بيىلعى جىلى مەملەكەتٸمٸزدٸڭ مەرتەبەلٸ بەلەسٸ – تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىندا تاريحي تابىستارىمىزدى, جوتالى جەتٸستٸكتەرٸمٸزدٸ ەلەپ-ەكشەگەندە وتباسىلىق دەستٷردٸ ورنىقتىرۋداعى ٸرگەلٸ ٸستەردٸ ايرىقشا اتاپ كٶرسەتۋٸمٸز كەرەك. ەگەمەندٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا اتا زاڭعا ارنايى باپ ەنگٸزٸلٸپ, «نەكە جەنە وتباسىنىڭ, انا, ەكە بولۋدىڭ جەنە بالالىقتىڭ مەملەكەت قورعاۋىندا بولاتىنى» ايقىندالدى. وسى ارقىلى تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا وتباسىلىق-دەموگرافييالىق ساياسات مەملەكەت دامۋىنىڭ ستراتەگييالىق باعىتى رەتٸندە بەكٸتٸلٸپ, بۇل سالاداعى كەلەلٸ مەسەلەلەر كەزەڭ-كەزەڭٸمەن تٷپكٸلٸكتٸ شەشٸمٸن تاۋىپ كەلەدٸ. شيرەك عاسىردا ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ۇلت, ەل-اۋقاتى ارتقان وتباسى, بٸلٸمدٸ ۇرپاق قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان سىندارلى ساياساتى وتباسىلىق ساياساتتى جەتٸلدٸرۋگە, انا مەن بالانى مەملەكەتتٸك قولداۋ بويىنشا باعدارلامالىق قۇجاتتاردىڭ قابىلدانۋىنا, وسى باعىتتا تۇتاستاي جٷيەنٸڭ قۇرىلۋىنا جول اشتى.
وسىلاردىڭ قاتارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 2006-2016 جىلدارعا ارنالعان گەندەرلٸك تەڭدٸك ستراتەگيياسىنىڭ قابىلدانۋىن, وتباسى كٷنٸنٸڭ بەلگٸلەنۋٸن, بالالى وتباسىلاردى ەلەۋمەتتٸك قولداۋدىڭ ۇلتتىق مودەلٸنٸڭ قالىپتاسۋىن, «مەرەيلٸ وتباسى» ۇلتتىق كونكۋرسىنىڭ ٶتكٸزٸلۋٸن جەنە باسقا كٶپتەگەن ناقتى شارالاردى العا تارتۋعا بولادى. بۇل يگٸلٸكتٸ ٸستەر نەتيجەسٸندە ەربٸر بوساعاسى بەرٸك وتباسى وتانىمىزدىڭ باياندى بولاشاعىنىڭ بەرٸك نەگٸزٸ رەتٸندە ورنىقتىرىلدى.
ححٸ عاسىردا ادامزاتتىڭ رۋحاني-مەدەني, ەلەۋمەتتٸك سۇرانىستارى مەن ٶمٸر سٷرۋ قۇندىلىقتارىنىڭ ٶزگەرٸستەرگە ۇشىراۋىنا بايلانىستى بٷگٸندە بٷكٸل ەلەمدە وتباسى ينستيتۋتىنا قاتىستى تٷرلٸ زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلۋدە. الىسقا بارماي-اق بۇل مەسەلە بويىنشا تمد ەلدەرٸندە قالىپتاسقان جاعدايعا نازار اۋدارساق, رەسەي, ۋكراينا, بەلارۋس ەلدەرٸندە وتباسىلاردىڭ 57-60 پايىزى بٸر عانا بالامەن شەكتەلٸپ, شاعىن وتباسى مودەلٸنە ٶتۋ ٷردٸسٸ بەلەڭ العان. سونىمەن بٸرگە قازاقستاندا جاستاردىڭ وتباسىن قۇرۋ جاسى ۇلعايىپ بارا جاتقانى بايقالسا, ٶزبەكستاندا, كەرٸسٸنشە, 16 جاستان باستاپ نەكەگە تۇرۋعا رۇقسات ەتٸلۋٸ بٸرقاتار ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەرگە ورىن بەرگەن. ياعني, بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, قازٸرگٸ تاڭدا وتباسىنى زامانعا ساي بەيٸمدەۋ, جاستارعا ۋاقىتتىڭ ٶز سۇرانىسىنا سەيكەس تەربيە بەرۋ ماڭىزدى مٸندەتتەردٸڭ قاتارىنا شىقتى.
