"ۇلت" دەگەن سٶز قايدان شىقتى?

«ۇلت — قوعامدى ۇيىمداستىرۋدىڭ اناعۇرلىم كەڭ تاراعان بٸرلٸگٸ. نەگٸزٸندە XX-XXӀ عاسىرلار عالامدىق دەڭگەيدەگٸ ساياسي ۇيىمداسۋدىڭ نەگٸزگٸ بٸرلٸگٸ بولىپ تابىلاتىن ۇلتتىق مەملەكەتكە سەيكەس كەلۋٸ كەرەك. ۇلت مەملەكەتتٸ قاجەتتٸ زاڭدىلىقپەن قامتاماسىز ەتەدٸ جەنە تەك ۇلتتىق مەملەكەتتەر حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ تولىققاندى سۋبەكتٸلەرٸ رەتٸندە ٶمٸر سٷرە الادى دەگەن پٸكٸر قالىپتاسقان. ۇلتتىق ەمەس مەملەكەتتەر تولىققاندى بولىپ ەسەپتەلمەيدٸ. ولار نە ۇلتتىققا اينالۋى كەرەك, نە ٶمٸر سٷرۋٸن توقتاتۋى كەرەك» (ۋيكيپەدييا — اشىق ەنتسيكلوپەديياسىنان الىنعان مەلٸمەت).

«كازوردا.كز» ۇلت دەگەن نە? دەگەن سۇراققا (http://kazorta.org/lt-degen-ne/) «ۇلت دەگەن — ەڭ الدىمەن, باستى قۇراستىرعان ادامداردىڭ توبى» (سوۆوكۋپنوست)» دەپ جاۋاپ بەرٸپتٸ..

ۇلت – ۇل دەگەن تٷبٸر سٶزدەن جەنە «ت» دەگەن دىبىس-تاڭبادان تۇرادى. ۇلدىڭ ماعىناسى بارشامىزعا بەلگٸلٸ «ۇل (ەر)» بالا, وسى تٷبٸردەن ۇلان, قۇلان,  ۇلاناق, ۇلى, ۇلىق, ۇلىقتاۋ, ۇلىس, ۇلىتاۋ, قۇلسارى, سۇلتان ت.ت. دٷنيەگە كەلدٸ. ۇلى سٶزٸ كەز كەلگەن جاقسى ۇعىمنىڭ ەڭ جوعارعى شەگٸن بٸلدٸرەدٸ. مىسالى, ۇلى دالا, ۇلى ادام, ۇلى تۇلعا, ۇلىق, ۇلىقتاۋ, ۇلىتاۋ, ۇلى باۋ, ۇلى ەسپە, ۇلى قۇدىق ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدٸ.

ال, «ت» دىبىسى سٶزدٸڭ قاي جەرٸندە قولدانىلسا دا تولىپ, تولىستى, ەندٸ ٶزگەرمەيدٸ دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. مىسالى, ۇلت, بۇلت, ۇرت, جۇرت, قۇرت, ات, ۇت, قۇت, جات, جۇت, وت, تۇت, سٷت, توبىش, توعىز, توعىز وعىز, توقسان, توقسان توعىز ت.ت.. اتام قازاقتىڭ شەجٸرە دەرەگٸ بويىنشا «ت» دىبىسى توعىز سانىن يەمدەنگەن توبىشتاردىڭ ەسٸمٸن بەرەدٸ. ەجەلگٸ شەجٸرەلەردەگٸ رۋلاردىڭ بەرٸنە تاڭبا ٷلەستٸرەتٸن وعىز قاعاننىڭ ەسٸمٸنٸڭ دە «ەر مەن ەيەل» دەگەن ماعىناسى بار. وع (وق, وعلان, ۇل, ۇلان), عىز (قىز). كٶپتەگەن زەرتتەۋشٸلەر وعىز بەن ادايدى سينونيم دەپ تۇجىرىمدايدى. بۇل جەردە سينونيم دەگەننەن كٶرٸ,  وعىزداردى ادايدىڭ ۇرپاعى دەگەنٸمٸز دۇرىس. سەبەبٸ, وعىزداردىڭ تەگٸ ادايدىڭ جەتٸنشٸ نەمەرەسٸ توبىشتان تارايدى. توعىز سانى توبىشتاردىڭ ساندىق اتاۋى. توعىزدىڭ سٶز تٷبٸرٸ وعىز بولاتىنى وسىدان.

