قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸ جانىنداعى قازاقستان ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زارەما شەۋكەنوۆا كەشەگٸ ٷكٸمەتتٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسىندا تالقىلانعان مەسەلەلەرگە قاتىستى پٸكٸر بٸلدٸردٸ.
«1948 جىلى ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بٸردەي دەكلاراتسيياسى قابىلدانعاننان كەزەڭنەن باستاپ, بٸلٸم الۋ – ارتىقشىلىق رەتٸندە تانىلۋىن توقتاتىپ, قۇقىقتار ساناتىنا «قونىس اۋداردى». سوڭعى 70 جىلدا بٸلٸم دە, وعان دەگەن كٶزقاراس تا ايتارلىقتاي ٶزگەرٸسكە ۇشىرادى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا جوعارى بٸلٸمنٸڭ دامۋىن سيپاتتايتىن بٸرقاتار ەلەمدٸك ترەندتەر بار. بٸرٸنشٸدەن, جوعارى بٸلٸمگە دەگەن سۇرانىس ارتىپ كەلەدٸ. سوڭعى 45 جىلدا ەلەمدەگٸ ستۋدەنتتەر سانى 15 ەسە ٶستٸ. ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, بٷگٸندە ەلەمدە جارتى ميللياردتان استام ادام جوعارى بٸلٸم الادى. ەكٸنشٸدەن, جوعارى بٸلٸمگە قولجەتٸمدٸلٸكتٸ كەڭەيتۋ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتىڭ ماڭىزدى شارتىنا اينالۋدا. ستاتيستيكا كٶرسەتكەندەي, جوعارى بٸلٸمدٸ جۇمىس ٸستەيتٸن حالىقتىڭ ٷلەسٸ مەن ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸنٸڭ دەڭگەيٸ تٸكەلەي بايلانىستى. ادامنىڭ بٸلٸم دەڭگەيٸ نەعۇرلىم جوعارى بولسا, ونىڭ ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸ دە سوعۇرلىم جوعارى بولادى. سونداي-اق, ونىڭ جەكە بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸ دە نەعۇرلىم جوعارى بولادى. ٷشٸنشٸدەن, ۇلتتىق ٷكٸمەتتەر جالپى بٸلٸم بەرۋگە جەنە ونىڭ ٸشٸندە جوعارى بٸلٸمگە تەڭ قولجەتٸمدٸلٸككە جاعداي جاساۋ ارقىلى بٸلٸم بەرۋدەگٸ كەمسٸتۋشٸلٸكتٸ جويۋعا جاۋاپتى بولىپ تابىلادى. تٶرتٸنشٸدەن, عالامدىق دەڭگەي اقىل مەن تالانتقا دەگەن قاتال بەسەكەمەن سيپاتتالادى. كٶپتەگەن دامىعان ەلدەر ٶزدەرٸنٸڭ ۇلتتىق جوسپارلارى مەن ستراتەگييالارىنا شەتەلدٸك ستۋدەنتتەردٸڭ ٷلەسٸن ارتتىرۋ تۋرالى تارماقتى ەنگٸزەدٸ. بٸر جاعىنان, جوعارى ساپالى بٸلٸم – بۇل مەملەكەتتٸڭ «جۇمساق كٷشٸ» قۇرالدارىنىڭ بٸرٸ. ەكٸنشٸ جاعىنان, جوعارى بٸلٸم بەرۋ تەتٸكتەرٸن قولدانا وتىرىپ, مەملەكەتتەر ٶز ەكونوميكالارىنا جوعارى بٸلٸكتٸ جەنە كرەاتيۆتٸ مامانداردى «جينايدى» جەنە تارتادى, سول ارقىلى ٶزدەرٸنٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرادى. اقىرىندا, بەسٸنشٸدەن, بٸلٸم بەرۋ ٷدەرٸسٸن ۇيىمداستىرۋداعى تسيفرلىق تەحنولوگييالاردىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلەدٸ. Covid-19 پاندەميياسى بولسا بۇل پروتسەستٸ تەك جەدەلدەتتٸ» دەيدٸ زارەما شاۋكەنوۆ.
ونىڭ سٶزٸنە سەنسەك, وسى تەندەنتسييالاردىڭ بارلىعى قازاقستانعا دا تولىقتاي تەن. ەلدٸڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن قازاقستاندىقتاردىڭ ٷلەسٸ - 3% جەنە ٶسۋ ٷردٸسٸن كٶرسەتٸپ وتىر. وسىلايشا, 2019-2020 وقۋ جىلىندا ستۋدەنتتەر سانى 2018-2019 وقۋ جىلىمەن سالىستىرعاندا 11,4%-عا ٶسكەن. قازاقستانداعى جوعارى بٸلٸمدٸ ەڭبەككە قابٸلەتتٸ حالىقتىڭ ٷلەسٸ 30% جەتتٸ, بۇل قازاقستانداعى جۇمىس ٸستەيتٸندەردٸڭ شامامەن ٷشتەن بٸرٸن قۇرايدى.
«ەلٸمٸزدە قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى شەتەلدٸك ستۋدەنتتەردٸڭ سانىن كٶبەيتۋ بويىنشا ماقساتتى ساياسات جٷرگٸزٸلۋدە. ەگەر 2017-2018 وقۋ جىلىندا قازاقستاندا 14 مىڭعا جۋىق شەتەلدٸك ستۋدەنتتەر وقىعان بولسا, 2019-2020 وقۋ جىلىنا قاراي بۇل كٶرسەتكٸش 2,5 ەسەگە جۋىق ٶسٸپ, 34 مىڭ 452 ادامدى قۇرادى. پاندەميياعا بايلانىستى شەتەلدٸك ستۋدەنتتەردٸڭ سانى ازايادى دەگەن الاڭداۋشىلىق بار ەدٸ, الايدا ۇسىنىلعان قاشىقتان وقىتۋ مٷمكٸندٸگٸ شامالى دا بولسا, شەتەلدٸك ستۋدەنتتەر سانىنىڭ ٶسۋٸنە ىقپال ەتتٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستاندا 35 مىڭ 146 شەتەلدٸك ازامات وقيدى. جوعارى بٸلٸمگە تەڭ قولجەتٸمدٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى ٶزٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك مٸندەتتەمەلەرٸن ورىنداي وتىرىپ, مەملەكەت نازارىن بٸرنەشە باعىتقا اۋدارادى. بٸرٸنشٸدەن, دارىندى جاستارعا گرانتتىق قولداۋ كٶرسەتۋ. بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردٸڭ ٷشتەن بٸرٸ مەملەكەت ەسەبٸنەن بٸلٸم الۋدا. اعىمداعى وقۋ جىلىندا 53 864 بٸلٸم گرانتى بٶلٸندٸ. سوڭعى 5 جىلدا مەملەكەت ەسەبٸنەن جوعارى بٸلٸم الىپ جاتقان قازاقستاندىقتاردىڭ سانى بٸر جارىم ەسەدەن استام ٶستٸ. ەكٸنشٸدەن, رەزيدەنت ەمەستەر مەن شەتەلدٸك ستۋدەنتتەرگە ارنالعان جاتاقحانالار سالۋ ارقىلى ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدى ىنتالاندىرۋ. ٷشٸنشٸدەن, جوعارى وقۋ ورىندارى ۇسىناتىن بٸلٸم بەرۋ قىزمەتتەرٸنٸڭ ساپاسىن باقىلاۋ» دەپ اتاپ ٶتتٸ قازاقستان ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى.
زارەما شەۋكەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, كەيٸنگە قالدىرۋعا بولمايتىن بٸرقاتار پروبلەما بار. بۇل پروبلەمالارعا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن 2021 جىلى 26 قاڭتاردا ٶتكەن ٷكٸمەتتٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسى بارىسىندا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى.
