Jaqynda Salyq kodeksine engizilgen túzetýlerge sáikes, Qazaqstanda shetelden qarajat alatyn azamattyq jáne zańdy tulǵalar memlekettik kirister komitetine arnaiy esep berýge mindetteldi. Aita ketelik, osyǵan uqsas baqylaý sharalary kóptegen memleketterde engizilgen. Aitpaqshy, bul máseleni sheshý úshin jeke zań qabyldaǵan elder de bar. Al, Qazaqstanda nelikten muny Salyq kodeksine túzetý etip engizdik? Bul suraqtyń jaýaby óte qysqa. Sebebi ártúrli elderde mundai zańnyń maqsattary da alýan túrli. Mysaly, Amerika Qurama Shtattary nemis nasihatyn shekteý maqsatymen 1938 jyly osyndai zań qabyldady. Resei Federatsiiasy da eldiń ishindegi saiasi ahýalǵa sheteldik tulǵalardyń yqpalyn azaitý úshin, arnaiy zań shyǵardy. Al Qazaqstan sheteldik kózderden keletin aqsha aǵymdaryn baqylaý júiesin jetildirýge umtylýda. Óitkeni, bul aǵym jetkilikti deńgeide ashyq emes.
Endigi kezekte halyqaralyq tájiribege nazar aýdaraiyq. TMD elderiniń arasynda bul máselege qatysty birinshi bolyp zań qabyldaǵan Belarýs. 1994 jyldan beri Belarýstaǵy kommertsiialyq emes uiymdardy kez-kelgen sheteldik qarjylandyrý memlekettik tirkeýden ótkiziledi. Atap aitarlyǵy, grantty (qaiyrymdylyqqa bólingen aqshany) tirkeý úshin biliktiń aldyn-ala ruqsaty kerek. 2011 jyly qarasha aiynda engizilgen túzetýlerge sáikes, belarýstyq kommertsiialyq emes uiymdarǵa sheteldegi bankter men qarjylyq mekemelerde esep-shot ashýǵa tyiym salyndy. Zań boiynsha, biliktiń ruqsatynsyz shetelden qarajat alǵan tulǵalar ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershilikke tartylady.
2012 jyly 6 shildede Resei Federatsiiasynyń Memlekettik Dýmasy qabyldaǵan zań shetelden qarjy alyp, saiasi qyzmetpen ainalysatyn uiymdardy «sheteldik agentter» retinde tirkeýdi mindettedi. Alaida bul zańnyń quzyreti dini uiymdarǵa, memlekettik uiymdar men olar qurǵan qoǵamdyq birlestikterge, sondai-aq jergilikti ózin-ózi basqaratyn memlekettik, biýdjettik mekemelerge júrmeidi. «Sheteldik agentter» qyzmetin atqaratyn qoǵamdyq uiymdar jarty jylda bir ret quzyretti organdarǵa óziniń jumysy men basshylyq quramy týraly, úsh aida bir ret – qarjylyq shyǵyndary týraly esebin, jylyna bir ret – aýditorlyq qorytyndylaryn jiberip otyrýǵa mindettelgen. Oǵan qosa, atalǵan uiymdar jylyna bir ret óziniń qyzmeti týraly esebine ǵalamtorda jariialaidy. Eger sheteldik kózderden alǵan aqshanyń kólemi 200 myń rýblden assa, baqylaýǵa alynady.
TMD-nyń taǵy bir memleketi – Ázerbaijanda 2014 jyldyń aqpanynda kommertsiialyq emes uiymdar týraly zańǵa túzetý engizilip, úkimettik emes uiymdardy qarjylandyrýdy memlekettik baqylaý qataityldy. Buǵan deiin, 2009 jyly zań qabyldanyp, ol qujat halyqaralyq kommertsiialyq emes uiymdardyń filialdary men ókildikterin tirkeýden óterde Ázerbaijan úkimetimen erekshe kelisim jasaýǵa mindettedi. Aitarlyǵy, osy zańnyń talaptary qatal bolyp, oǵan sáikespegenine tirkeý jasalmady. 2011 jyly el úkimeti zańnamany taǵy qataityp, tek uiymdardyń ózin ǵana emes, alatyn grantyn da tirkeitin tártip engizdi. Tirkeýden ótpei qyzmetin jalǵastyrǵan kommertsiialyq emes uiymdarǵa (tirkelmegen granttardy paidalanǵany úshin) 5-8 myń eýro kóleminde, al azamattyq tulǵalarǵa – 1-2 myń eýro kóleminde aiyppul salynady.
AQSh, Ulybritaniia, Qytai jáne Izrail memleketteriniń tájiribesin qarastyraiyq. AQSh-ta 1938 jyly qabyldanǵan zań boiynsha, «sheteldik printsipaldyń buiryǵy, usynysy, basshylyǵy jáne baqylaýy boiynsha» is-áreket etetin azamattyq nemese zańdy tulǵa shetel agenti bolyp sanalady. Atalǵan zańnyń quzyreti: dini, akademiialyq, ǵylymi jáne kórkem sipattaǵy qyzmet túrlerine; sheteldik múddege qyzmet etpeitinderge; basshylyqtyń 80 paiyzy amerikalyq azamattardan quralyp, basqa shetel agentteriniń baqylaýyna kirmeitin, sondai-aq 80 paiyzy amerikalyq azamattardyń ielegindegi BAQ-na júrmeidi. Zańnamany buzǵandarǵa qoldanylatyn jazanyń túrleri – 5 jyl bas bostandyǵynan aiyrý nemese 10 myń dollar aiyppul tóleý.
Ulybritaniiada kommertsiialyq emes uiymdardyń qyzmetin baqylaýdyń álemdegi eń eski júiesi qoldanylady. 1853 jyly qabyldanǵan Aktige sáikes, qaiyrymdylyq uiymdarynyń barlyq is-qimyldaryn Qaiyrymdylyq jónindegi komissiia baqylaidy. Osy komissiia úkimet pen parlamenttiń aldynda qaiyrymdylyq sektoryna jaýapty. Jylyna 5 myń fýnt sterlingten astam aqsha jinaityn uiymdardyń barlyǵy osy komissiiadan tirkeýden ótedi. Tirkeý nómiri boiynsha olardyń mártebesin, tabysyn bilýge bolady. Aitarlyǵy, qaiyrymdylyq uiymdar týraly tolyq aqparat, sonyń ishinde esep-qisap saitta ornalastyrylady. Eger de qandai da bir uiym málimetti der kezinde bermese, tirkeýden shyǵarylyp, is júzinde salyq jeńildikterinen, qaiyrymdy jandardyń seniminen airylady. Komissiia uiymdardyń óziniń jeke jáne saiasi múddesi úshin mártebesin paidalanyp, salyq tóleýden jaltaryp ketpeýin jiti qadaǵalaidy. Azamattardan túsken shaǵym boiynsha atalǵan uiymdarǵa tekserý júrgiziledi.
Qytaida da mundai zańǵa erekshe kóńil bólinedi. El aýmaǵynda qyzmet etetin qoǵamdyq uiymdardyń qarjylyq qyzmetin baqylaý qataitylyp, zań memleket deńgeiinde úshinshi oqylymda qabyldandy. Qytaidyń zańdyq organdarynyń ókilderi eldegi sheteldik uiymdardy QHR-dyń qoǵamdyq qaýipsizdik ministrliginde tirkelýdi mindetteidi. Zań boiynsha, sheteldik uiymdar únemi memlekettik organdardyń qaraýynda bolyp, úkimetti óziniń qyzmetimen habardar etip otyrýy tiis. Olar árdaiym aýdit júrgizip, óz tabystaryn ashyq jariialap, tabystary men shyǵyndary týraly esebin jii usynyp otyrýǵa mindettelgen. Qytailyq uiymdar ulttyq qaýipsizdigine qater tóndiretin qoǵamdyq birlestiktermen yntymaqtastyqty birden úzip otyrady.
Izrailde 2011 jyly qabyldanǵan zańǵa sáikes, barlyq úkimettik emes uiymdar úshin qaiyrymdylyq qarajat jáne ony oryndamaǵany úshin aiyppuldar salý jónindegi biryńǵai esep tártibi engizilgen. Mysaly, shetel úkimetteri «nasihattyq» uiymdardyń qyzmetin jasyryn qarjylandyratyn bolsa, Izrail ony egemen demokratiialyq ulttardyń arasyndaǵy ózara is-áreket tájiribesi men normalarynyń buzylýy dep sanaidy. Úkimettik emes uiymdardyń gýmanitarlyq qyzmetine qarjylai qoldaý kórsetý de solai baǵalanady. Izrail ásirese, terrorizmdi qoldaý máselesine qatań kóńil bóledi. Memleket tarapynan turaqty túrde baqylaý júrgiziledi. Shetelden qarajat alatyndarǵa kóterińki salyq engizý máselesi qarastyrylýda.
Shetelderdiń aqshasyna jumys isteitin úkimettik emes uiymdardyń ókilderine zańmany buzǵany úshin qatań jaza qoldanatyn elder de bar. Mysaly, Mysyrda 2002 jyly qabyldanǵan zań boiynsha, Yntymaqtyq jáne áleýmettik ádilettilik ministrliginiń ruqsatynsyz ishki jáne syrtqy kózderden qarajat alýǵa qatań tyiym salynady. Ruqsatsyz qarjylandyrylǵan jaǵdaida, ol azamattar 6 ai bas bostandyǵynan airylady jáne 2000 mysyr fýnty kóleminde aiyppul tóleidi. 2011 jyly eldiń yntymaqtastyq jáne áleýmettik ádilettilik ministri Djaýda Ábdel Halik Mysyrdyń Ortalyq bankine mysyrlyq úkimettik emes uiymdardyń barlyq bank operatsiialaryn jariia etý týraly usynys aitty.
Úndistanda da zań qatal. 1976 jyly qabyldanǵan aktige sáikes, shetelden aqsha alatyn kommertsiialyq emes uiymdardyń ókilderine tek sailaý ǵana emes, sondai-aq tutas saiasi qyzmetpen ainalysýǵa tyiym salynady. Atap aitqanda, jol qozǵalysyn jabýǵa ákelip soqtyrǵan mitingiler men sherýlerdi uiymdastyrý nemese úkimettik organdardyń qalypty jumysyna kedergi keltirý zańdy buzý dep esepteledi. Mundai jaǵdaida uiymdardyń tirkelmek bylai tursyn, olardyń qyzmetine tolyq tyiym salynady. Ondai uiymdardyń shottary buǵattalyp, basshylaryna qatysty tergeý sharalary júrgiziledi.
Venesýelanyń tájiribesi tipten qatal. Bul elde úkimettik emes uiymdardy shetelden qarjylandyrýdy shekteý (is júzinde tyiym salý) uiymdasqan qylmyspen jáne terrorizmmen kúres týraly zańnamanyń esebinen júzege asyrylady. Sonymen qatar, Venesýelada saiasi bostandyqty qorǵaý jáne ulttyq ózin-ózi bileý quqyǵy týraly zań bar. Osyǵan orai, jat eldiń azamattarynyń saiasi múddesin qorǵaýǵa, osy maqsatqa shetelden qarajat alýǵa tyiym salynǵan. Saiasi bostandyqty qorǵaý týraly zańda úkimettik emes uiymdarda jumys isteitin sheteldikterge erekshe kóńil bólingen. Atap aitarlyǵy, úkimettik emes uiymdarda jumys isteitin osyndai azamattarǵa «úkimettik institýttarǵa jáne Venesýelanyń bedeldi memleket qairatkerlerine jaǵymsyz baǵa bergeni úshin» ir kólemde aiyppul (150 myń AQSh dollaryna deiin) salady jáne elden qýady.
Ámirlan Álimjan
.jpeg)