ەجەلدە بارلىق دٷنيە توعىز سانىمەن ەسەپتەلگەن. مىسالى, بٷگٸنگٸ قازاقتا توعىز قۇمالاق (ويىن), توعىز-توعىزدى قالىڭمال (ۇزاتىلعان قىزعا بەرٸلەتٸن دٷنيە-مٷلٸكتٸڭ ەر بٸرٸن توعىز-توعىزدان جاساپ بەرۋ, تٸپتٸ مٸنەتٸن اتى توعىز, ارتاتىن تٷيەسٸ توعىز بولادى).

توعىز ايىپ (بەرٸلەتٸن جازانىڭ سالماعىنا وراي – بٸر توعىز, ەكٸ توعىز, ٷش توعىز دەپ, ونى توعىز-توعىزعا كٶتەرەدٸ). بٸر توعىز-توعىز بەستٸ-بەس جاسار ات. ال وسى ايىپ توعىز-توعىزعا بارعاندا «توقال توعىز» دەپ اتالعان. بۇل توقسان ات.

«توعىز بيە تارتۋ عىپ

الدىنا الىپ بارايىق (340 بەت).

…جٸبەردٸ تارتۋ قىلىپ توعىز ادام («قامبار باتىر» 344 بەت).

«توعىز قابات تورقاڭنان – توقتاشىقتىڭ تەرٸسٸ ارتىق» دەگەن مەتەل دە ەرتەدەن بەرٸ ايتىلىپ كەلەدٸ.

ۇلى جاراتۋشى – اللانىڭ توقسان توعىز ەسٸمٸ بار دەلٸنەتٸنٸنٸڭ دە سىرى وسى.

بۇلت – ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي سٶز تٷبٸرٸ ۇلت. بۇلت اسپاندا, ۇلت جەردە. جەر بەتٸندەگٸ ۇلتتار دا, تۋرا اسپانداعى بۇلتتار سيياقتى دٷنيەگە كەلٸپ, جەل ايداعان كەزدە جٶڭكٸلە كٶشٸپ, بٸرەسە ىدىراپ, بٸرەسە قايتا قوسىلىپ, نەمەسە جويىلىپ تا جاتادى. بۇلتتىڭ قۇرامى بۋ, قوزعاۋشى كٷشٸ جەل. ۇلتتىڭ قۇرامى ادام, قوزعاۋشى كٷشٸ ەل (بٸر رۋلى ەل).

«ب» دىبىسى ەرقاشاندا بالا دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. ال, الا, بال, بالا دەگەن بٸرٸككەن سٶزدەردەن تۇرادى. «ا» - اتا, «ە» - ەكە, «ب» - بالا دەلٸنٸپ ەلٸپپە تاڭبالارىنىڭ ٷشٸنشٸ دىبىس تاڭباسىن بەرەدٸ.

سالت – اتا سالتى. باسى اتانى سىيلاۋدان باستالىپ, ارتى ەكەنٸ, اعانى جەنە ەربٸر قازاق بالاسى ٶزٸنەن ٷلكەندەردٸڭ بەرٸن سىيلاۋمەن جالعاسادى. مەن قازاقپىن دەگەن جانعا بۇل قاعيدا ٶزگەرمەۋگە تيٸس.

