Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti janyndaǵy Qazaqstan strategiialyq zertteýler institýtynyń direktory Zarema Sháýkenova keshegi Úkimettiń keńeitilgen otyrysynda talqylanǵan máselelerge qatysty pikir bildirdi.
«1948 jyly Adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdei deklaratsiiasy qabyldanǵannan kezeńnen bastap, bilim alý – artyqshylyq retinde tanylýyn toqtatyp, quqyqtar sanatyna «qonys aýdardy». Sońǵy 70 jylda bilim de, oǵan degen kózqaras ta aitarlyqtai ózgeriske ushyrady. Qazirgi ýaqytta joǵary bilimniń damýyn sipattaityn birqatar álemdik trendter bar. Birinshiden, joǵary bilimge degen suranys artyp keledi. Sońǵy 45 jylda álemdegi stýdentter sany 15 ese ósti. Sarapshylardyń pikirinshe, búginde álemde jarty milliardtan astam adam joǵary bilim alady. Ekinshiden, joǵary bilimge qoljetimdilikti keńeitý áleýmettik-ekonomikalyq turaqtylyqtyń mańyzdy shartyna ainalýda. Statistika kórsetkendei, joǵary bilimdi jumys isteitin halyqtyń úlesi men eńbek ónimdiliginiń deńgeii tikelei bailanysty. Adamnyń bilim deńgeii neǵurlym joǵary bolsa, onyń eńbek ónimdiligi de soǵurlym joǵary bolady. Sondai-aq, onyń jeke básekege qabilettiligi de neǵurlym joǵary bolady. Úshinshiden, ulttyq úkimetter jalpy bilim berýge jáne onyń ishinde joǵary bilimge teń qoljetimdilikke jaǵdai jasaý arqyly bilim berýdegi kemsitýshilikti joiýǵa jaýapty bolyp tabylady. Tórtinshiden, ǵalamdyq deńgei aqyl men talantqa degen qatal básekemen sipattalady. Kóptegen damyǵan elder ózderiniń ulttyq josparlary men strategiialaryna sheteldik stýdentterdiń úlesin arttyrý týraly tarmaqty engizedi. Bir jaǵynan, joǵary sapaly bilim – bul memlekettiń «jumsaq kúshi» quraldarynyń biri. Ekinshi jaǵynan, joǵary bilim berý tetikterin qoldana otyryp, memleketter óz ekonomikalaryna joǵary bilikti jáne kreativti mamandardy «jinaidy» jáne tartady, sol arqyly ózderiniń básekege qabilettiligin arttyrady. Aqyrynda, besinshiden, bilim berý úderisin uiymdastyrýdaǵy tsifrlyq tehnologiialardyń mańyzy artyp keledi. Covid-19 pandemiiasy bolsa bul protsesti tek jedeldetti» deidi Zarema Shaýkenov.
Onyń sózine sensek, osy tendentsiialardyń barlyǵy Qazaqstanǵa da tolyqtai tán. Eldiń joǵary oqý oryndarynda oqityn qazaqstandyqtardyń úlesi - 3% jáne ósý úrdisin kórsetip otyr. Osylaisha, 2019-2020 oqý jylynda stýdentter sany 2018-2019 oqý jylymen salystyrǵanda 11,4%-ǵa ósken. Qazaqstandaǵy joǵary bilimdi eńbekke qabiletti halyqtyń úlesi 30% jetti, bul Qazaqstandaǵy jumys isteitinderdiń shamamen úshten birin quraidy.
«Elimizde qazaqstandyq joǵary oqý oryndaryndaǵy sheteldik stýdentterdiń sanyn kóbeitý boiynsha maqsatty saiasat júrgizilýde. Eger 2017-2018 oqý jylynda Qazaqstanda 14 myńǵa jýyq sheteldik stýdentter oqyǵan bolsa, 2019-2020 oqý jylyna qarai bul kórsetkish 2,5 esege jýyq ósip, 34 myń 452 adamdy qurady. Pandemiiaǵa bailanysty sheteldik stýdentterdiń sany azaiady degen alańdaýshylyq bar edi, alaida usynylǵan qashyqtan oqytý múmkindigi shamaly da bolsa, sheteldik stýdentter sanynyń ósýine yqpal etti. Búgingi tańda Qazaqstanda 35 myń 146 sheteldik azamat oqidy. Joǵary bilimge teń qoljetimdilikti qamtamasyz etýge qatysty óziniń áleýmettik mindettemelerin oryndai otyryp, memleket nazaryn birneshe baǵytqa aýdarady. Birinshiden, daryndy jastarǵa granttyq qoldaý kórsetý. Búgingi tańda qazaqstandyq stýdentterdiń úshten biri memleket esebinen bilim alýda. Aǵymdaǵy oqý jylynda 53 864 bilim granty bólindi. Sońǵy 5 jylda memleket esebinen joǵary bilim alyp jatqan qazaqstandyqtardyń sany bir jarym eseden astam ósti. Ekinshiden, rezident emester men sheteldik stýdentterge arnalǵan jataqhanalar salý arqyly ýniversitetterdiń infraqurylymyn damytýdy yntalandyrý. Úshinshiden, joǵary oqý oryndary usynatyn bilim berý qyzmetteriniń sapasyn baqylaý» dep atap ótti Qazaqstan strategiialyq zertteýler institýtynyń direktory.
