Ulaǵatty otbasy – ult qundylyǵy

Biylǵy jyly memleketimizdiń mártebeli belesi – Táýelsizdiktiń 25 jyldyq mereitoiynda tarihi tabystarymyzdy, jotaly jetistikterimizdi elep-ekshegende otbasylyq dástúrdi ornyqtyrýdaǵy irgeli isterdi airyqsha atap kórsetýimiz kerek. Egemendiktiń alǵashqy jyldarynda Ata Zańǵa arnaiy bap engizilip, «neke jáne otbasynyń, ana, áke bolýdyń jáne balalyqtyń memleket qorǵaýynda bolatyny» aiqyndaldy. Osy arqyly táýelsizdik jyldarynda otbasylyq-demografiialyq saiasat memleket damýynyń strategiialyq baǵyty retinde bekitilip, bul saladaǵy keleli máseleler kezeń-kezeńimen túpkilikti sheshimin taýyp keledi. Shirek ǵasyrda Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń básekege qabiletti ult, ál-aýqaty artqan otbasy, bilimdi urpaq qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan syndarly saiasaty otbasylyq saiasatty jetildirýge, ana men balany memlekettik qoldaý boiynsha baǵdarlamalyq qujattardyń qabyldanýyna, osy baǵytta tutastai júieniń qurylýyna jol ashty.

Osylardyń qatarynda Qazaqstan Respýblikasynda 2006-2016 jyldarǵa arnalǵan Genderlik teńdik strategiiasynyń qabyldanýyn, Otbasy kúniniń belgilenýin, Balaly otbasylardy áleýmettik qoldaýdyń ulttyq modeliniń qalyptasýyn, «Mereili otbasy» ulttyq konkýrsynyń ótkizilýin jáne basqa kóptegen naqty sharalardy alǵa tartýǵa bolady. Bul igilikti ister nátijesinde árbir bosaǵasy berik otbasy Otanymyzdyń baiandy bolashaǵynyń berik negizi retinde ornyqtyryldy.

HHI ǵasyrda adamzattyń rýhani-mádeni, áleýmettik suranystary men ómir súrý qundylyqtarynyń ózgeristerge ushyraýyna bailanys­ty búginde búkil álemde otbasy institýtyna qatysty túrli zertteýler júrgizilýde. Alysqa barmai-aq bul másele boiynsha TMD elderinde qalyptasqan jaǵdaiǵa nazar aýdarsaq, Resei, Ýkraina, Bela­rýs elderinde otbasylardyń 57-60 paiyzy bir ǵana balamen shektelip, sha­ǵyn otbasy modeline ótý úrdisi beleń alǵan. Sonymen birge Qazaqstanda jastardyń otbasyn qurý jasy ulǵaiyp bara jatqany baiqalsa, Ózbekstanda, kerisinshe, 16 jastan bastap nekege turýǵa ruqsat etilýi birqatar áleýmettik máselelerge oryn bergen. Iaǵni, budan shyǵatyn qorytyndy, qazirgi tańda otbasyny zamanǵa sai beiimdeý, jastarǵa ýaqyttyń óz suranysyna sáikes tárbie berý mańyzdy mindetterdiń qataryna shyqty.

Bul oraida, Alash qairatker­leriniń biri, aqyn Maǵjan Juma­baevtyń: «Tár­bie­degi maqsat balany tárbieshiniń dál ózindei etip shyǵarý emes, keleshek óz zamanyna sai qylyp shyǵarý», degen sózderine tereń mán berýimiz kerek. Naqtyraq aitsaq, otbasylyq qaty­nastar zaman talabyna sai udaiy zert­teýdi, jiti saraptaýdy, buqaranyń sana­syna otbasylyq qundylyqtardy sińirý men sonyń nátijesinde tiisti mem­lekettik saiasatty júrgizýdi qajet etedi.