بۇل ورايدا, الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ بٸرٸ, اقىن ماعجان جۇماباەۆتىڭ: «تەربيەدەگٸ ماقسات بالانى تەربيەشٸنٸڭ دەل ٶزٸندەي ەتٸپ شىعارۋ ەمەس, كەلەشەك ٶز زامانىنا ساي قىلىپ شىعارۋ», دەگەن سٶزدەرٸنە تەرەڭ مەن بەرۋٸمٸز كەرەك. ناقتىراق ايتساق, وتباسىلىق قاتىناستار زامان تالابىنا ساي ۇدايى زەرتتەۋدٸ, جٸتٸ ساراپتاۋدى, بۇقارانىڭ ساناسىنا وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى سٸڭٸرۋ مەن سونىڭ نەتيجەسٸندە تيٸستٸ مەملەكەتتٸك ساياساتتى جٷرگٸزۋدٸ قاجەت ەتەدٸ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن 2013 جىلدان بەرٸ مەرەكەلەنٸپ كەلە جاتقان وتباسى كٷنٸ وسى ماقساتتان تۋىنداعان يگٸلٸكتٸ قادامداردىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. الداعى وتباسى كٷنٸ وتانداستارىمىز اسىعا كٷتەتٸن, ٸزگٸلٸكتٸ ٸس-شارالارىنا شىنايى ىقىلاسپەن, ىجداعاتتىلىقپەن قاتىساتىن جالپىحالىقتىق جارقىن مەرەكەگە اينالدى. ەلٸمٸزدٸڭ مەرەكەلەر كٷنتٸزبەسٸنە بۇل كٷننٸڭ ەنۋٸ سان عاسىرلار بويى قالىپتاسقان وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ جاندانۋىنا, دەستٷرلەردٸڭ جاڭعىرۋىنا, تٷرلٸ بۋىن ٶكٸلدەرٸنٸڭ اراسىنداعى سىيلاستىقتىڭ نىعايۋىنا, ۇرپاق تەربيەسٸنە جاڭاشا دەم بەرٸپ, ٶنەگەلٸ ەۋلەتتەردٸڭ ٶرٸسٸن كەڭەيتۋگە ىقپال ەتتٸ. ياعني, بۇل مەرەكەنٸ وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى قۇرمەتتەۋدٸڭ, ٸرگەسٸ بەرٸك جاراسىمدى وتباسى قالىپتاستىرۋدى ناسيحاتتاۋدىڭ, جول كٶرسەتۋدٸڭ شۋاقتى كٷنٸ رەتٸندە قابىلداۋىمىز كەرەك. قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ ٶتكەن جىلعا جاسالعان دەموگرافييالىق
احۋال تۋرالى تالداۋىندا وسى مەرەكە بەلگٸلەنگەن كەيٸنگٸ از عانا ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە ەلٸمٸزدە بۇزىلعان نەكە سانىنىڭ قىسقارۋى (2014 جىلى – 54 438, 2015 جىلى – 53 007), ٶتكەن جىلى ونىڭ الدىنداعى جىلمەن سالىستىرعاندا كەمەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى جاسالعان قىلمىستىڭ 49%-عا (7 360-تان 3 751-گە) تٶمەندەگەنٸ, بالا اسىراپ الۋ ٸسٸندە وڭ ٶزگەرٸستەردٸڭ ورنىعىپ, سونىڭ ارقاسىندا بٸرنەشە ينتەرناتتىق ۇيىمداردىڭ جابىلعانى كٶرٸنٸس تابۋى وسى يگٸلٸكتٸ ىقپالدىڭ جەمٸسٸ دەۋگە بولادى.
جالپى العاندا, تاقىرىپتى تاراتۋ بارىسىندا ستاتيستيكالىق مەلٸمەتتەردٸ قولدانۋ ادامنىڭ ايتار ويىن قۇرعاق دەرەكتەرمەن قۇرساۋلاي تٷسەتٸنٸ بەلگٸلٸ. بٸراق كەز كەلگەن سالاداعى نەتيجەلٸ ٸستەردٸ, قول جەتكٸزگەن قوماقتى تابىستاردى وقىرمانعا جەتكٸزۋ ٷشٸن دە دەيەكتٸ فاكتٸلەرگە جٷگٸنۋگە تۋرا كەلەدٸ. سول سەبەپتٸ, وتباسى ينستيتۋتىن مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ شارالارىنا قاتىستى نەتيجەلٸ مەلٸمەتتەرگە مەن بەرسەك.
ايتالىق سوڭعى 5 جىل ٸشٸندە قازاقستاندىقتاردىڭ ٶمٸر سٷرۋ ۇزاقتىعى 71,6 جاسقا دەيٸن ۇزاردى, ٶلٸم-جٸتٸم كەمٸدٸ, ونىڭ ٸشٸندە ول انالار اراسىندا 1,4 ەسەگە جەنە نەرەستەلەر اراسىندا 1,5 ەسەگە ازايدى. مەملەكەتتٸك ساياسات حالىقتىڭ سالاماتتى ٶمٸر سالتىن قامتاماسىز ەتۋگە, دەنە شىنىقتىرۋ مەن سپورتتى دامىتۋعا باعىتتالىپ وتىر. سوڭعى جىلدارى ەلٸمٸزدە دەنە شىنىقتىرۋمەن جەنە سپورتپەن شۇعىلداناتىن ازاماتتاردىڭ سانى ارتىپ كەلەدٸ, ياعني 4 581,7 مىڭ ادامدى قۇرايدى (ەل تۇرعىندارىنىڭ 26,3%-ى), ولاردىڭ ٸشٸندە ەيەلدەردٸڭ سانى 968,2 مىڭ ادام (55,4%), بۇلاردىڭ 332,2 مىڭى اۋىلدىق ەيەلدەر ەكەنٸن اتاپ ٶتۋ كەرەك.