Zarema Sháýkenovanyń aitýynsha, keiinge qaldyrýǵa bolmaityn birqatar problema bar. Bul problemalarǵa Memleket basshysynyń qatysýymen 2021 jyly 26 qańtarda ótken Úkimettiń keńeitilgen otyrysy barysynda erekshe nazar aýdaryldy.
«Óz sózinde Q.K. Toqaev «jyl saiyn bólinetin 50 myń grant qajetti mamandyqtar suranysyna sáikes kelmeitine» nazar aýdardy, bul «biýdjet qarjysynyń bosqa ketedi» ákeledi. Memleket qarjy salýǵa qyzyǵýshylyq tanytatyn mamandyqtardy tańdaý máselesi barǵan saiyn kúrdelene túsýde. Bir jaǵynan, kóp jaǵdaida balalaryn oqytý úshin aqsha tóleitin ata-analardyń dástúrli tásilderi bar. Ekinshi jaǵynan, eńbek naryǵynyń qurylymy tez ózgerip, jańa, keide túsiniksiz bolyp kórinetin mamandyqtarǵa suranystyń artýy baiqalady. Nátijesinde biz ýniversitetter usynatyn mamandardyń ulttyq ekonomikanyń naqty qajettilikterine sáikes kelmeý problemasyna tap boldyq. Dástúrli kásipterde de mamandar tapshylyǵy baiqalady. Pandemiia kezinde suranysqa ie birqatar mamandyqtar boiynsha meditsina qyzmetkerleriniń jetispeýshiligi jarqyn mysal boldy. Memleket basshysynyń Úkimet aldyna qoiǵan taǵy bir mindeti – qazaqstandyq joǵary bilimniń joǵary sapasyn qamtamasyz etetin sheshýshi sharalardy qabyldaý boldy. Buǵan deiin sapasyz bilim berý qyzmetin usynatyn ýniversitetterdi jabý týraly sheshim qabyldanǵan bolatyn. Alaida protsess baiaý júrýde. «Keibir ýniversitetter ártúrli protsedýralyq áreketterdi qoldana otyryp, jabylý protsesin bir jarym jylǵa deiin «sozady» jáne osy baǵyttaǵy Bilim jáne ǵylym ministrliginiń sheshýshi qadamdaryna qarsy tutas aqparattyq naýqan júrip jatyr» dep atap ótti Memleket basshysy. Ulttyq statistikaǵa sáikes, sońǵy úsh jylda eldegi ýniversitetterdiń sany azaiǵan joq, kerisinshe 122-den 125-ke deiin ósti. Úkimetke «tiisti sharalardy qabyldaý, onyń ishinde akademiialyq adaldyqty buzýshylyq pen sybailas jemqorlyq quqyq buzýshylyqtarǵa qatysty ýniversitetterdiń jaýapkershiligin odan ári kúsheitý, tipti litsenziiadan aiyrýǵa deiingi sharalar» boiynsha tapsyrmalar berildi» deidi sarapshy.
Sondai-aq, Prezident sapaly ýniversitetterdi jan-jaqty nyǵaitýǵa shaqyrdy. «Bilim berýdegi turaqty damýdy, inkliýzivtilikti jáne teńdikti qamtamasyz etý úshin 15 bazalyq aimaqtyq ýniversitetterdi túbegeili jańartý qajet. Olar talanttardy tartýdyń aimaqtyq ortalyqtarynyń rólin atqarýy kerek» dedi Memleket basshysy.
«Osy mańyzdy máseleniń bárin Úkimet jańa oqý jyly bastalǵanǵa deiin sheshýi kerek. 1 shildege deiin Úkimet qarjylandyrýdyń tásilderi, kezeńderi men kólemderi kórsetilgen egjei-tegjeili jol kartasyn ázirlep, usynady» dep túiindedi sózin Zarema Sháýkenova.
