ٷەۇ-لاردى قارجىلاندىرۋدى باقىلاۋ: حالىقارالىق تەجٸريبە

جاقىندا سالىق كودەكسٸنە ەنگٸزٸلگەن تٷزەتۋلەرگە سەيكەس, قازاقستاندا شەتەلدەن قاراجات الاتىن ازاماتتىق جەنە زاڭدى تۇلعالار مەملەكەتتٸك كٸرٸستەر كوميتەتٸنە ارنايى ەسەپ بەرۋگە مٸندەتتەلدٸ. ايتا كەتەلٸك, وسىعان ۇقساس باقىلاۋ شارالارى كٶپتەگەن مەملەكەتتەردە ەنگٸزٸلگەن. ايتپاقشى, بۇل مەسەلەنٸ شەشۋ ٷشٸن جەكە زاڭ قابىلداعان ەلدەر دە بار. ال, قازاقستاندا نەلٸكتەن مۇنى سالىق كودەكسٸنە تٷزەتۋ ەتٸپ ەنگٸزدٸك? بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى ٶتە قىسقا. سەبەبٸ ەرتٷرلٸ ەلدەردە مۇنداي زاڭنىڭ ماقساتتارى دا الۋان تٷرلٸ. مىسالى, امەريكا قۇراما شتاتتارى نەمٸس ناسيحاتىن شەكتەۋ ماقساتىمەن 1938 جىلى وسىنداي زاڭ قابىلدادى. رەسەي فەدەراتسيياسى دا ەلدٸڭ ٸشٸندەگٸ ساياسي احۋالعا شەتەلدٸك تۇلعالاردىڭ ىقپالىن ازايتۋ ٷشٸن, ارنايى زاڭ شىعاردى. ال قازاقستان شەتەلدٸك كٶزدەردەن كەلەتٸن اقشا اعىمدارىن باقىلاۋ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋگە ۇمتىلۋدا. ٶيتكەنٸ, بۇل اعىم جەتكٸلٸكتٸ دەڭگەيدە اشىق ەمەس.

ەندٸگٸ كەزەكتە حالىقارالىق تەجٸريبەگە نازار اۋدارايىق. تمد ەلدەرٸنٸڭ اراسىندا بۇل مەسەلەگە قاتىستى بٸرٸنشٸ بولىپ زاڭ قابىلداعان بەلارۋس. 1994 جىلدان بەرٸ بەلارۋستاعى كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىمداردى كەز-كەلگەن شەتەلدٸك قارجىلاندىرۋ مەملەكەتتٸك تٸركەۋدەن ٶتكٸزٸلەدٸ. اتاپ ايتارلىعى, گرانتتى (قايىرىمدىلىققا بٶلٸنگەن اقشانى) تٸركەۋ ٷشٸن بيلٸكتٸڭ الدىن-الا رۇقساتى كەرەك. 2011 جىلى قاراشا ايىندا ەنگٸزٸلگەن تٷزەتۋلەرگە سەيكەس, بەلارۋستىق كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىمدارعا شەتەلدەگٸ بانكتەر مەن قارجىلىق مەكەمەلەردە ەسەپ-شوت اشۋعا تىيىم سالىندى. زاڭ بويىنشا, بيلٸكتٸڭ رۇقساتىنسىز شەتەلدەن قاراجات العان تۇلعالار ەكٸمشٸلٸك جەنە قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلادى.

2012 جىلى 6 شٸلدەدە رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ مەملەكەتتٸك دۋماسى قابىلداعان زاڭ شەتەلدەن قارجى الىپ, ساياسي قىزمەتپەن اينالىساتىن ۇيىمداردى «شەتەلدٸك اگەنتتەر» رەتٸندە تٸركەۋدٸ مٸندەتتەدٸ. الايدا بۇل زاڭنىڭ قۇزىرەتٸ دٸني ۇيىمدارعا, مەملەكەتتٸك ۇيىمدار مەن ولار قۇرعان قوعامدىق بٸرلەستٸكتەرگە, سونداي-اق جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقاراتىن مەملەكەتتٸك, بيۋدجەتتٸك مەكەمەلەرگە جٷرمەيدٸ. «شەتەلدٸك اگەنتتەر» قىزمەتٸن اتقاراتىن قوعامدىق ۇيىمدار جارتى جىلدا بٸر رەت قۇزىرەتتٸ ورگاندارعا ٶزٸنٸڭ جۇمىسى مەن باسشىلىق قۇرامى تۋرالى, ٷش ايدا بٸر رەت – قارجىلىق شىعىندارى تۋرالى ەسەبٸن, جىلىنا بٸر رەت – اۋديتورلىق قورىتىندىلارىن جٸبەرٸپ وتىرۋعا مٸندەتتەلگەن. وعان قوسا, اتالعان ۇيىمدار جىلىنا بٸر رەت ٶزٸنٸڭ قىزمەتٸ تۋرالى ەسەبٸنە عالامتوردا جارييالايدى. ەگەر شەتەلدٸك كٶزدەردەن العان اقشانىڭ كٶلەمٸ 200 مىڭ رۋبلدەن اسسا, باقىلاۋعا الىنادى.