«ٶز سٶزٸندە ق.ك. توقاەۆ «جىل سايىن بٶلٸنەتٸن 50 مىڭ گرانت قاجەتتٸ ماماندىقتار سۇرانىسىنا سەيكەس كەلمەيتٸنە» نازار اۋداردى, بۇل «بيۋدجەت قارجىسىنىڭ بوسقا كەتەدٸ» ەكەلەدٸ. مەملەكەت قارجى سالۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن ماماندىقتاردى تاڭداۋ مەسەلەسٸ بارعان سايىن كٷردەلەنە تٷسۋدە. بٸر جاعىنان, كٶپ جاعدايدا بالالارىن وقىتۋ ٷشٸن اقشا تٶلەيتٸن اتا-انالاردىڭ دەستٷرلٸ تەسٸلدەرٸ بار. ەكٸنشٸ جاعىنان, ەڭبەك نارىعىنىڭ قۇرىلىمى تەز ٶزگەرٸپ, جاڭا, كەيدە تٷسٸنٸكسٸز بولىپ كٶرٸنەتٸن ماماندىقتارعا سۇرانىستىڭ ارتۋى بايقالادى. نەتيجەسٸندە بٸز ۋنيۆەرسيتەتتەر ۇسىناتىن مامانداردىڭ ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ناقتى قاجەتتٸلٸكتەرٸنە سەيكەس كەلمەۋ پروبلەماسىنا تاپ بولدىق. دەستٷرلٸ كەسٸپتەردە دە ماماندار تاپشىلىعى بايقالادى. پاندەمييا كەزٸندە سۇرانىسقا يە بٸرقاتار ماماندىقتار بويىنشا مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ جارقىن مىسال بولدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ٷكٸمەت الدىنا قويعان تاعى بٸر مٸندەتٸ – قازاقستاندىق جوعارى بٸلٸمنٸڭ جوعارى ساپاسىن قامتاماسىز ەتەتٸن شەشۋشٸ شارالاردى قابىلداۋ بولدى. بۇعان دەيٸن ساپاسىز بٸلٸم بەرۋ قىزمەتٸن ۇسىناتىن ۋنيۆەرسيتەتتەردٸ جابۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدانعان بولاتىن. الايدا پروتسەسس باياۋ جٷرۋدە. «كەيبٸر ۋنيۆەرسيتەتتەر ەرتٷرلٸ پروتسەدۋرالىق ەرەكەتتەردٸ قولدانا وتىرىپ, جابىلۋ پروتسەسٸن بٸر جارىم جىلعا دەيٸن «سوزادى» جەنە وسى باعىتتاعى بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ شەشۋشٸ قادامدارىنا قارسى تۇتاس اقپاراتتىق ناۋقان جٷرٸپ جاتىر» دەپ اتاپ ٶتتٸ مەملەكەت باسشىسى. ۇلتتىق ستاتيستيكاعا سەيكەس, سوڭعى ٷش جىلدا ەلدەگٸ ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ سانى ازايعان جوق, كەرٸسٸنشە 122-دەن 125-كە دەيٸن ٶستٸ. ٷكٸمەتكە «تيٸستٸ شارالاردى قابىلداۋ, ونىڭ ٸشٸندە اكادەمييالىق ادالدىقتى بۇزۋشىلىق پەن سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا قاتىستى ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ودان ەرٸ كٷشەيتۋ, تٸپتٸ ليتسەنزييادان ايىرۋعا دەيٸنگٸ شارالار» بويىنشا تاپسىرمالار بەرٸلدٸ» دەيدٸ ساراپشى.
سونداي-اق, پرەزيدەنت ساپالى ۋنيۆەرسيتەتتەردٸ جان-جاقتى نىعايتۋعا شاقىردى. «بٸلٸم بەرۋدەگٸ تۇراقتى دامۋدى, ينكليۋزيۆتٸلٸكتٸ جەنە تەڭدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن 15 بازالىق ايماقتىق ۋنيۆەرسيتەتتەردٸ تٷبەگەيلٸ جاڭارتۋ قاجەت. ولار تالانتتاردى تارتۋدىڭ ايماقتىق ورتالىقتارىنىڭ رٶلٸن اتقارۋى كەرەك» دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
«وسى ماڭىزدى مەسەلەنٸڭ بەرٸن ٷكٸمەت جاڭا وقۋ جىلى باستالعانعا دەيٸن شەشۋٸ كەرەك. 1 شٸلدەگە دەيٸن ٷكٸمەت قارجىلاندىرۋدىڭ تەسٸلدەرٸ, كەزەڭدەرٸ مەن كٶلەمدەرٸ كٶرسەتٸلگەن ەگجەي-تەگجەيلٸ جول كارتاسىن ەزٸرلەپ, ۇسىنادى» دەپ تٷيٸندەدٸ سٶزٸن زارەما شەۋكەنوۆا.