«س» دىبىسى سٶزدٸڭ قاي جەرٸندە قولدانىلسا دا «ساق, ساقتار» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. مىسالعا, بەرٸمٸز بٸلەتٸن «ساعا» دەگەن سٶزدٸ الايىق. ساعا – اعىن سۋدىڭ باستاۋ الاتىن ساعاسى. وسىعان سەيكەس قازاقتا «سۋ اقپايتىن با ساعادان, سٶز باستالمايتىن با ەدٸ اعادان» دەگەن ناقىل سٶز بار. ساعانىڭ تولىق ماعىناسى ساق اعا. قازاقتىڭ اتا سالتىن قالىپتاستىرعاندار دا وسى ساق اتالارىمىز. اقيقاتقا اتا بولعانداردا وسى ساق اتالارىمىز. ساقتىڭ تٷبٸرٸ «اق» بولاتىنى وسىدان. قولىنداعى بارىن ەلمەن بٶلٸسٸپ, ساقي (مىرزا) اتانعانداردا وسى اتالارىمىز.

اتام قازاقتىڭ ەجەلگٸ شەجٸرە-تاريحىنىڭ بەرٸندە دە نۇق پايعامباردىڭ كەمەسٸ توقتاعان تاۋدىڭ اتاۋى «جۋدى» دەپ اتالادى. ول تاۋدىڭ قازٸرگٸ اتاۋى قازىعۇرت, ياعني قازىق جۇرت. قازىق قازاقتىڭ كٶپتەگەن لاقاپ اتتارىنىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ نەگٸزگٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ. بالاماسى جەرگە قاعىلعان قازىق. سەبەبٸ, باسقا جۇرتتاردىڭ بەرٸ كەلەدٸ, كەتەدٸ. ال, قازىق جۇرت ورنىنان ەشقاشان قوزعالمايدى. اسپانداعى تەمٸرقازىق جۇلدىزى دا سولاي. ول دا, قاققان قازىق سيياقتى, مەڭگٸ باعىت-باعدار بەرٸپ, جول سٸلتەپ تۇرا بەرەدٸ. ال, العاشقى كەمەنٸڭ (ەم, ەمۋ, ەمشەك, ەم-دوم جاساۋ, ەمشٸ, ەمحانا, ەمەن, ەملە, تەمٸر, سەمسەر, يەمەن ت.ت.) اۆتورى قاز ادايدىڭ جەتٸنشٸ بۋىن ۇرپاعى بۇزاۋ-جەمەنەيلەر. بۇل ۇعىمداردىڭ بەرٸنٸڭ «ەم» دەگەن بٸر تٷبٸردەن, ياعني بٸر اتادان بولاتىنى وسىدان.

ۇلت اتاۋىنىڭ اۆتورلارىن مىنا كٶرشٸ ورىستار «ناتس (ناتس) دەپ دەلدەپ تۇرىپ اتايدى. «ن» دەگەن دىبىس قازاقتا نۇق پايعامبار اتامىزدىڭ ەسٸمٸن بەرسە, ەكٸنشٸ  ات – اد (ادام اتا)  قاۋىمى اتاۋىن بەرەدٸ. ال, ٷندٸلەر (يندييا) اتا سالتىن كٷنٸ بٷگٸندە دە «ناتا سالتى», ياعني نۇق اتا سالتى دەپ اتايدى.