بٷگٸنگٸ تاڭدا بالالى وتباسىلاردى ەلەۋمەتتٸك قولداۋدىڭ ۇلتتىق مودەلٸ مەملەكەتتٸك جەردەماقى مەن قىزمەت جٷيەسٸ ارقىلى جٷزەگە اسىرىلۋدا. 2016 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا بالا تۋعاندا بەرٸلەتٸن جەردەماقىنى تٶلەۋگە شىعىس كٶلەمٸ 27,3 ملرد تەڭگەنٸ, بالا بٸر جاسقا تولعانعا دەيٸن ونىڭ كٷتٸمٸنە بەرٸلەتٸن جەردەماقىنى تٶلەۋگە شىعىس كٶلەمٸ 28,6 ملرد تەڭگەنٸ قۇرادى.
سوڭعى جىلدارى ەيەلدەردٸڭ ەكونوميكالىق بەلسەندٸلٸگٸ 66%-عا ارتتى. مەملەكەتتٸڭ وتباسىن قولداۋ بويىنشا قابىلداعان شارالارى 10 جىلدىڭ ٸشٸندە ەلدەگٸ دەموگرافييالىق احۋالدىڭ جاقسارۋىنا وڭ ىقپال ەتٸپ, 2005 جىلدان بەرٸ دٷنيەگە كەلگەن سەبيلەردٸڭ سانى جىل سايىن ورتاشا ەسەپپەن 11,4 مىڭعا كٶبەيٸپ وتىر.
ەيەلدەر اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق كٶلەمٸ ەكٸ ەسەگە ازايدى. 2015 جىلى بٷكٸلەلەمدٸك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ جاھاندىق بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸك يندەكسٸندەگٸ «ەرلەرمەن سالىستىرعاندا جۇمىس ٸستەيتٸن ەيەلدەردٸڭ ٷلەسٸ» كٶرسەتكٸشٸ بويىنشا 26-ورىنعا كٶتەرٸلدٸ. مٸنە, وڭ ٷدەرٸستەردٸ وسىلايشا ورنىقتى دەرەكتەرمەن ٷزدٸكسٸز جالعاستىرا بەرۋگە بولادى.
ستاتيستيكالىق كٶرسەتكٸشتەرگە توقتالۋداعى تاعى بٸر باستى سەبەپ – ەلٸمٸزدە وتباسىلىق قاتىناستاردى ودان ەرٸ نىعايتۋ جەنە حالىقتىڭ مەملەكەتشٸل رۋحىن قالىپتاستىرۋدا ەلەۋمەتتٸك قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيٸن ارتتىرۋ ماڭىزدى رٶل اتقارا بەرمەك. بۇل ورايدا, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جىلدىق مەرەيلٸ جىلىندا قابىلدانعان «مەڭگٸلٸك ەل» پاتريوتتىق اكتٸسٸندە قاراپايىم, تٷسٸنٸكتٸ جەنە بٸزدٸڭ ەرقايسىمىز ٷشٸن ەڭ قىمبات اقيقاتتار – وتباسى اماندىعى, قوناقجايلىق جەنە ەڭبەكسٷيگٸشتٸك, تۇراقتىلىق, قاۋٸپسٸزدٸك جەنە بٸرلٸك, ەرتەڭگٸ كٷنگە دەگەن سەنٸم ۇعىمدارى ايقىن كٶرٸنٸس تاپتى. مەملەكەت دامۋىنىڭ جالپىۇلتتىق پاتريوتتىق يدەياسىندا وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ ارقاۋ بولۋى دا حالقىمىز ٷشٸن وتباسىنىڭ ورنى اسا جوعارى ەكەنٸن ايعاقتايدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ جانىنداعى ەيەلدەر ٸستەرٸ جەنە وتباسىلىق-دەموگرافييالىق ساياسات جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كوميسسييا ٶز قىزمەتٸن «مەڭگٸلٸك ەلدٸڭ» مىزعىماس جەتٸ تۇعىرى: تەۋەلسٸزدٸك جەنە استانا, جالپىۇلتتىق بٸرلٸك, بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸم, زايىرلى مەملەكەت جەنە جوعارى رۋحانييات, يننوۆاتسييا نەگٸزٸندەگٸ تۇراقتى ەكونوميكالىق ٶسٸم, جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى, تاريحتىڭ, مەدەنيەت پەن تٸلدٸڭ ورتاقتىعى, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك جەنە قازاقستاننىڭ جالپى ەلەمدٸك جەنە ٶڭٸرلٸك پروبلەمالاردى شەشۋگە جاھاندىق تۇرعىدان قاتىسۋى سيياقتى باستى يدەيالىق باعدارلارىن ٸسكە اسىرۋدىڭ مەرتەبەلٸ مٸندەتٸمەن ۇشتاستىرادى. وسى باعىتتاعى ٸس-شارالار قوعامنىڭ باستى مەيەگٸ – وتباسىندا