Memleket basshysynyń Jarly­ǵy­men 2013 jyldan beri merekelenip kele jatqan Otbasy kúni osy maqsattan týyndaǵan igilikti qadamdardyń biri bolyp tabylady. Aldaǵy Otbasy kúni otandastarymyz asyǵa kútetin, izgilikti is-sharalaryna shynaiy yqy­laspen, yjdaǵattylyqpen qatysatyn jalpyhalyqtyq jarqyn merekege ainaldy. Elimizdiń merekeler kún­tizbesine bul kúnniń enýi san ǵasyrlar boiy qalyptasqan otbasylyq qun­dylyqtardyń jandanýyna, dástúr­lerdiń jańǵyrýyna, túrli býyn ókilderiniń arasyndaǵy syilastyqtyń nyǵaiýyna, urpaq tárbiesine jańasha dem berip, ónegeli áýletterdiń órisin keńei­týge yqpal etti. Iaǵni, bul mere­keni otbasylyq qundylyqtardy qur­metteýdiń, irgesi berik jarasymdy otbasy qalyptastyrýdy nasihattaýdyń, jol kórsetýdiń shýaqty kúni retinde qabyldaýymyz kerek. Qazaqstan Respýblikasy Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý ministrliginiń ótken jylǵa jasalǵan demografiialyq
ahýal týraly taldaýynda osy mereke belgilengen keiingi az ǵana ýaqyttyń ishinde elimizde buzylǵan neke sanynyń qysqarýy (2014 jyly – 54 438, 2015 jyly – 53 007), ótken jyly onyń aldyn­daǵy jylmen salystyrǵanda kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty jasal­ǵan qylmystyń 49%-ǵa (7 360-tan 3 751-ge) tómendegeni, bala asyrap alý isinde oń ózgeristerdiń ornyǵyp, sonyń arqasynda birneshe internattyq uiym­dardyń jabylǵany kórinis tabýy osy igilikti yqpaldyń jemisi deýge bolady.

Jalpy alǵanda, taqyrypty taratý barysynda statistikalyq málimetterdi qoldaný adamnyń aitar oiyn qurǵaq derektermen qursaýlai túsetini belgili. Biraq kez kelgen saladaǵy nátijeli isterdi, qol jetkizgen qomaqty tabystar­dy oqyrmanǵa jetkizý úshin de dáiekti faktilerge júginýge týra keledi. Sol sebepti, otbasy institýtyn memleket tarapynan qoldaý sharalaryna qatysty nátijeli málimetterge mán bersek.

Aitalyq sońǵy 5 jyl ishinde qazaq­standyqtardyń ómir súrý uzaqtyǵy 71,6 jasqa deiin uzardy, ólim-jitim kemidi, onyń ishinde ol analar arasynda 1,4 esege jáne náresteler arasynda 1,5 esege azaidy. Memlekettik saiasat halyqtyń salamatty ómir saltyn qamtamasyz etýge, dene shynyqtyrý men sportty da­mytýǵa baǵyttalyp otyr. Sońǵy jyldary elimizde dene shynyqtyrýmen jáne sportpen shuǵyldanatyn azamattardyń sany artyp keledi, iaǵni 4 581,7 myń adamdy quraidy (el turǵyndarynyń 26,3%-y), olardyń ishinde áielderdiń sany 968,2 myń adam (55,4%), bulardyń 332,2 myńy aýyldyq áielder ekenin atap ótý kerek.

Búgingi tańda balaly otbasylardy áleýmettik qoldaýdyń ulttyq modeli memlekettik járdemaqy men qyzmet júiesi arqyly júzege asyrylýda. 2016 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdai boiynsha bala týǵanda beriletin járdemaqyny tó­leýge shyǵys kólemi 27,3 mlrd teńge­ni, bala bir jasqa tolǵanǵa deiin onyń kútimine beriletin járdemaqyny tóleýge shyǵys kólemi 28,6 mlrd teńgeni qurady.

Sońǵy jyldary áielderdiń ekono­mikalyq belsendiligi 66%-ǵa artty. Memlekettiń otbasyn qoldaý bo­iynsha qabyldaǵan sharalary 10 jyldyń ishinde eldegi demografiialyq ahýaldyń jaqsarýyna oń yqpal etip, 2005 jyldan beri dúniege kelgen sábilerdiń sany jyl saiyn ortasha eseppen 11,4 myńǵa kóbeiip otyr.