قازىعۇرت دەمەكشٸ, اتام قازاقتىڭ سٶز جاساۋ قاعيداسىندا ەكٸ سٶزدٸ بٸرٸكتٸرٸپ بٸر سٶز جاساعاندا, دىبىس ٷندەستٸگٸنە سەيكەس ەكٸنشٸ سٶزدٸڭ بٸرٸنشٸ دىبىسى, نەمەسە بٸرٸنشٸ سٶزدٸڭ سوڭعى دىبىسى تٷسٸپ قالىپ, قوسىلىپ ايتىلادى. مىسالى, ٷستٸڭگٸ جۇرت – ٷستٸرت, اتامىزدىڭ جۇرتى – اتاجۇرت, سارى اعا – سارعا, حان اعا – قاڭعا, حان اۋىلى – قاڭلى, تورى ايعىر – تورايعىر, تورى ات – تورات (تاۋرات), مان ەكە – مەكە, بي اداي – بيداي, قۋ اداي ەكە – قۇدايكە, جارىلاردىڭ كەنتٸ – جاركەنت,  جارىلاردىڭ بۇلاعى – جاربۇلاق, بالىقشى ساق عۇن – بالاساعۇن, الىپ كەل – ەكەل, الىپ بار – اپار ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدٸ. دەمەك, وسى قاعيداعا سەيكەس قازىعۇرتتىڭ شىنايى ماعىناسى قازىق جۇرت, ياعني قازاق جۇرتى بولىپ تابىلادى.

جۋدى – جۋ جەنە ۇد (ھۇد) دەگەن ەكٸ بٸرٸككەن سٶزدەن, ياعني ەجەلگٸ ەكٸ اتامىزدىڭ اتىنان تۇرادى. بۇل جەردە جۋ بالاسى, ھۇد (ۇت) پايعامبار اتاسى. سەبەبٸ, «ى» دىبىسى «ي», «ي», «ٸ» جەنە «ن» دىبىستارى سيياقتى كەز-كەلگەن ەسٸم سٶزدٸڭ سوڭىنا جالعانسا بالاسى (ۇلى, قىزى), ۇرپاعى, جالعاسى, ياعني سول اتانىڭ (رۋدىڭ) ٸشٸنەن شىقتى دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. مىسالى, توقتامىس جارى, بەكتەمٸس جارى, ەكٸم تارازى, تۇڭعىشباي ەل تارازى, قۇسايىن شەرازى ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدٸ. نۇق پايعامبار زامانىندا جۋ ەلٸنٸڭ مالى تٷگەل توپان سۋعا كەتٸپ قىرىلعاندىقتان ولار جۇتقا ۇشىرادى. قازاقتىڭ «جۇت» دەگەن سٶزٸ وسىلاي دٷنيەگە كەلدٸ.

 جۋ (جٷز, جۇرت, جۋدى) ەلٸنٸڭ تەگٸ (تٷبٸ) كٸم ەكەندٸگٸنە قۇران اياتتارى ايقىن جاۋاپ بەرەدٸ. «…سونداي-اق, اد ەلٸنە باۋىرلارى ھۇد (جٸبەردٸك)» (قۇران كەرٸم. «ال-حاققا سٷرەسٸ». 65 ايات).

بٷگٸنگٸ قازاقتار, سونىڭ ٸشٸندە قازاقتىڭ شەجٸرەلٸك جٷيەسٸنٸڭ ەڭ سوڭىندا تۇرعان قاز ادايلار سول ەجەلگٸ اد ەلٸنٸڭ, ياعني ادام اتا قاۋىمىنىڭ قاراشاڭىراعى يەلەرٸ بولىپ تابىلادى.

جۇرت – جۋ, ۇر دەگەن ەكٸ بٸرٸككەن سٶزدەن جەنە «ت» دىبىسىنان تۇرادى. جۋ ەلٸ اتاۋىنىڭ ماعىناسىن جوعارىدا ايتتىق, ال ۇر (ٷر) – تۇران مەن تٷرٸكتٸڭ تٷپ اتاۋى. «ت» دىبىسى (تاڭباسى) ەرقاشاندا تولىپ-تولىسقاندى, ياعني كەز كەلگەن ۇعىمنىڭ ەڭ جوعارعى شەگٸنە جەتكەنٸن بٸلدٸرەتٸنٸن جوعارىدا ايتتىق. سول ايتقانىمداي, ۇلت (ۇل - ادام اتا مەن اۋا انانىڭ ۇلدارى) ٶسٸپ-ٶنٸپ, كٶبەيٸپ ۇلتقا اينالىپ تۇر), سٷت (سۋدىڭ اعارعان ەڭ ساپالى تٷرٸ), سىرت (ٸشكٸ ەمەس), جىلت (كٶرٸندٸ دە جوق بولدى), ٶرت (بەرٸ جانىپ كەتكەن) ت. ت. بولىپ كەتە بەرەدٸ.