تمد-نىڭ تاعى بٸر مەملەكەتٸ – ەزەربايجاندا 2014 جىلدىڭ اقپانىندا كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىمدار تۋرالى زاڭعا تٷزەتۋ ەنگٸزٸلٸپ, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردى قارجىلاندىرۋدى مەملەكەتتٸك باقىلاۋ قاتايتىلدى. بۇعان دەيٸن, 2009 جىلى زاڭ قابىلدانىپ, ول قۇجات حالىقارالىق كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىمداردىڭ فيليالدارى مەن ٶكٸلدٸكتەرٸن تٸركەۋدەن ٶتەردە ەزەربايجان ٷكٸمەتٸمەن ەرەكشە كەلٸسٸم جاساۋعا مٸندەتتەدٸ. ايتارلىعى, وسى زاڭنىڭ تالاپتارى قاتال بولىپ, وعان سەيكەسپەگەنٸنە تٸركەۋ جاسالمادى. 2011 جىلى ەل ٷكٸمەتٸ زاڭنامانى تاعى قاتايتىپ, تەك ۇيىمداردىڭ ٶزٸن عانا ەمەس, الاتىن گرانتىن دا تٸركەيتٸن تەرتٸپ ەنگٸزدٸ. تٸركەۋدەن ٶتپەي قىزمەتٸن جالعاستىرعان كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىمدارعا (تٸركەلمەگەن گرانتتاردى پايدالانعانى ٷشٸن) 5-8 مىڭ ەۋرو كٶلەمٸندە, ال ازاماتتىق تۇلعالارعا – 1-2 مىڭ ەۋرو كٶلەمٸندە ايىپپۇل سالىنادى.

اقش, ۇلىبريتانييا, قىتاي جەنە يزرايل مەملەكەتتەرٸنٸڭ تەجٸريبەسٸن قاراستىرايىق. اقش-تا 1938 جىلى قابىلدانعان زاڭ بويىنشا, «شەتەلدٸك پرينتسيپالدىڭ بۇيرىعى, ۇسىنىسى, باسشىلىعى جەنە باقىلاۋى بويىنشا» ٸس-ەرەكەت ەتەتٸن ازاماتتىق نەمەسە زاڭدى تۇلعا شەتەل اگەنتٸ بولىپ سانالادى. اتالعان زاڭنىڭ قۇزىرەتٸ: دٸني, اكادەمييالىق, عىلىمي جەنە كٶركەم سيپاتتاعى قىزمەت تٷرلەرٸنە; شەتەلدٸك مٷددەگە قىزمەت ەتپەيتٸندەرگە; باسشىلىقتىڭ 80 پايىزى امەريكالىق ازاماتتاردان قۇرالىپ, باسقا شەتەل اگەنتتەرٸنٸڭ باقىلاۋىنا كٸرمەيتٸن, سونداي-اق 80 پايىزى امەريكالىق ازاماتتاردىڭ يەلەگٸندەگٸ باق-نا جٷرمەيدٸ. زاڭنامانى بۇزعاندارعا قولدانىلاتىن جازانىڭ تٷرلەرٸ – 5 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرۋ نەمەسە 10 مىڭ دوللار ايىپپۇل تٶلەۋ.

ۇلىبريتانييادا كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىمداردىڭ قىزمەتٸن باقىلاۋدىڭ ەلەمدەگٸ ەڭ ەسكٸ جٷيەسٸ قولدانىلادى. 1853 جىلى قابىلدانعان اكتٸگە سەيكەس, قايىرىمدىلىق ۇيىمدارىنىڭ بارلىق ٸس-قيمىلدارىن قايىرىمدىلىق جٶنٸندەگٸ كوميسسييا باقىلايدى. وسى كوميسسييا ٷكٸمەت پەن پارلامەنتتٸڭ الدىندا قايىرىمدىلىق سەكتورىنا جاۋاپتى. جىلىنا 5 مىڭ فۋنت ستەرلينگتەن استام اقشا جينايتىن ۇيىمداردىڭ بارلىعى وسى كوميسسييادان تٸركەۋدەن ٶتەدٸ. تٸركەۋ نٶمٸرٸ بويىنشا ولاردىڭ مەرتەبەسٸن, تابىسىن بٸلۋگە بولادى. ايتارلىعى, قايىرىمدىلىق ۇيىمدار تۋرالى تولىق اقپارات, سونىڭ ٸشٸندە ەسەپ-قيساپ سايتتا ورنالاستىرىلادى. ەگەر دە قانداي دا بٸر ۇيىم مەلٸمەتتٸ دەر كەزٸندە بەرمەسە, تٸركەۋدەن شىعارىلىپ, ٸس جٷزٸندە سالىق جەڭٸلدٸكتەرٸنەن, قايىرىمدى جانداردىڭ سەنٸمٸنەن ايرىلادى. كوميسسييا ۇيىمداردىڭ ٶزٸنٸڭ جەكە جەنە ساياسي مٷددەسٸ ٷشٸن مەرتەبەسٸن پايدالانىپ, سالىق تٶلەۋدەن جالتارىپ كەتپەۋٸن جٸتٸ قاداعالايدى. ازاماتتاردان تٷسكەن شاعىم بويىنشا اتالعان ۇيىمدارعا تەكسەرۋ جٷرگٸزٸلەدٸ.

قىتايدا دا مۇنداي زاڭعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنەدٸ. ەل اۋماعىندا قىزمەت ەتەتٸن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قارجىلىق قىزمەتٸن باقىلاۋ قاتايتىلىپ, زاڭ مەملەكەت دەڭگەيٸندە ٷشٸنشٸ وقىلىمدا قابىلداندى. قىتايدىڭ زاڭدىق ورگاندارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ ەلدەگٸ شەتەلدٸك ۇيىمداردى قحر-دىڭ قوعامدىق قاۋٸپسٸزدٸك مينيسترلٸگٸندە تٸركەلۋدٸ مٸندەتتەيدٸ. زاڭ بويىنشا, شەتەلدٸك ۇيىمدار ٷنەمٸ مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ قاراۋىندا بولىپ, ٷكٸمەتتٸ ٶزٸنٸڭ قىزمەتٸمەن حاباردار ەتٸپ وتىرۋى تيٸس. ولار ەردايىم اۋديت جٷرگٸزٸپ, ٶز تابىستارىن اشىق جارييالاپ, تابىستارى مەن شىعىندارى تۋرالى ەسەبٸن جيٸ ۇسىنىپ وتىرۋعا مٸندەتتەلگەن. قىتايلىق ۇيىمدار ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتەر تٶندٸرەتٸن قوعامدىق بٸرلەستٸكتەرمەن ىنتىماقتاستىقتى بٸردەن ٷزٸپ وتىرادى.

يزرايلدە 2011 جىلى قابىلدانعان زاڭعا سەيكەس, بارلىق ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار ٷشٸن قايىرىمدىلىق قاراجات جەنە ونى ورىنداماعانى ٷشٸن ايىپپۇلدار سالۋ جٶنٸندەگٸ بٸرىڭعاي ەسەپ تەرتٸبٸ ەنگٸزٸلگەن. مىسالى, شەتەل ٷكٸمەتتەرٸ «ناسيحاتتىق» ۇيىمداردىڭ قىزمەتٸن جاسىرىن قارجىلاندىراتىن بولسا, يزرايل ونى ەگەمەن دەموكراتييالىق ۇلتتاردىڭ اراسىنداعى ٶزارا ٸس-ەرەكەت تەجٸريبەسٸ مەن نورمالارىنىڭ بۇزىلۋى دەپ سانايدى. ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ گۋمانيتارلىق قىزمەتٸنە قارجىلاي قولداۋ كٶرسەتۋ دە سولاي باعالانادى. يزرايل ەسٸرەسە, تەرروريزمدٸ قولداۋ مەسەلەسٸنە قاتاڭ كٶڭٸل بٶلەدٸ. مەملەكەت تاراپىنان تۇراقتى تٷردە باقىلاۋ جٷرگٸزٸلەدٸ. شەتەلدەن قاراجات الاتىندارعا كٶتەرٸڭكٸ سالىق ەنگٸزۋ مەسەلەسٸ قاراستىرىلۋدا.

شەتەلدەردٸڭ اقشاسىنا جۇمىس ٸستەيتٸن ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸنە زاڭمانى بۇزعانى ٷشٸن قاتاڭ جازا قولداناتىن ەلدەر دە بار. مىسالى, مىسىردا 2002 جىلى قابىلدانعان زاڭ بويىنشا, ىنتىماقتىق جەنە ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸك مينيسترلٸگٸنٸڭ رۇقساتىنسىز ٸشكٸ جەنە سىرتقى كٶزدەردەن قاراجات الۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنادى. رۇقساتسىز قارجىلاندىرىلعان جاعدايدا, ول ازاماتتار 6 اي باس بوستاندىعىنان ايرىلادى جەنە 2000 مىسىر فۋنتى كٶلەمٸندە ايىپپۇل تٶلەيدٸ. 2011 جىلى ەلدٸڭ ىنتىماقتاستىق جەنە ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸك مينيسترٸ دجاۋدا ەبدەل حاليك مىسىردىڭ ورتالىق بانكٸنە مىسىرلىق ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ بارلىق بانك وپەراتسييالارىن جارييا ەتۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتتى.

ٷندٸستاندا دا زاڭ قاتال. 1976 جىلى قابىلدانعان اكتٸگە سەيكەس, شەتەلدەن اقشا الاتىن كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸنە تەك سايلاۋ عانا ەمەس, سونداي-اق تۇتاس ساياسي قىزمەتپەن اينالىسۋعا تىيىم سالىنادى. اتاپ ايتقاندا, جول قوزعالىسىن جابۋعا ەكەلٸپ سوقتىرعان ميتينگٸلەر مەن شەرۋلەردٸ ۇيىمداستىرۋ نەمەسە ٷكٸمەتتٸك ورگانداردىڭ قالىپتى جۇمىسىنا كەدەرگٸ كەلتٸرۋ زاڭدى بۇزۋ دەپ ەسەپتەلەدٸ. مۇنداي جاعدايدا ۇيىمداردىڭ تٸركەلمەك بىلاي تۇرسىن, ولاردىڭ قىزمەتٸنە تولىق تىيىم سالىنادى. ونداي ۇيىمداردىڭ شوتتارى بۇعاتتالىپ, باسشىلارىنا قاتىستى تەرگەۋ شارالارى جٷرگٸزٸلەدٸ.

ۆەنەسۋەلانىڭ تەجٸريبەسٸ تٸپتەن قاتال. بۇل ەلدە ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردى شەتەلدەن قارجىلاندىرۋدى شەكتەۋ (ٸس جٷزٸندە تىيىم سالۋ) ۇيىمداسقان قىلمىسپەن جەنە تەرروريزممەن كٷرەس تۋرالى زاڭنامانىڭ ەسەبٸنەن جٷزەگە اسىرىلادى. سونىمەن قاتار, ۆەنەسۋەلادا ساياسي بوستاندىقتى قورعاۋ جەنە ۇلتتىق ٶزٸن-ٶزٸ بيلەۋ قۇقىعى تۋرالى زاڭ بار. وسىعان وراي, جات ەلدٸڭ ازاماتتارىنىڭ ساياسي مٷددەسٸن قورعاۋعا, وسى ماقساتقا شەتەلدەن قاراجات الۋعا تىيىم سالىنعان. ساياسي بوستاندىقتى قورعاۋ تۋرالى زاڭدا ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردا جۇمىس ٸستەيتٸن شەتەلدٸكتەرگە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنگەن. اتاپ ايتارلىعى, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردا جۇمىس ٸستەيتٸن وسىنداي ازاماتتارعا «ٷكٸمەتتٸك ينستيتۋتتارعا جەنە ۆەنەسۋەلانىڭ بەدەلدٸ مەملەكەت قايراتكەرلەرٸنە جاعىمسىز باعا بەرگەنٸ ٷشٸن» ٸر كٶلەمدە ايىپپۇل (150 مىڭ اقش دوللارىنا دەيٸن) سالادى جەنە ەلدەن قۋادى.

ەمٸرلان ەلٸمجان