Áielder arasyndaǵy jumyssyzdyq kólemi eki esege azaidy. 2015 jyly Búkilálemdik ekonomikalyq forýmnyń Jahandyq básekege qabilettilik indek­sin­degi «Erlermen salystyrǵanda jumys isteitin áielderdiń úlesi» kór­set­kishi boiynsha 26-orynǵa kóteril­di. Mine, oń úderisterdi osylaisha ornyqty derektermen úzdiksiz jalǵastyra berýge bolady.

Statistikalyq kórsetkishterge toq­talýdaǵy taǵy bir basty sebep – elimiz­de otbasylyq qatynastardy odan ári nyǵaitý jáne halyqtyń memle­ketshil rýhyn qalyptastyrýda áleý­mettik qamtamasyz etý deńgeiin art­tyrý mańyzdy ról atqara bermek. Bul oraida, Táýelsizdiktiń 25 jyl­dyq mereili jylynda qabyldanǵan «Máń­gilik El» Patriottyq aktisinde qara­paiym, túsinikti jáne bizdiń árqai­symyz úshin eń qymbat aqiqattar – otbasy amandyǵy, qonaqjailyq jáne eńbeksúigishtik, turaqtylyq, qaýipsiz­dik jáne birlik, erteńgi kúnge degen senim uǵymdary aiqyn kórinis tapty. Memleket damýynyń jalpyulttyq patriottyq ideiasynda otbasylyq qun­dy­lyqtardyń arqaý bolýy da halqymyz úshin otbasynyń orny asa joǵary ekenin aiǵaqtaidy.

Qazaqstan Respýblikasynyń Prezi­den­ti janyndaǵy Áielder isteri jáne otbasylyq-demografiialyq saia­sat jónindegi ulttyq komissiia óz qyzmetin «Máńgilik Eldiń» myzǵymas jeti tuǵyry: Táýelsizdik jáne Astana, Jalpyulttyq birlik, beibitshilik pen kelisim, Zaiyrly memleket jáne Joǵary rýha­niiat, Innovatsiia negizindegi turaqty ekonomikalyq ósim, Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamy, Tarihtyń, mádeniet pen tildiń ortaqtyǵy, Ulttyq qaýipsizdik jáne Qazaqstannyń jalpy álemdik jáne óńirlik problemalardy sheshýge jahandyq turǵydan qatysýy siiaqty basty ideialyq baǵdarlaryn iske asyrýdyń mártebeli mindetimen ushtastyrady. Osy baǵyttaǵy is-sharalar qoǵamnyń basty máiegi – otbasynda Bolashaǵy birtutas eldiń irgetasyn qalaityn deni saý, oiy ozyq urpaq qalyptastyrýdy maqsat tutady. Bul týraly Qazaqstan Respýblikasynyń Pre­zidenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev «Tarih tolqynynda» atty kitabynda: «Biz, qazaqstandyqtar, bir ekonomikalyq nemese saiasi keńistikte ǵana emes, bir mádeni keńistikte de ómir súrip jatyrmyz» degen aqiqatty seziný birte-birte ornyǵady» dep atap kórsetti. Iaǵni, qazaqstandyqtar belgili bir geografiialyq aýmaqty meken etetin turǵyndar ǵana emes, ózderin osy eldiń bolashaq taǵdyrymen tikelei bailanys­tyratyn teń quqyqty azamattar, Uly Dalanyń ulaǵatty otbasylary eken­digin tereń túsinýi, sanasyna sińirýi asa qajet.

Tarihtyń tereńine boilasaq, ulty­myzdyń boiynda otbasylyq qundy­lyqtarǵa, anaǵa degen qurmet erekshe órken jaiǵan. Talai ǵasyrlar bu­ryn Máńgilik Eldiń murattary tasqa qashalǵan Kúltegin jazbasynda: «Ákem Elteris qaǵandy, Sheshem Elbilge anany, Táńiri tóbesine ustap, Joǵary kótergen eken» degen sózderdiń jazylýy da kóp jaitty ańǵartsa kerek. Sonymen birge arǵy babalarymyz túrkiler dáýirinde Táńiriden keiin Umai anaǵa tabynýy da osy oiymyzdy tolyqtyra túsedi. Osyǵan orai, óńirlerde jurtshylyq arasynda júrgiziletin jumystyń taqyryp aýqymy keńeiip, is-sharalar kóbeie tústi. Ulttyq qundylyqtarymyz ulyqtalatyn jumystar Qyzylorda, Almaty oblystarynda keńinen ótkizi­lip, neke men otbasynyń rýhani ne­giz­derin nyǵaitý, etnomádeni dástúr­lerdi jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan is-sharalar kópshilik qoldaýyna ie boldy. Otbasylyq tárbie jáne bos ýaqytty ótkizý ortalyqtary, aýla klýbtary júie­li jumys júrgizip otyr. Bul másele­ler «Otbasylyq qatynastardy, moral­dyq-etikalyq jáne rýhani adam­gershilik qundylyqtardy nyǵaitý­dyń 2015-2020 jyldarǵa arnalǵan Jalpyulttyq is-sharalar jos­parynda» da qamtylyp, ol óńirlerde jumys júrgizýde basshylyqqa alynyp otyr. Bul Bolashaǵy birtutas eldiń azamat­taryna laiyqty tárbie berý – memle­kettiń otbasyna jaǵdai jasap, onyń bedelin arttyrý maqsatynda bergen baǵyttarynan bastaý alatynyn kór­setedi.

Sonymen birge balalar men jastardy adamgershilik-rýhani tárbieleý, otbasy men balalyqty qorǵaý jóninde qabyldanatyn sharalar Qazaqstan Respýblikasynyń «Bilim berý týraly», «Balanyń quqyqtary týraly» zańdarynda, Bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memle­kettik baǵdarlamasynda, Qazaqstan Respýblikasynyń 2030 jylǵa deiingi strategiialyq damý josparynda, Bilim berýdiń barlyq uiymdarynda oqytý protsesiniń tárbielik quramdaýyshyn kúsheitý jónindegi keshendi úlgilik jos­parda jáne t.b. quqyqtyq-normativtik aktilerde aiqyndalǵan.

Biylǵy jyly Qazaqstan Respýb­likasynda 2006-2016 jyldarǵa arnalǵan Genderlik teńdik strategiia­sy qorytyndylanbaq. Qazir Ulttyq komis­siia qurǵan jumys toby Elbasy­nyń tapsyrmasymen Qazaqstan Respýb­likasyndaǵy 2030 jylǵa deiingi otbasylyq jáne genderlik saia­sat tu­jyrymdamasynyń jobasyn ázirleýde. Jańa qujatta qoǵamymyz úshin asa mańyzdy sala – otbasylyq saiasatqa: otbasylyq qundylyqtardyń saqtalýy men damýyna, otbasy abyroiyn arttyrý, sapaly urpaq ósirý, otbasylyq mádenietti damytý, taǵy basqa máse­lelerge basa mán beriletini sózsiz.

Biylǵy jyldyń igilikti jańa­lyqtarynyń biri – Memleket basshy­synyń Jarlyǵymen Balalar quqyqtary jónindegi ýákil institýty qurylýy. Bul – Qazaqstan Respýblikasynda bala quqyqtaryn qorǵaýdyń ulttyq júiesin jetildirýge degen qulshynysty, balalar ómiri úshin qolaily jáne izgilikti ortany qalyptastyrýdaǵy álemdik qoǵamdastyqtyń kúsh-jigerin qoldaitynymyzdy kórsetetin aitýly jetistik. Elimizdiń BUU-nyń Bala quqyqtary týraly konventsiiasyna beiildiligin rastaityn qadam. Ýákil memlekettik jáne qoǵamdyq institýttarmen ózara is-qimyl jasaý arqyly balalardyń quqyqtar kepildigi men zańdy múddelerin qamtamasyz etý, sondai-aq olardyń buzylǵan quqyqtary men bostandyqtaryn qalpyna keltirý isterimen ainalysatyn bolady.

Sonymen birge otbasyn qoldaý, balalarǵa jaǵdai jasaý jumystarynyń zańnamalyq turǵydan sheshimin tabýyna nazar aýdaryldy. Bala asyrap alatyn azamattardyń jáne basqa otbasyna baratyn balalardyń quqyqtaryn kúsheitý maqsatynda biyl sáýir aiynda «Qazaqstan Respýblikasynyń keibir zańnamalyq aktilerine jetim balalar men ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardyń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri boiynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań qabyl­dandy. Bul bala asyrap alý isine oń ózgerister ákelgeni sózsiz. Óit­ke­ni qazynalyq emes, otbasylyq úlgi­degi balalar úiiniń tárbielik te, eko­no­mi­kalyq ta tiimdiligi is júzinde dálel­dengen.

Tulǵa retinde qalyptasýda balalar­dyń otbasynda tárbielenýi asa mańyzdy ekendigi – dáleldeýdi qajet etpeitin aksioma. Búginde óńirlerdegi birqatar qazynalyq balalar úileri (sońǵy bir jyldyń ishinde Shyǵys Qazaqstan oblysynda – 3, Pavlodar oblysynda 1 balalar úii) jabylyp, otbasylyq balalar úileri, otbasylyq balalar aýyldary ashylýy da osyǵan negizdelgen.

Jetim balalardy asyrap alý jáne olardy qandas otbasyna qaita­rý, qamqorlyq, qorǵanshylyq pen pat­ronatqa tapsyrý qyzmetiniń belsendi júrgizilýi balalar úilerindegi tár­bielenýshiler sanynyń azaiýyna yqpal etti. Eger 2010 jyly olardaǵy balalardyń sany – 14 052 bolsa, 2015 jyly mundai mekemelerde nebary 8 066 bala qaldy. Bolashaqta bul balalar da óz úiin, óz otbasyn tabady dep senemiz.

Balalar úileriniń túlekterin turǵyn úimen qamtamasyz etýde oń úrdis qalyptasty. 2013 jyly qabyldanǵan zańǵa sáikes jetim balalardyń, ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardyń birinshi kezekte turǵyn úi alý quqyǵy bekitilgeli beri memlekettik turǵyn úi qorynan baspana alǵan jetim balalar men ata-anasynyń qam­qorlyǵynsyz qalǵan balalardyń sany ulǵaidy (2014 jyly 951 páter, 2015 jyly 1 486 páter). Bir ǵana Jambyl oblysynda sońǵy bes jyl ishinde 277 jetim balaǵa páter berildi.

Biyl jazda ata-analarynyń qamqor­lyǵynsyz qalǵan balalardyń jáne balalardy óz otbasyna tárbieleýge qabyldaýǵa tilek bildirgen adamdardyń res­pýblikalyq derekter banki jasalyp, tusaýkeseri ótkizildi. Bul jaittyń elimizde bala asyrap alý isiniń alǵa basýyna oń yqpal eteri sózsiz. Aqparat retinde aitsaq, búgingi tańda jetim jəne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardyń jalpy sany 29 666-ny quraidy, olardyń 21 780-in el azamattarynyń otbasylary qamqorshylyqqa alǵan.

Ana men balaǵa qamqorlyq jasaý, otbasyn qoldaý, ulttyq qundylyqtardy saqtaý isine memlekettik organdar ǵana emes, elimizdegi iri kompaniialar, úkimettik emes uiymdar, qoǵamdyq uiymdar qatysýynyń sandyq jáne sapalyq kórsetkishi arta túsýde. Aitalyq, úkimettik emes uiymdardyń qatysýymen «Salamatty otbasy», «Múmkindikteri shekteýli áielderdiń densaýlyǵyn saqtaý», «Tolyq otbasy», «Ana men bala», «Otbasynyń qoly­nan bári keledi», «Reprodýktivtik den­saýlyqty saqtaý, otbasyn jos­parlaý, júktilikke daiyndaý jáne halyqty, meditsina qyzmetkerlerin oqytý arqyly deni saý bala týý» atty áleýmettik jobalar iske asyryldy.

«BI Group» holdinginiń qol­daýy­men «Ana úii» jobasy jolǵa qoiylyp otyr. Qazirgi ýaqytta ómirlik qiyn jaǵdaiǵa tap bolǵan analardyń ýaqytsha turýyna arnalyp, respýblika boiynsha 26 úi ashyldy. Olar ashylǵannan beri 1 171 áiel men balaǵa qoldaý kórse­tilip, 2015 jyly 589 ana (50%) óz ornyn tapsa, biylǵy jyly júrgizilgen túsindirý jumys­tarynyń nátijesinde «Ana úiin» panalaǵan 301 áiel balasymen óz otbasyna qosyldy.

Jyr súleii Súiinbai Aron­uly­nyń «Er jigit el-jurtynyń panasyndai, Jaqsy áiel jalpy jurttyń anasyndai» degen qanatty sóziniń jastar úshin tárbielik máni zor dep bilemin. Otbasylyq qundylyqtardy jas urpaqtyń boiyna bala jastan sińi­rýge qatysty qyzmet – Ulttyq komis­siia úshin qai ýaqytta da bas­ty ba­symdyqtardyń biri bolyp qala bermek. Bul rette otbasy men bilim berý uiym­­darynyń yntymaqtastyǵy nátije­sinde júzege asatyn tárbie jumys­taryna júkteletin mindet zor. Qashanda jańalyq memleket ordasynan taralyp, igi ister sodan bastalady. Sol dástúrmen elordada sońǵy jyldary ózekti bolyp otyrǵan ómirdegi, otbasyndaǵy áke róli taqyrybyn jandandyrý qolǵa alyndy. Respýblikalyq «Ákeler odaǵy» qoǵamdyq birlestiginiń bastamasy boiynsha Astanada «Ákeler izi» konkýrsy ótkizilip, bolashaqta otbasy tiregi, el qorǵany bolar ulandardy tárbieleý máselesine nazar aýdaryldy. Qoǵamda qaiyrymdylyq dánin sebý, jas urpaq boiynda izgi adami qasietterdi qalyptastyrýdy maqsat etken is-sharalar bastaý aldy. Astanalyqtar uiytqy bolǵan «Ákeler izi» konkýrsy Ulttyq komissiianyń nazaryn aýdaryp, jumys josparyna engizildi.

Álbette, búgingi qoǵam ómirinde otbasylyq-demografiialyq, rýhani-adamgershilik ahýalǵa taqtaidai tegis, oqtai túzý degen úzildi-kesildi baǵa bere salý asyǵystyq bolar edi. Óitke­ni ózimiz ómir súrip otyrǵan búgingi áleýmettik ortada búkil el bolyp qolǵa alatyn qordalanǵan problemalardyń da bar ekeni shyndyq. Sonyń ishinde sońǵy kezderi balalarǵa, áielderge zorlyq-zombylyq jasaý siiaqty jantúr­shigerlik oqiǵalardyń oryn alýy qoǵamdy qatty alańdatyp otyr. Mundai qylmystardyń aldyn alýǵa qatysty memlekettik organdar tarapynan zań talaptaryn qatańdatý, pedofilderge qatal jaza qoldaný sharalary kúsheitilýde. Desek te bul dertpen kúresýde eń bastysy oshaqtyń úsh tuǵyryndai «otbasy-qoǵam-memleket» bolyp birlesip kúsh biriktirý, osy arqyly ymyrasyz kúres júrgizý qajet dep oilaimyz.

Memleket basshysy belgilep bergen Bes institýttyq reformanyń alǵashqy reformasynda aitylǵandai, qoǵamda zań ústemdigi berik ornyǵyp, quqyq buzýshylyqqa «múldem tózbeýshilik» qaǵidaty saltanat qurýǵa tiis. Sonymen birge jastar arasynda ajyrasý faktileriniń de beleń alýy qoǵamdaǵy moraldyq-etikalyq ahýal boiynsha birshama jumys júrgizý qajettigin kórsetip otyr. Buǵan qosa, memleket tarapynan jasalyp otyrǵan turǵyn úimen qamtamasyz etý sharalaryna, balalardy mektepke deiingi tárbiemen jáne oqytýmen qamta­ma­syz etýge baǵyttalǵan «Bala­pan» baǵdarlamasy men basqa da áleýmettik qoldaýlarǵa basym­dyq berip, osy arqyly jas otaý­dyń shańyraǵynyń shaiqalmaýy­na, sóitip qoǵamdaǵy úlgili otba­sylardyń qataryn tolyqtyrýǵa kúsh salýymyz kerek. Bul oraida, Memleket basshysynyń baǵyt berýi boiynsha elimizde otbasylyq-demografiialyq saiasatta osyǵan deiin atqarylǵan ister aýqymdy, aldaǵy kezeńde eńseretin jumys eresen dep oi túiýimizge bolady.

Otbasy bedelin arttyrý baǵy­tynda júzege asyrylyp jatqan osyndai eleýli is-sharalardyń qatarynda «Mereili otbasy» ult­tyq konkýrsyn da atap ótý kerek. Ulttyq komissiianyń bastama­symen 2011-2013 jyldary «Maqta­nym, tiregim – otbasym» degen taqy­ryppen ótkizilip kelgen is-shara­nyń «Mereili otbasy» ulttyq kon­kýrsyna ulasqany belgili. Ulttyq konkýrs biyl úshinshi ret ótkizi­lýde. Bul – sonshalyqty kóp ýaqyt bolmasa da ózindik qorytyn­dylar jasaýǵa múmkindik beretin merzim. Aitalyq, 2014 jyly konkýrsqa elimiz boiynsha 1 298 otbasy qatyssa, biylǵy jyly olardyń sany 2 579-ǵa jetti. Kon­kýrsqa biyl 1960 aýyldyń ókilderi qatysýy (birinshi jyly – 1 213 aýyl) ol týraly tek qalalar men iri eldi mekender ǵana bilip qoimai, nasihaty elimizdiń shalǵai aýyldaryna deiin jetkenin kórsetedi.

«Mereili otbasy» ulttyq kon­kýr­synyń shyn máninde halyqtyq mereke ekendigin oǵan elimizdi meken etken etnostardyń barlyǵy derlik qatysýy jáne jyl ótken saiyn olardyń qatarynyń ulǵaia túsýi de kórsetip otyr (2014 jyly – 124, biyl – 241 otbasy). Bul rette óz aýmaqtarynda turatyn etnos ókilderiniń belsendi qatysýyn qam­tamasyz etý jóninen Aqtóbe, Sol­tústik Qazaqstan, Shy­ǵys Qazaqstan, Qaraǵandy jáne Oń­tústik Qazaqstan oblystary kósh bastap tur. Konkýrsqa qatysqan kásiptik sheberligin áýletten áýlet­ke jetkizip berip otyrǵan urpaqtar otbasylary da eki ese ósken (226 – 483). Kóp balaly otbasylardyń belsendiligi (2014 jyly – 492, biyl – 1 065 otbasy) qýantsa, jas otba­sylar sanynyń ósýi (alǵashqy jyly – 238, biyl – 472 otbasy) kóńili­mizge Qazaqstanda otbasy insti­týtynyń irgetasy nyǵaia túsedi degen senim uialatady.

Sondai-aq Ulttyq konkýrs­ty nasi­hattaý isinde buqaralyq aqparat qural­darynyń eleýli jumys atqarǵanyn aita ketýimiz kerek. «Mereili otbasy» ulttyq konkýrsyn aqparattyq súie­meldeý boiynsha jáne otbasy institýtyn damytý taqyrybyna baspasóz jáne elektrondyq aqparat quraldarynda 1000-ǵa jýyq material jaryq kórdi. Osy­nyń bári otbasy – adam balasynyń ómirge joldama alatyn káýsar bas­taýy, arqasúier altyn dińgegi ekenin, Qazaq­stan qoǵamynda otbasynyń mártebelik máni qashanda tereń ekenin kórsetedi. Óitkeni «Máńgilik Eldiń» irgesin berik, keregesin keń, shańyraǵyn biik etetin ulttyń basty qundylyǵy óreli urpaq, ulaǵatty otbasy ekeni aqiqat.

Gúlshara ÁBDIQALYQOVA,

Qazaqstan Respýblikasynyń Memlekettik hatshysy, Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti janyndaǵy

Áielder isteri jáne otbasylyq-demografiialyq saiasat jónindegi ulttyq komissiianyń tóraiymy

"Egemen Qazaqstan" gazeti