العاش رەت ۇل, ۇلى, ۇلان, ۇلت اتاۋلارى كٶنە ماڭعىستاۋداعى ەجەلگٸ ماد (مان اداي) پاتشالىعى دەۋٸرٸندە دٷنيەگە كەلگەن. ونىڭ توپونوميكالىق ايعاقتاماسى ۇلاناق اتتى جەر اتاۋى بولىپ تابىلادى.

 «ۇلاناق – قاراتاۋ جوتاسىنىڭ وڭتٷستٸك جاعىنداعى تاۋارالىق اڭعار, تاۋشىق پەن جىڭعىلدى اۋلىنىڭ ارالىعىندا. جىڭعىلدى اۋلىنان سولتٷستٸك-باتىستا. اداي مەن تٷرٸكپەن اراسىنداعى ٷش ٷلكەن شايقاستىڭ بٸرٸ وسى ۇلاناقتا بولعان دەلٸنەدٸ. …مۇنى ۇلاناق قىرعىنى دەيدٸ. تٸرٸ ادام از قالادى. ۇلاناق دەگەن سٶز تٷرٸكپەننٸڭ دٷنيەگە كەلگەن نەرەستە احىلاپ تۋدى دەپ وگلاناق اتاعان, قازاقتار ونى ٶزٸنشە ايتىپ ۇلاناق بولىپ كەتكەن» دەلٸنەدٸ (سەرٸكبول قوندىباي «ماڭعىستاۋدىڭ جەر-سۋ اتاۋلارى» الماتى-2010. 289 بەت).

اقيقاتىندا, ماڭعىستاۋداعى توپونوميكالىق اتاۋلاردى ٶزگە ەلدٸڭ سٶزٸنەن شىعارۋ دۇرىس بولمايدى. قاس بي (كاسپيي) دەپ بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸمەن مويىندالعان اتالارىمىز ٶزگە ەلدٸڭ تٸلٸنە زەرۋ بولماعان. ماڭعىستاۋداعى بارلىق اتاۋلار قازاقتىڭ تٶل سٶزٸ. اداي شەجٸرەسٸنەن, ياعني مانقىستاۋ تاريحىنان حابارى بار جاندار ٷشٸن بۇل داۋعا جاتپايدى.

«ول كەزدە تەكتٸ ۇلداردىڭ زامانى ەدٸ,

سول ۇلدار ەل ەتكەن عوي تەمام ەلدٸ,

ادايدىڭ اردا تۋعان ارىستارى

بٷگٸنگە الىپ كەلگەن امان ەلدٸ.

ول كەزدە بولعان نەبٸر قاندى مايدان,

ادايدىڭ كەزدەرٸ از با باعى تايعان.

بٸر مەزگٸل ۇلاناقتىڭ جازىعىندا

تٷركپەننٸڭ كەتكەنٸ بار سالىپ ويران.

زاماننىڭ دەل وسىنداي قيياسى بار,

سول جەردٸڭ «جاۋ جول» دەگەن قيياسى بار.

قايتسە دە اداي-شوڭاي مەكەن ەتكەن,

ەلٸمنٸڭ ۇلاناقتاي ۇياسى بار» (ع.ەرٸپ «كاسپيي تراگەديياسى» الماتى-2008. 169 بەت).

تٷسٸنٸكتەمە: شوڭاي ادايدىڭتوبىشىنان تارايدى. توبىش رۋى (ٸشٸنەن مٶدە, ەدٸل قاعاندار,

قاراساي, قازي, وراق, ماماي ت.ب. شىققان) ادايدىڭ توعىزىنشى بۋىن ۇرپاعى, جەتٸنشٸ نەمەرەسٸ بولىپ تابىلادى. م.ەۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىنداعى ەڭگٸمە بولاتىن «شوڭ» دەگەن سٶزدٸڭ ماعىناسى وسى. وسى ٶڭٸردە اباي مەن شەكەرٸم شىققان توبىقتى رۋىمەن اتتاس تاۋ شوقىسى بار, وندا ەۋليە بەكەت – پٸر اتانىڭ مەشٸتتەرٸنٸڭ بٸرٸ ورنالاسقان. ابايدىڭ اتا تەگٸ قازاق – جانارىس (ورتا جٷز) – ارعىن – مەيرامسوپى – توبىقتى بولىپ تاراتىلادى.

ۇلاناق - ۇل, ان, ۇلان, اق دەگەن بٸرٸككەن سٶزدەردەن تۇرادى. ماعىنالارى دا سول العاشقى كٷيٸندە, كٷنٸ بٷگٸندە دە قولدانىستا. مان اتالارىنىڭ ٸزٸن جالعاستىرىپ, ولاردىڭ داڭقىن اسىرعان ناعىز ۇلى, بەل بالاسى بولىپ شىعادى. ال, اق سٶزٸ ماننىڭ ۇلدارى اقپان (ساق) اتالارىمىزدىڭ اتى. ەدٸلەت دەگەن ۇعىمدى اد قاۋىمى (ادام اتا) دٷنيەگە ەكەلسە, اقيقات (شىندىق) دەگەن ۇعىم ادايدىڭ بەسٸنشٸ بۋىن ۇرپاعى, تٶرتٸنشٸ نەمەرەسٸ اقپانداردان باستالادى. بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ ۇلت (سٶز تٷبٸرٸ «ۇل») دەپ اتالاتىنىنىڭ جەنە ادامي قاسيەتتٸڭ بيٸك شىڭىنىڭ «سۇلتان», تٶمەنگٸ ساتىسىنىڭ «ۇلتان» دەلٸنەتٸنٸنٸڭ سىرى وسى.

وسى ايتىلعانداردىڭ توپونوميكالىق ايعاقتاماسى رەتٸندە ايتارىمىز, ماڭعىستاۋدا ۇلاناقتان دا ٶزگە اتاۋلار تولىپ جاتىر. مىسالى:

ۇلى – سارىتاس شىعاناعىنا باراتىن سولتٷستٸك اقتاۋ جوتاسىنداعى تەرەڭ شاتقال-سايدىڭ جوعارعى جاعىندا ورنالاسقان. كەتٸكتەن شىققان جول ٷدەككە جەتكەن سوڭ تارماقتالىپ, بٸرٸ – بوزاشى تٷبەگٸنە, ەكٸنشٸسٸ – وڭتٷستٸك اقتاۋ جوتاسى ارقىلى حيۋا باعىتىنا جٷرەدٸ.

 ۇلىباۋ – ساي; شايىر اۋلىنىڭ شىعىس جاعىندا 1-2 كم جەردە.

ۇلىەسپە – بوزاشى تٷبەگٸنٸڭ تەڭٸز جاعالاۋىندا.

ۇلىكٷندٸك – تاۋ; بوستانقۇمنىڭ وڭتٷستٸك شەتٸندەگٸ, سۇمسانىڭ تەرٸستٸك بەتٸندەگٸ قوس تاۋ-تٶرتكٷل. ولار ۇلى كٷندٸك جٸنە كٸشٸ كٷندٸك دەپ اتالادى. اڭىز بويىنشا, ەرسارى باتىردىڭ اس پٸسٸرۋگە پايدالاناتىن وشاعى وسى ەكٸ تاۋ بولعان ەكەن.

ۇلىقۇدىق (ۇلىقۇي) – كەتٸكتەن (قازٸرگٸ فورت-شەۆچەنكو قالاسى) شاعادامعا (كراسنوۆودسك) باراتىن جول بويىندا.

ۇلىقىز – ۇلىقىزەمشەك. ٷستٸرتتەگٸ قىزەمشەك تٶبەسٸنٸڭ ەكٸنشٸ اتاۋى.

ۇلىقىرعىن – قاراعان-بوساعا ٶڭٸرٸندە.

«ون ٷشتە ۇل – ۇلان, ون بەستە قىز – ۇلان» دەگەن ماقال سولاردان قالدى.

قاز, قازان, قازار, قازىق, قازىق جۇرت, قازىعۇرت, تەمٸر قازىق جۇلدىزى - قازاق ۇلتى اتاۋىنىڭ سينونيمٸ بولىپ تابىلادى.

جوعارىدا كٶرسەتٸلگەندەردەن شىعاتىن قورىتىندى, ۇل بالا, ياعني ۇلى اتالارىمىز ٶسٸپ-ٶنٸپ, كٶبەيٸپ,  تولىپ-تولىسىپ ۇلتقا اينالىپ تۇر. بۇل تۇجىرىم اقىل-ەسٸ دۇرىس قازاق بالاسى ٷشٸن داۋعا جاتپاۋعا تيٸس. بٷكٸل ەلەمدەگٸ ۇلتتار اتاۋىنىڭ شىعۋ تەگٸ وسى. ۇلتتىڭ باستاۋى اتا, ەكە, بالا, نەمەرە, شٶبەرە, شٶپشەك ت.ت. بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەتٸن ۇل بالا. ۇلى جاراتۋشى – اللانىڭ قالاۋى ەيەل ادام ۇلت قۇرا المايدى.

تاريح تاعلىمى: كەز-كەلگەن ۇلتتىڭ باستاۋى ۇل (ۇرپاق ٷشٸن اتا), رۋ, ەل (بٸر رۋلى ەل) ولار تولىپ, تولىسقان كەزدە ۇلتقا اينالادى. دەمەك, ەربٸر ۇلت, سول ۇلتتىڭ تٷبٸندەگٸ بٸر ەر ادامنان, ياعني بٸر اتادان باستالادى. اتام قازاقتىڭ اتا سالتىندا بٸر اتانىڭ بالاسى بٸر تٸل دە, بٸر دٸن دە بولۋعا تيٸس. سوندىقتان سول ۇلى اتالارىمىز «تٸل تۇعىرىڭ, دٸن دٸڭگەگٸڭ», «تٸلٸ ەكەۋدٸڭ, دٸنٸ ەكەۋ, دٸنٸ ەكەۋدٸڭ سوڭى قۇردىم», ياعني ونىڭ سوڭى سول ۇلتتىڭ ىدىراۋىنا اپارىپ سوعادى دەگەن.

تاريحقا ٷڭٸلسەك, قازٸرگٸ ەۆرەيلٸك ەۆروپالىقتار مەن امەريكالىقتاردىڭ ناسيحاتتاپ جٷرگەن «گەندەرلٸك ساياساتى» سيياقتى ساياساتتار بۇرىندا دا سان رەت بولعان. ونىڭ سوڭى ەلەم ەلدەرٸن ازدىرىپ ماتريارحاتقا, ياعني بالالاردىڭ ٶز ەكەلەرٸنٸڭ كٸم ەكەنٸن ايىرا المايتىنداي بەي-بەرەكەتتٸكتٸڭ سوڭى, جىنىس اۋرۋىن قوزدىرىپ, قوعام ٶزٸن-ٶزٸ ٸشتەن شٸرٸتٸپ جويعان. نەمەسە, لۇت قاۋىمى سيياقتى اللانىڭ قاھارىنا ۇشىراعان.

وسى جولداردى وقىعان بارشاڭىزعا ۇلى جاراتۋشى اللا يمان بەرگەي!

قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم, ماڭعىستاۋ

ۇلت پورتالى