بولاشاعى بٸرتۇتاس ەلدٸڭ ٸرگەتاسىن قالايتىن دەنٸ ساۋ, ويى وزىق ۇرپاق قالىپتاستىرۋدى ماقسات تۇتادى. بۇل تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ «تاريح تولقىنىندا» اتتى كٸتابىندا: «بٸز, قازاقستاندىقتار, بٸر ەكونوميكالىق نەمەسە ساياسي كەڭٸستٸكتە عانا ەمەس, بٸر مەدەني كەڭٸستٸكتە دە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز» دەگەن اقيقاتتى سەزٸنۋ بٸرتە-بٸرتە ورنىعادى» دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ. ياعني, قازاقستاندىقتار بەلگٸلٸ بٸر گەوگرافييالىق اۋماقتى مەكەن ەتەتٸن تۇرعىندار عانا ەمەس, ٶزدەرٸن وسى ەلدٸڭ بولاشاق تاعدىرىمەن تٸكەلەي بايلانىستىراتىن تەڭ قۇقىقتى ازاماتتار, ۇلى دالانىڭ ۇلاعاتتى وتباسىلارى ەكەندٸگٸن تەرەڭ تٷسٸنۋٸ, ساناسىنا سٸڭٸرۋٸ اسا قاجەت.
تاريحتىڭ تەرەڭٸنە بويلاساق, ۇلتىمىزدىڭ بويىندا وتباسىلىق قۇندىلىقتارعا, اناعا دەگەن قۇرمەت ەرەكشە ٶركەن جايعان. تالاي عاسىرلار بۇرىن مەڭگٸلٸك ەلدٸڭ مۇراتتارى تاسقا قاشالعان كٷلتەگٸن جازباسىندا: «ەكەم ەلتەرٸس قاعاندى, شەشەم ەلبٸلگە انانى, تەڭٸرٸ تٶبەسٸنە ۇستاپ, جوعارى كٶتەرگەن ەكەن» دەگەن سٶزدەردٸڭ جازىلۋى دا كٶپ جايتتى اڭعارتسا كەرەك. سونىمەن بٸرگە ارعى بابالارىمىز تٷركٸلەر دەۋٸرٸندە تەڭٸرٸدەن كەيٸن ۇماي اناعا تابىنۋى دا وسى ويىمىزدى تولىقتىرا تٷسەدٸ. وسىعان وراي, ٶڭٸرلەردە جۇرتشىلىق اراسىندا جٷرگٸزٸلەتٸن جۇمىستىڭ تاقىرىپ اۋقىمى كەڭەيٸپ, ٸس-شارالار كٶبەيە تٷستٸ. ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز ۇلىقتالاتىن جۇمىستار قىزىلوردا, الماتى وبلىستارىندا كەڭٸنەن ٶتكٸزٸلٸپ, نەكە مەن وتباسىنىڭ رۋحاني نەگٸزدەرٸن نىعايتۋ, ەتنومەدەني دەستٷرلەردٸ جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ٸس-شارالار كٶپشٸلٸك قولداۋىنا يە بولدى. وتباسىلىق تەربيە جەنە بوس ۋاقىتتى ٶتكٸزۋ ورتالىقتارى, اۋلا كلۋبتارى جٷيەلٸ جۇمىس جٷرگٸزٸپ وتىر. بۇل مەسەلەلەر «وتباسىلىق قاتىناستاردى, مورالدىق-ەتيكالىق جەنە رۋحاني ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتاردى نىعايتۋدىڭ 2015-2020 جىلدارعا ارنالعان جالپىۇلتتىق ٸس-شارالار جوسپارىندا» دا قامتىلىپ, ول ٶڭٸرلەردە جۇمىس جٷرگٸزۋدە باسشىلىققا الىنىپ وتىر. بۇل بولاشاعى بٸرتۇتاس ەلدٸڭ ازاماتتارىنا لايىقتى تەربيە بەرۋ – مەملەكەتتٸڭ وتباسىنا جاعداي جاساپ, ونىڭ بەدەلٸن ارتتىرۋ ماقساتىندا بەرگەن باعىتتارىنان باستاۋ الاتىنىن كٶرسەتەدٸ.
سونىمەن بٸرگە بالالار مەن جاستاردى ادامگەرشٸلٸك-رۋحاني تەربيەلەۋ, وتباسى مەن بالالىقتى قورعاۋ جٶنٸندە قابىلداناتىن شارالار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «بٸلٸم بەرۋ تۋرالى», «بالانىڭ قۇقىقتارى تۋرالى» زاڭدارىندا, بiلiم بەرۋدi دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتiك باعدارلاماسىندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2030 جىلعا دەيٸنگٸ ستراتەگييالىق دامۋ جوسپارىندا, بٸلٸم بەرۋدٸڭ بارلىق ۇيىمدارىندا وقىتۋ پروتسەسٸنٸڭ تەربيەلٸك قۇرامداۋىشىن كٷشەيتۋ جٶنٸندەگٸ كەشەندٸ ٷلگٸلٸك جوسپاردا جەنە ت.ب. قۇقىقتىق-نورماتيۆتٸك اكتٸلەردە ايقىندالعان.
بيىلعى جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 2006-2016 جىلدارعا ارنالعان گەندەرلٸك تەڭدٸك ستراتەگيياسى قورىتىندىلانباق. قازٸر ۇلتتىق كوميسسييا قۇرعان جۇمىس توبى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى 2030 جىلعا دەيٸنگٸ وتباسىلىق جەنە گەندەرلٸك ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسىن ەزٸرلەۋدە. جاڭا قۇجاتتا قوعامىمىز ٷشٸن اسا ماڭىزدى سالا – وتباسىلىق ساياساتقا: وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ ساقتالۋى مەن دامۋىنا, وتباسى ابىرويىن ارتتىرۋ, ساپالى ۇرپاق ٶسٸرۋ, وتباسىلىق مەدەنيەتتٸ دامىتۋ, تاعى باسقا مەسەلەلەرگە باسا مەن بەرٸلەتٸنٸ سٶزسٸز.
بيىلعى جىلدىڭ يگٸلٸكتٸ جاڭالىقتارىنىڭ بٸرٸ – مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن بالالار قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸل ينستيتۋتى قۇرىلۋى. بۇل – قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بالا قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ ۇلتتىق جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋگە دەگەن قۇلشىنىستى, بالالار ٶمٸرٸ ٷشٸن قولايلى جەنە ٸزگٸلٸكتٸ ورتانى قالىپتاستىرۋداعى ەلەمدٸك قوعامداستىقتىڭ كٷش-جٸگەرٸن قولدايتىنىمىزدى كٶرسەتەتٸن ايتۋلى جەتٸستٸك. ەلٸمٸزدٸڭ بۇۇ-نىڭ بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيياسىنا بەيٸلدٸلٸگٸن راستايتىن قادام. ۋەكٸل مەملەكەتتٸك جەنە قوعامدىق ينستيتۋتتارمەن ٶزارا ٸس-قيمىل جاساۋ ارقىلى بالالاردىڭ قۇقىقتار كەپٸلدٸگٸ مەن زاڭدى مٷددەلەرٸن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق ولاردىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قالپىنا كەلتٸرۋ ٸستەرٸمەن اينالىساتىن بولادى.
سونىمەن بٸرگە وتباسىن قولداۋ, بالالارعا جاعداي جاساۋ جۇمىستارىنىڭ زاڭنامالىق تۇرعىدان شەشٸمٸن تابۋىنا نازار اۋدارىلدى. بالا اسىراپ الاتىن ازاماتتاردىڭ جەنە باسقا وتباسىنا باراتىن بالالاردىڭ قۇقىقتارىن كٷشەيتۋ ماقساتىندا بيىل سەۋٸر ايىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبٸر زاڭنامالىق اكتٸلەرٸنە جەتٸم بالالار مەن اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. بۇل بالا اسىراپ الۋ ٸسٸنە وڭ ٶزگەرٸستەر ەكەلگەنٸ سٶزسٸز. ٶيتكەنٸ قازىنالىق ەمەس, وتباسىلىق ٷلگٸدەگٸ بالالار ٷيٸنٸڭ تەربيەلٸك تە, ەكونوميكالىق تا تيٸمدٸلٸگٸ ٸس جٷزٸندە دەلەلدەنگەن.
تۇلعا رەتٸندە قالىپتاسۋدا بالالاردىڭ وتباسىندا تەربيەلەنۋٸ اسا ماڭىزدى ەكەندٸگٸ – دەلەلدەۋدٸ قاجەت ەتپەيتٸن اكسيوما. بٷگٸندە ٶڭٸرلەردەگٸ بٸرقاتار قازىنالىق بالالار ٷيلەرٸ (سوڭعى بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە شىعىس قازاقستان وبلىسىندا – 3, پاۆلودار وبلىسىندا 1 بالالار ٷيٸ) جابىلىپ, وتباسىلىق بالالار ٷيلەرٸ, وتباسىلىق بالالار اۋىلدارى اشىلۋى دا وسىعان نەگٸزدەلگەن.
جەتٸم بالالاردى اسىراپ الۋ جەنە ولاردى قانداس وتباسىنا قايتارۋ, قامقورلىق, قورعانشىلىق پەن پاتروناتقا تاپسىرۋ قىزمەتٸنٸڭ بەلسەندٸ جٷرگٸزٸلۋٸ بالالار ٷيلەرٸندەگٸ تەربيەلەنۋشٸلەر سانىنىڭ ازايۋىنا ىقپال ەتتٸ. ەگەر 2010 جىلى ولارداعى بالالاردىڭ سانى – 14 052 بولسا, 2015 جىلى مۇنداي مەكەمەلەردە نەبارى 8 066 بالا قالدى. بولاشاقتا بۇل بالالار دا ٶز ٷيٸن, ٶز وتباسىن تابادى دەپ سەنەمٸز.
بالالار ٷيلەرٸنٸڭ تٷلەكتەرٸن تۇرعىن ٷيمەن قامتاماسىز ەتۋدە وڭ ٷردٸس قالىپتاستى. 2013 جىلى قابىلدانعان زاڭعا سەيكەس جەتٸم بالالاردىڭ, اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردىڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە تۇرعىن ٷي الۋ قۇقىعى بەكٸتٸلگەلٸ بەرٸ مەملەكەتتٸك تۇرعىن ٷي قورىنان باسپانا العان جەتٸم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردىڭ سانى ۇلعايدى (2014 جىلى 951 پەتەر, 2015 جىلى 1 486 پەتەر). بٸر عانا جامبىل وبلىسىندا سوڭعى بەس جىل ٸشٸندە 277 جەتٸم بالاعا پەتەر بەرٸلدٸ.
بيىل جازدا اتا-انالارىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردىڭ جەنە بالالاردى ٶز وتباسىنا تەربيەلەۋگە قابىلداۋعا تٸلەك بٸلدٸرگەن ادامداردىڭ رەسپۋبليكالىق دەرەكتەر بانكٸ جاسالىپ, تۇساۋكەسەرٸ ٶتكٸزٸلدٸ. بۇل جايتتىڭ ەلٸمٸزدە بالا اسىراپ الۋ ٸسٸنٸڭ العا باسۋىنا وڭ ىقپال ەتەرٸ سٶزسٸز. اقپارات رەتٸندە ايتساق, بٷگٸنگٸ تاڭدا جەتٸم جəنە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردىڭ جالپى سانى 29 666-نى قۇرايدى, ولاردىڭ 21 780-ٸن ەل ازاماتتارىنىڭ وتباسىلارى قامقورشىلىققا العان.
انا مەن بالاعا قامقورلىق جاساۋ, وتباسىن قولداۋ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ ٸسٸنە مەملەكەتتٸك ورگاندار عانا ەمەس, ەلٸمٸزدەگٸ ٸرٸ كومپانييالار, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار, قوعامدىق ۇيىمدار قاتىسۋىنىڭ ساندىق جەنە ساپالىق كٶرسەتكٸشٸ ارتا تٷسۋدە. ايتالىق, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ قاتىسۋىمەن «سالاماتتى وتباسى», «مٷمكٸندٸكتەرٸ شەكتەۋلٸ ەيەلدەردٸڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ», «تولىق وتباسى», «انا مەن بالا», «وتباسىنىڭ قولىنان بەرٸ كەلەدٸ», «رەپرودۋكتيۆتٸك دەنساۋلىقتى ساقتاۋ, وتباسىن جوسپارلاۋ, جٷكتٸلٸككە دايىنداۋ جەنە حالىقتى, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸن وقىتۋ ارقىلى دەنٸ ساۋ بالا تۋۋ» اتتى ەلەۋمەتتٸك جوبالار ٸسكە اسىرىلدى.
«BI Group» حولدينگٸنٸڭ قولداۋىمەن «انا ٷيٸ» جوباسى جولعا قويىلىپ وتىر. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ٶمٸرلٸك قيىن جاعدايعا تاپ بولعان انالاردىڭ ۋاقىتشا تۇرۋىنا ارنالىپ, رەسپۋبليكا بويىنشا 26 ٷي اشىلدى. ولار اشىلعاننان بەرٸ 1 171 ەيەل مەن بالاعا قولداۋ كٶرسەتٸلٸپ, 2015 جىلى 589 انا (50%) ٶز ورنىن تاپسا, بيىلعى جىلى جٷرگٸزٸلگەن تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىنىڭ نەتيجەسٸندە «انا ٷيٸن» پانالاعان 301 ەيەل بالاسىمەن ٶز وتباسىنا قوسىلدى.
جىر سٷلەيٸ سٷيٸنباي ارونۇلىنىڭ «ەر جٸگٸت ەل-جۇرتىنىڭ پاناسىنداي, جاقسى ەيەل جالپى جۇرتتىڭ اناسىنداي» دەگەن قاناتتى سٶزٸنٸڭ جاستار ٷشٸن تەربيەلٸك مەنٸ زور دەپ بٸلەمٸن. وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا بالا جاستان سٸڭٸرۋگە قاتىستى قىزمەت – ۇلتتىق كوميسسييا ٷشٸن قاي ۋاقىتتا دا باستى باسىمدىقتاردىڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرمەك. بۇل رەتتە وتباسى مەن بٸلٸم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ ىنتىماقتاستىعى نەتيجەسٸندە جٷزەگە اساتىن تەربيە جۇمىستارىنا جٷكتەلەتٸن مٸندەت زور. قاشاندا جاڭالىق مەملەكەت ورداسىنان تارالىپ, يگٸ ٸستەر سودان باستالادى. سول دەستٷرمەن ەلوردادا سوڭعى جىلدارى ٶزەكتٸ بولىپ وتىرعان ٶمٸردەگٸ, وتباسىنداعى ەكە رٶلٸ تاقىرىبىن جانداندىرۋ قولعا الىندى. رەسپۋبليكالىق «ەكەلەر وداعى» قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنٸڭ باستاماسى بويىنشا استانادا «ەكەلەر ٸزٸ» كونكۋرسى ٶتكٸزٸلٸپ, بولاشاقتا وتباسى تٸرەگٸ, ەل قورعانى بولار ۇلانداردى تەربيەلەۋ مەسەلەسٸنە نازار اۋدارىلدى. قوعامدا قايىرىمدىلىق دەنٸن سەبۋ, جاس ۇرپاق بويىندا ٸزگٸ ادامي قاسيەتتەردٸ قالىپتاستىرۋدى ماقسات ەتكەن ٸس-شارالار باستاۋ الدى. استانالىقتار ۇيىتقى بولعان «ەكەلەر ٸزٸ» كونكۋرسى ۇلتتىق كوميسسييانىڭ نازارىن اۋدارىپ, جۇمىس جوسپارىنا ەنگٸزٸلدٸ.
ەلبەتتە, بٷگٸنگٸ قوعام ٶمٸرٸندە وتباسىلىق-دەموگرافييالىق, رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك احۋالعا تاقتايداي تەگٸس, وقتاي تٷزۋ دەگەن ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ باعا بەرە سالۋ اسىعىستىق بولار ەدٸ. ٶيتكەنٸ ٶزٸمٸز ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعان بٷگٸنگٸ ەلەۋمەتتٸك ورتادا بٷكٸل ەل بولىپ قولعا الاتىن قوردالانعان پروبلەمالاردىڭ دا بار ەكەنٸ شىندىق. سونىڭ ٸشٸندە سوڭعى كەزدەرٸ بالالارعا, ەيەلدەرگە زورلىق-زومبىلىق جاساۋ سيياقتى جانتٷرشٸگەرلٸك وقيعالاردىڭ ورىن الۋى قوعامدى قاتتى الاڭداتىپ وتىر. مۇنداي قىلمىستاردىڭ الدىن الۋعا قاتىستى مەملەكەتتٸك ورگاندار تاراپىنان زاڭ تالاپتارىن قاتاڭداتۋ, پەدوفيلدەرگە قاتال جازا قولدانۋ شارالارى كٷشەيتٸلۋدە. دەسەك تە بۇل دەرتپەن كٷرەسۋدە ەڭ باستىسى وشاقتىڭ ٷش تۇعىرىنداي «وتباسى-قوعام-مەملەكەت» بولىپ بٸرلەسٸپ كٷش بٸرٸكتٸرۋ, وسى ارقىلى ىمىراسىز كٷرەس جٷرگٸزۋ قاجەت دەپ ويلايمىز.
مەملەكەت باسشىسى بەلگٸلەپ بەرگەن بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ العاشقى رەفورماسىندا ايتىلعانداي, قوعامدا زاڭ ٷستەمدٸگٸ بەرٸك ورنىعىپ, قۇقىق بۇزۋشىلىققا «مٷلدەم تٶزبەۋشٸلٸك» قاعيداتى سالتانات قۇرۋعا تيٸس. سونىمەن بٸرگە جاستار اراسىندا اجىراسۋ فاكتٸلەرٸنٸڭ دە بەلەڭ الۋى قوعامداعى مورالدىق-ەتيكالىق احۋال بويىنشا بٸرشاما جۇمىس جٷرگٸزۋ قاجەتتٸگٸن كٶرسەتٸپ وتىر. بۇعان قوسا, مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ وتىرعان تۇرعىن ٷيمەن قامتاماسىز ەتۋ شارالارىنا, بالالاردى مەكتەپكە دەيٸنگٸ تەربيەمەن جەنە وقىتۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان «بالاپان» باعدارلاماسى مەن باسقا دا ەلەۋمەتتٸك قولداۋلارعا باسىمدىق بەرٸپ, وسى ارقىلى جاس وتاۋدىڭ شاڭىراعىنىڭ شايقالماۋىنا, سٶيتٸپ قوعامداعى ٷلگٸلٸ وتباسىلاردىڭ قاتارىن تولىقتىرۋعا كٷش سالۋىمىز كەرەك. بۇل ورايدا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ باعىت بەرۋٸ بويىنشا ەلٸمٸزدە وتباسىلىق-دەموگرافييالىق ساياساتتا وسىعان دەيٸن اتقارىلعان ٸستەر اۋقىمدى, الداعى كەزەڭدە ەڭسەرەتٸن جۇمىس ەرەسەن دەپ وي تٷيۋٸمٸزگە بولادى.
وتباسى بەدەلٸن ارتتىرۋ باعىتىندا جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان وسىنداي ەلەۋلٸ ٸس-شارالاردىڭ قاتارىندا «مەرەيلٸ وتباسى» ۇلتتىق كونكۋرسىن دا اتاپ ٶتۋ كەرەك. ۇلتتىق كوميسسييانىڭ باستاماسىمەن 2011-2013 جىلدارى «ماقتانىم, تٸرەگٸم – وتباسىم» دەگەن تاقىرىپپەن ٶتكٸزٸلٸپ كەلگەن ٸس-شارانىڭ «مەرەيلٸ وتباسى» ۇلتتىق كونكۋرسىنا ۇلاسقانى بەلگٸلٸ. ۇلتتىق كونكۋرس بيىل ٷشٸنشٸ رەت ٶتكٸزٸلۋدە. بۇل – سونشالىقتى كٶپ ۋاقىت بولماسا دا ٶزٸندٸك قورىتىندىلار جاساۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن مەرزٸم. ايتالىق, 2014 جىلى كونكۋرسقا ەلٸمٸز بويىنشا 1 298 وتباسى قاتىسسا, بيىلعى جىلى ولاردىڭ سانى 2 579-عا جەتتٸ. كونكۋرسقا بيىل 1960 اۋىلدىڭ ٶكٸلدەرٸ قاتىسۋى (بٸرٸنشٸ جىلى – 1 213 اۋىل) ول تۋرالى تەك قالالار مەن ٸرٸ ەلدٸ مەكەندەر عانا بٸلٸپ قويماي, ناسيحاتى ەلٸمٸزدٸڭ شالعاي اۋىلدارىنا دەيٸن جەتكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
«مەرەيلٸ وتباسى» ۇلتتىق كونكۋرسىنىڭ شىن مەنٸندە حالىقتىق مەرەكە ەكەندٸگٸن وعان ەلٸمٸزدٸ مەكەن ەتكەن ەتنوستاردىڭ بارلىعى دەرلٸك قاتىسۋى جەنە جىل ٶتكەن سايىن ولاردىڭ قاتارىنىڭ ۇلعايا تٷسۋٸ دە كٶرسەتٸپ وتىر (2014 جىلى – 124, بيىل – 241 وتباسى). بۇل رەتتە ٶز اۋماقتارىندا تۇراتىن ەتنوس ٶكٸلدەرٸنٸڭ بەلسەندٸ قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ جٶنٸنەن اقتٶبە, سولتٷستٸك قازاقستان, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى جەنە وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىستارى كٶش باستاپ تۇر. كونكۋرسقا قاتىسقان كەسٸپتٸك شەبەرلٸگٸن ەۋلەتتەن ەۋلەتكە جەتكٸزٸپ بەرٸپ وتىرعان ۇرپاقتار وتباسىلارى دا ەكٸ ەسە ٶسكەن (226 – 483). كٶپ بالالى وتباسىلاردىڭ بەلسەندٸلٸگٸ (2014 جىلى – 492, بيىل – 1 065 وتباسى) قۋانتسا, جاس وتباسىلار سانىنىڭ ٶسۋٸ (العاشقى جىلى – 238, بيىل – 472 وتباسى) كٶڭٸلٸمٸزگە قازاقستاندا وتباسى ينستيتۋتىنىڭ ٸرگەتاسى نىعايا تٷسەدٸ دەگەن سەنٸم ۇيالاتادى.
سونداي-اق ۇلتتىق كونكۋرستى ناسيحاتتاۋ ٸسٸندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ەلەۋلٸ جۇمىس اتقارعانىن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. «مەرەيلٸ وتباسى» ۇلتتىق كونكۋرسىن اقپاراتتىق سٷيەمەلدەۋ بويىنشا جەنە وتباسى ينستيتۋتىن دامىتۋ تاقىرىبىنا باسپاسٶز جەنە ەلەكتروندىق اقپارات قۇرالدارىندا 1000-عا جۋىق ماتەريال جارىق كٶردٸ. وسىنىڭ بەرٸ وتباسى – ادام بالاسىنىڭ ٶمٸرگە جولداما الاتىن كەۋسار باستاۋى, ارقاسٷيەر التىن دٸڭگەگٸ ەكەنٸن, قازاقستان قوعامىندا وتباسىنىڭ مەرتەبەلٸك مەنٸ قاشاندا تەرەڭ ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. ٶيتكەنٸ «مەڭگٸلٸك ەلدٸڭ» ٸرگەسٸن بەرٸك, كەرەگەسٸن كەڭ, شاڭىراعىن بيٸك ەتەتٸن ۇلتتىڭ باستى قۇندىلىعى ٶرەلٸ ۇرپاق, ۇلاعاتتى وتباسى ەكەنٸ اقيقات.
گٷلشارا ەبدٸقالىقوۆا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك حاتشىسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ جانىنداعى
ەيەلدەر ٸستەرٸ جەنە وتباسىلىق-دەموگرافييالىق ساياسات جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كوميسسييانىڭ تٶرايىمى
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
.jpeg)