg)